Çocuk istismarı ve ihmali şüphesinde bildirim

Acilde istismar ya da ihmal şüphesi taşıyan çocukta sağlık kuruluşunun bildirim yükümlülüğü, Çocuk İzlem Merkezlerinin (ÇİM) dayanağı ve muayene ile beyan almada kanunun koyduğu kurallar. Çocuk Koruma Kanunu md. 3, 6, 9; TCK md. 278, 280; CMK md. 76, 77, 236; 2012/20 sayılı Başbakanlık Genelgesi.

Ne diyor

Adlî ve idarî merciler, kolluk görevlileri, sağlık ve eğitim kuruluşları, sivil toplum kuruluşları, korunma ihtiyacı olan çocuğu Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirmekle yükümlüdür.
5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu · md. 5395 s. Kanun md. 6/1

Nöbette ne demek: iki ayrı bildirim

Kanun açısından çocuk, daha erken yaşta ergin olsa bile on sekiz yaşını doldurmamış kişidir. Korunma ihtiyacı olan çocuk; bedensel, zihinsel, ahlaki, sosyal ve duygusal gelişimi ile kişisel güvenliği tehlikede olan, ihmal veya istismar edilen ya da suç mağduru çocuktur (5395 s. Kanun md. 3/1-a-1).

Sağlık kuruluşları korunma ihtiyacı olan çocuğu bildirmekle yükümlüdür (5395 s. Kanun md. 6/1). Bu, sosyal hizmet yönünden yapılan bildirimdir; kanun metninde bildirim mercii hâlâ "Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu" olarak geçer. Çocukların her türlü ihmal ve istismardan korunmasına yönelik sosyal hizmet faaliyetlerini yürütmek bugün Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının görevleri arasındadır (1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi md. 65/1-c).

Bildirilen olayla ilgili gerekli araştırma derhâl yapılır (5395 s. Kanun md. 6/2). Derhâl korunma altına alınmayı gerektiren durumda çocuk bakım ve gözetim altına alındıktan sonra acil korunma kararı için en geç beş gün içinde çocuk hâkimine başvurulur; hâkim üç gün içinde karar verir (5395 s. Kanun md. 9/1).

İstismar ya da ihmal aynı zamanda bir suç belirtisi taşıyorsa ayrıca adli bildirim söz konusudur: görev sırasında bir suçun işlendiği yönünde belirtiyle karşılaşıp yetkili makamlara bildirmeyen veya geciktiren sağlık mesleği mensubu için TCK md. 280 hükmü vardır. Bildirimin nereye ve nasıl yapılacağı için Adli olgu bildirimi sayfasına bakın.

Suçu bildirmeme suçunda (TCK md. 278/1–2) mağdur on beş yaşını bitirmemiş bir çocuksa ceza yarı oranında artırılır (TCK md. 278/3); tanıklıktan çekinebilecek kişiler bakımından ise bu maddeye göre cezaya hükmolunmaz (TCK md. 278/4). Çocuğun cinsel istismarı TCK md. 103'te; aynı konutta birlikte yaşanan kişiye kötü muamele ve terbiye hakkından doğan disiplin yetkisinin kötüye kullanılması TCK md. 232'de suç olarak düzenlenmiştir.

Çocuk İzlem Merkezi (ÇİM)

ÇİM'lerin dayanağı 2012/20 sayılı Başbakanlık Genelgesidir. Genelge, öncelikle cinsel istismara uğramış çocukların ikincil örselenmesini en aza indirmek ve adli ve tıbbi işlemlerin bu alanda eğitimli kişilerden oluşan bir merkezde tek seferde yapılmasını sağlamak üzere Sağlık Bakanlığına bağlı hastaneler bünyesinde ÇİM kurulmasını ve işleyişinin Sağlık Bakanlığınca koordine edilmesini öngörür (2012/20 sayılı Genelge).

Genelgeye göre ÇİM'ler ve Sağlık Bakanlığınca belirlenen özelliklere sahip üniversite çocuk koruma birimlerinde, cinsel istismara maruz kalan çocuğun beden veya ruh sağlığının bozulup bozulmadığını tespit eden raporu vermek üzere adli tıp mevzuatına uygun sağlık kurulu oluşturulur; ifade alma, rapor düzenleme ve delil toplama gibi adli işlemlerde Cumhuriyet başsavcılığının değerlendirme ve denetim yetkisi saklıdır (2012/20 sayılı Genelge, 4 ve 5 numaralı hususlar).

