Alzheimer ilaç denemelerine gönüllü bulunamıyor: Dünya Alzheimer Raporu

Rapor, Alzheimer ilaç hattının her yıl büyüdüğünü gösteriyor. 2024'te 127 ilaç, 2025'te 138 ilaç, bu yıl 158 ilaç. Deneme sayısı da aynı hızda arttı: 164, 182 ve şimdi 192.

Hedefler çeşitlendi. İlaçların yüzde 73'ü hastalığı değiştirmeyi amaçlayan tedaviler; amiloid ve tau proteinleri dışında iltihap, metabolizma ve damar sağlığı da hedefte. Yüzde 18'i bilişsel belirtileri iyileştirmeyi, yüzde 10'u ise huzursuzluk ve uyku gibi davranışsal belirtileri hedefliyor.

Sorun şu: her deneme yüzlerce, bazen binlerce katılımcı ister. Raporun ana mesajı, katılımcı eksikliğinin ilerlemeyi yavaşlattığı yönünde.

Nedenler dünyanın her yerinde benzer. Hastalar genellikle geç tanı alır; oysa çoğu deneme erken evre ister. Aileler "kobay olmak" korkusu taşır. Sık hastane ziyareti, PET ve omurilik sıvısı testleri gibi işlemler caydırıcıdır.

Bir de bilgi eksikliği var. Birçok hasta ve yakını, denemeye katılmanın mümkün olduğunu bile bilmez. Nörologlar da yoğun poliklinikte bu konuyu açmaya fırsat bulamaz.

Klinik deneme, yeni bir tedavinin güvenli ve etkili olup olmadığını insanlarda test eden kontrollü bir araştırmadır. Üç ana aşaması vardır:

• Faz 1: Küçük grupta güvenlik ve doz araştırılır.
• Faz 2: Birkaç yüz kişide etkinlik sinyali aranır.
• Faz 3: Binlerce kişide gerçek etki ve yan etkiler ölçülür; onay kararı bu veriye dayanır.

Çoğu denemede plasebo (etkisiz madde) grubu vardır. Ne siz ne hekiminiz hangi grupta olduğunuzu bilir. Bu, sonuçların güvenilir olması için gereklidir.

Katılım gönüllüdür ve bilgilendirilmiş onam formu imzalanır. İstediğiniz an, gerekçe göstermeden ayrılabilirsiniz. Deneme ilacı, testler ve ziyaretler size ücretsizdir.

Türkiye'de her klinik ilaç araştırması iki onaydan geçer: bir etik kurul ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK). Bu onaylar olmadan hiçbir hastaya deneme ilacı verilemez.

Uluslararası Alzheimer denemelerinin bir kısmı Türkiye'deki üniversite ve eğitim hastanelerinde de yürütülür. Hangi merkezde hangi çalışmanın açık olduğunu clinicaltrials.gov üzerinden "Alzheimer" ve "Turkey" araması yaparak görebilirsiniz. Listede merkez adı, iletişim bilgisi ve katılım ölçütleri yer alır.

Denemeler kendi ölçütlerini koyar; genel çerçeve şöyledir:

• Erken evre Alzheimer ya da hafif bilişsel bozukluk (MCI): En çok aranan grup. Amiloid varlığı genellikle PET ya da kan testiyle doğrulanır.
• Orta evre hastalar: Belirti tedavisi ve davranışsal belirti çalışmaları için.
• Sağlıklı gönüllüler: Koruyucu (önleme) denemeleri için; genellikle 55-60 yaş üstü, aile öyküsü ya da genetik risk taşıyanlar.
• Hasta yakınları: Bakım veren desteği ve bilişsel egzersiz çalışmaları için.

Ciddi kalp, böbrek hastalığı ya da kan sulandırıcı kullanımı bazı denemelerde dışlama nedenidir.

Onaylı amiloid karşıtı ilaçlar lekanemab ve donanemab, erken evrede zihinsel gerilemeyi ölçülebilir ama mütevazı biçimde yavaşlatır. Kür değildir, kaybedileni geri getirmez. Beyin ödemi ve mikro kanama riski taşıdıkları için düzenli MR takibi gerekir.

ABD ve Avrupa onayı Türkiye'de erişim anlamına gelmez; bu ilaçlara ülkemizde erişim hâlen sınırlıdır. Klinik deneme, bazı hastalar için bu tedavilere ya da yeni nesillerine ulaşmanın tek yolu olabilir.

Denemeye katılmak, sizden sonrakiler için de bir katkıdır. Bugün kullanılan her Alzheimer ilacı, geçmişte gönüllü olan binlerce hastanın verisiyle onaylandı.

Bir sonraki kontrolde şu üç soruyu sorun:

• Tanım ve evrem şu an açık olan bir denemeye uyuyor mu?
• Bu hastanede ya da yakın bir merkezde Alzheimer çalışması yürüyor mu?
• Katılırsam mevcut ilaçlarımı bırakmam gerekir mi?

Cevap "hayır" olsa bile sormak hekiminizin aklına sizi yazar. Yeni bir çalışma açıldığında ilk aranan hastalar, daha önce ilgi göstermiş olanlardır.