Psikiyatrik acilde hastanın rızası dışında tutulması ve yatışı

Kişiyi rızası dışında bir kuruma kim yerleştirir, kamu görevlisinin bildirim yükümlülüğü, hekim ön raporu, itiraz ve zor kullanımı. Türk Medeni Kanunu md. 432–437 (2024 değişikliği işlenmiş), acil servis tebliği ve Hasta Hakları Yönetmeliği'nin ilgili hükümleri.

Ne diyor

Görevlerini yaparlarken bu sebeplerden birinin varlığını öğrenen kamu görevlileri, bu durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadırlar.
Türk Medeni Kanunu (4721 sayılı Kanun) · md. 432/1

Koşullar ve karar yetkisi

Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, ağır tehlike arz eden bulaşıcı hastalık veya serserilik sebeplerinden biriyle toplum için tehlike oluşturan her ergin kişi, kişisel korunması başka şekilde sağlanamıyorsa tedavisi, eğitimi veya ıslahı için elverişli bir kuruma yerleştirilir veya alıkonulabilir. Kişinin çevresine getirdiği külfet de göz önünde tutulur; kişi durumu elverir elvermez kurumdan çıkarılır (TMK md. 432).

Yerleştirme veya alıkoyma kararını verme yetkisi ilgilinin yerleşim yeri vesayet makamına, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde bulunduğu yer vesayet makamına aittir; kurumdan çıkarmaya da bu makam yetkilidir (TMK md. 433). Vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir (TMK md. 397).

Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı ya da ağır tehlike arz eden bulaşıcı hastalığı olanlar hakkında karar ancak resmî sağlık kurulu raporu alındıktan sonra verilebilir (TMK md. 436/5).

İncelenen metinlerde hekime ya da acil servise tek başına istem dışı yatış kararı verme yetkisi tanıyan bir hüküm yer almıyor; Kanun karar yetkisini vesayet makamına bırakır.

Hekim ön raporu ve 20 gün

Resmî sağlık kurulu raporunun alınabilmesi için kişiden kan veya benzeri biyolojik örnekler ile kıl, tükürük, tırnak gibi örnekler alınabilir, gerekli tıbbi müdahaleler yapılabilir ve gerektiğinde kişi hekim ön raporu üzerine en fazla yirmi gün süreyle sağlık kuruluşuna yerleştirilebilir (TMK md. 436/6; 7499 sayılı Kanunla değişik).

Hekim ön raporu üzerine verilen yerleştirme kararı derhâl ilgiliye ve yakınlarına bildirilir. İlgili veya yakınları bildirimden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz edebilir; itiraz kararın icrasını durdurmaz ve ivedilikle karara bağlanır (TMK md. 436/6).

Hâkim basit yargılama usulüne göre karar verir; ilgili kişiyi dinler, tahkikatı tamamlar ve en geç iki gün içinde kararını verir (TMK md. 437).

Bildirim, itiraz ve zor kullanımı

Md. 432'deki sebeplerden birinin varlığını görevi sırasında öğrenen kamu görevlileri bunu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır (TMK md. 432/1).

Kısıtlı bir kişi kuruma yerleştirildiğinde veya alıkonulduğunda, kişinin bulunduğu yer vesayet makamı veya özel kanunlarda öngörülen ilgililer durumu yerleşim yeri vesayet makamına bildirir (TMK md. 434).

Karar verilirken ilgilinin sebepler hakkında bilgilendirilmesi ve itiraz hakkına yazılı olarak dikkatinin çekilmesi zorunludur; kuruma yerleştirilen kişiye en geç on gün içinde denetim makamına itiraz edebileceği derhâl yazılı olarak bildirilir (TMK md. 435, 436/1-2).

Bu madde kapsamında alınan kararların icrası için gerektiğinde ilgili kişi hakkında zor kullanılabilir ve sağlık görevlilerinden gerekli tıbbi yardım alınabilir (TMK md. 436/7). Kanun zor kullanmanın kimin eliyle yapılacağını bu maddede ayrıca düzenlemez.

Küçükler ve kısıtlılar

Küçüğün koruma amacıyla bir kuruma yerleştirilmesine vasinin başvurusu üzerine vesayet makamı, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde bizzat vasi karar verir ve durumu derhâl vesayet makamına bildirir. On altı yaşını doldurmamış çocuk bu konuda mahkemeye bizzat başvuramaz (TMK md. 446).

Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde vasi kısıtlıyı bir kuruma yerleştirebilir veya orada alıkoyabilir ve durumu derhâl vesayet makamına bildirir (TMK md. 447).

Acil serviste güvenlik ve rıza

Acil servislerde hastanın kendine zarar vermesini önleyecek şekilde döşenmiş, kapısından mahremiyeti bozmadan gözlem yapılabilen bir acil psikiyatri odası bulunabilir (Acil Servis Tebliği md. 7/2-k).

Çalışanların, hastaların ve yakınlarının güvenliği için gerekli önlemleri almak sağlık tesisi yöneticilerinin yükümlülüğüdür; acil serviste güvenlik hizmeti güvenlik personeli ve/veya resmî kolluk kuvvetiyle sağlanır (Acil Servis Tebliği md. 7/1-ö). Bütün sağlık kurum ve kuruluşları hastaların ve yakınlarının can ve mal güvenliği için gerekli tedbirleri almak zorundadır (Hasta Hakları Yönetmeliği md. 37).

Hasta Hakları Yönetmeliği yeterliği; yaşının küçüklüğü ya da akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzeri sebeplerle akla uygun davranma yeteneğinden yoksun olmayan kişinin önerilen müdahalenin ve reddin sonuçlarını makul şekilde anlama ve değerlendirme yeteneği olarak tanımlar (md. 4/f). Yeterliğin zaman zaman kaybedildiği tekrarlayıcı hastalıklarda, hastadan yeterli olduğu dönemde, yeterliğini kaybettiği dönemlere ilişkin müdahale için rıza vermesi istenebilir (md. 24).

Rıza, acil durum istisnası ve tedaviyi reddetme için Tedaviyi reddetme ve acilde onam sayfasına bakın.

Not

Bu sayfa Türk Medeni Kanunu md. 397, 432–437, 446–447, Acil Servis Tebliği md. 7 ve Hasta Hakları Yönetmeliği md. 4, 24, 37 hükümlerinin olgusal özetidir; hukuki görüş değildir. Uyuşmazlıkta resmî metin esastır.

TMK md. 436, Anayasa Mahkemesinin 25.01.2023 tarihli E.2020/30, K.2023/12 sayılı kararı sonrasında 7499 sayılı Kanunla değiştirilmiştir (yürürlük 12.03.2024); sayfa bu değişikliğin işlendiği konsolide metne dayanır.

Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliği'nin (RG 13.01.1983 / 17927 Mükerrer) mevzuat.gov.tr konsolide metninde istem dışı psikiyatrik yatışa veya kolluk desteğine özgü bir hükme rastlanmadı. Sağlık Bakanlığının bu konudaki genelge, yönerge ve rehberleri bu sayfa kapsamında incelenmemiştir.