TCK md. 103/2'deki suçlardan (vücuda organ veya cisim sokularak gerçekleştirilen cinsel istismar) mağdur olan çocukların soruşturma evresindeki beyanları, bunlara yönelik hizmet veren merkezlerde Cumhuriyet savcısının nezaretinde uzmanlar aracılığıyla alınır ve kayda alınır; çocuk yargı çevresi ve mülki sınırlara bakılmaksızın en yakın merkeze götürülür (CMK md. 236/5).

Genelge acil servis hekimine doğrudan bir sevk yükümlülüğü yazmaz; çocuğun ÇİM'e götürülmesi soruşturma sürecinin parçası olarak düzenlenmiştir. Kurumunuzdaki ÇİM'e yönlendirme yolu için kurum prosedürüne bakın.

Muayene ve beyan alırken

Delil elde etmek amacıyla mağdurun vücudu üzerinde muayene ya da örnek alınması kural olarak hâkim veya savcı kararına bağlıdır; mağdurun rızası varsa karar gerekmez (CMK md. 76/1–2). Çocukta muayeneden veya örnek alınmasından çekinme konusunda kanuni temsilcisi karar verir; çocuk hukuki anlam ve sonuçlarını algılayabilecek durumdaysa görüşü de alınır. Kanuni temsilci de şüpheli ise kararı hâkim verir (CMK md. 76/4). Yetkisiz genital muayene ile ilgili TCK md. 287 için Adli olgu bildirimi sayfasına bakın.

Kadının muayenesi, istemi hâlinde ve olanaklar elverdiğinde kadın hekim tarafından yapılır (CMK md. 77/1).

Suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk, soruşturma veya kovuşturmada tanık olarak bir defa dinlenebilir; maddi gerçeğin ortaya çıkarılması açısından zorunlu hâller saklıdır (CMK md. 236/2). Mağdur çocuğun dinlenmesi sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanında uzman bir kişi bulundurulur (CMK md. 236/3).

Genelge, mağdur çocukların kolluk, adli merciler ve sağlık kurumlarınca ayrı ayrı değerlendirilmesinin ve yaşadıklarını defalarca anlatmak zorunda bırakılmasının travmayı şiddetlendirdiğini gerekçe olarak sayar (2012/20 sayılı Genelge).

2026 değişikliği: ruhsal hastalık ve bağımlılıkta acil korunma

7593 sayılı Kanunla 5395 sayılı Kanunun 9. maddesine eklenen fıkralara göre akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol, uyuşturucu veya uyarıcı madde bağımlılığı, davranışsal bağımlılık ya da ağır tehlike arz eden bulaşıcı hastalık nedeniyle kendisi veya başkaları için ciddi tehlike oluşturduğu değerlendirilen ve Sağlık Bakanlığına ya da üniversitelere bağlı yataklı sağlık kurumuna gelen veya getirilen çocukta, tedavi ihtiyacı ilgili uzman hekimce tespit edilirse acil korunma kararı için yirmi dört saat içinde rapor düzenlenir (5395 s. Kanun md. 9/4).

Sağlık kurumu raporun düzenlendiği tarihten itibaren en geç yirmi dört saat içinde çocuk hâkimine başvurur; başvurudan itibaren en geç kırk sekiz saat içinde ilgili dal uzmanının yer aldığı üç uzman hekimden oluşan resmî sağlık kurulu raporu mahkemeye sunulur (5395 s. Kanun md. 9/4). Hâkim en geç kırk sekiz saat içinde karar verir; çocuğun gelişinden hâkim kararının tebliğine kadar gerekli tıbbi müdahale ve tedavi uygulanır ve gerekirse kolluktan yardım istenebilir (5395 s. Kanun md. 9/5).

Konsolide metindeki değişiklik tablosuna göre 7593 sayılı Kanunun bu maddeye ilişkin hükümleri 18.08.2026'da yürürlüğe girmiştir.

Not

Bu sayfa 5395 sayılı Kanun, TCK, CMK ve 2012/20 sayılı Başbakanlık Genelgesi hükümlerinin olgusal özetidir; hukuki görüş değildir. Somut olayın nitelendirmesini soruşturma makamları yapar; uyuşmazlıkta resmî metin esastır.

Sağlık Bakanlığının çocuk istismarı şüphesinde acil servis işleyişine ilişkin ayrı bir genelgesinin resmî metnine bu sayfanın hazırlanmasında ulaşılmadığı için sayfaya böyle bir hüküm alınmamıştır.