Anemi: Demir, B12, Folik Asit Hangisi? Yorgunluğun Arkasındaki Hematoloji

Anemi — hemoglobin kadında < 12 g/dL, erkekte < 13 g/dL. Türk üreme çağı kadınlarının %25'inde, çocukların %30'unda anemi var. En sık nedenleri: Demir eksikliği (gizli kanama, menstrüasyon, gebelik, yetersiz alım), B12 eksikliği (vegan, pernisiyöz anemi, metformin/PPI uzun kullanım), folik asit eksikliği, talasemi (Akdeniz popülasyonunda sık), kronik hastalık anemisi (KBY, romatolojik, kanser). Tanı: Hemogram + MCV + ferritin + B12 + folik asit + retikülosit + periferik yayma. MCV ile ayırım: Mikrositer (< 80) = demir, talasemi; Normositer = kronik hastalık, akut kanama; Makrositer (> 100) = B12, folik asit, hipotiroidi. Tedavi: Sebep tedavi edilmeli + replasman. Oral demir (300 mg ferro sülfat × 1-3/gün), C vitamini ile + aç karna. IV demir (Ferinject, Monoferric) gerektiğinde. B12 IM veya yüksek doz oral. Kırmızı bayrak: Hb < 7, kalp yetmezliği, akut kanama, çocuk büyüme geriliği → acil/hızlı değerlendirme.

1. Anemi Nedir, Nasıl Tanımlanır?
2. MCV ile Sınıflama
3. Demir Eksikliği Anemisi
4. B12 ve Folik Asit Eksikliği
5. Talasemi (Akdeniz Anemisi)
6. Diğer Anemi Türleri
7. Tanı Akışı
8. Tedavi: Demir, B12, Transfüzyon
9. Türkiye'ye Özgü Notlar
10. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
11. Özet

Anemi — kanın oksijen taşıma kapasitesinin azalması, hemoglobin (Hb) düşüklüğü ile karakterize.

WHO eşikleri

• Yetişkin erkek: < 13 g/dL
• Yetişkin kadın: < 12 g/dL (gebede < 11)
• Çocuk (6 ay-5 yaş): < 11 g/dL
• Çocuk (5-11 yaş): < 11.5
• Çocuk (12-14 yaş): < 12

Belirtiler

• Yorgunluk, halsizlik
• Soluk cilt
• Çarpıntı, nefes darlığı
• Baş dönmesi
• Konsantrasyon güçlüğü
• Soğuk eller-ayaklar
• Pika (toprak, buz yeme — demir eksikliğinde)
• Saç dökülmesi, kırılgan tırnak
• Glossit, ağız yaraları

MCV (Mean Corpuscular Volume) = eritrosit ortalama hacmi, anemi tipini hızla yönlendirir.

En sık anemi (Dünyada ve Türkiye'de).

Nedenler

• Kan kaybı: Menstrüasyon (kadın), GI (gizli — ülser, polip, kanser), parazit
• Yetersiz alım: Vegan, çocuk
• Emilim bozukluğu: Çölyak, mide rezeksiyonu, atrofik gastrit, PPI
• Artmış ihtiyaç: Gebelik, büyüme dönemi

Tanı

• Düşük ferritin (< 30 — kesin demir eksikliği; < 100 + inflamasyon olası eksiklik)
• Düşük serum demiri, yüksek TIBC, düşük transferrin saturasyonu
• MCV düşük, MCH düşük, RDW yüksek
• Periferik yaymada mikrositoz, hipokromi

Önemli

Erişkin erkekte (yaş sınırı olmadan) ve menopoz sonrası kadında demir eksikliğinde mide-bağırsak kanaması ve kolon kanseri araştırılmalı. Endoskopi + kolonoskopi öneriler.

Tedavi

• Oral ferro sülfat 200-300 mg/gün (ya da ferro glukonat/fumarat)
• Aç karna, C vitamini ile alımı artırır
• Kahve, çay, kalsiyum emilimi azaltır (2 saat ara)
• 3-6 ay tedavi + demir depoları doluncaya kadar (ferritin > 50)
• Yan etki: GI rahatsızlık, kabızlık (alternatif gün dozaj kanıtı artıyor)

IV demir

• Oral toleranssızlık veya emilim bozukluğu
• Hb < 7 + hızlı düzelme
• Kronik kanama hızlı
• Ferinject (ferik karboksimaltoz), Monoferric (ferik derisomaltoz) — tek seansta yüksek doz

Makrositer (megaloblastik) anemi.

B12 eksikliği

• Bkz: B12 Eksikliği Rehberi
• Nedenleri: vegan, pernisiyöz anemi, metformin/PPI, bariatrik cerrahi, çölyak
• Anemi + nörolojik belirtiler (parestezi, ataksi)
• Tanı: B12 < 200 pg/mL (sınırda MMA)
• Tedavi: 1000 mcg IM × 1 hafta sonra haftalık × ay, sonra ay; veya yüksek doz oral 1000-2000 mcg/gün

Folik asit eksikliği

• Yetersiz alım (yeşil sebze az), alkolizm
• Artmış ihtiyaç: gebelik, hemoliz
• İlaç: Metotreksat, fenitoin, trimetoprim
• Tanı: serum folat < 4 ng/mL
• Tedavi: folik asit 1-5 mg/gün oral
• Gebelik öncesi 400 mcg/gün nöral tüp defekti önler

Kombine B12 + folik asit

• B12 önce verilmeli — folik asit tek başına anemi düzeltir ama nörolojik hasar ilerler

Türkiye'de en yaygın kalıtsal hemoglobinopatilerden biri.

Tipler

• Beta talasemi: beta zincir üretim bozukluğu
• Alfa talasemi: alfa zincir
• Major (transfüzyon bağımlı), intermedia, minor (taşıyıcı)

Beta talasemi minor (taşıyıcı)

• Türk popülasyonunda %2-5
• Akdeniz, Karadeniz bölgelerinde yüksek
• Hafif anemi, MCV çok düşük (< 70), normal RDW
• Ferritin normal/yüksek
• Mentzer indeksi: MCV/RBC < 13 → talasemi
• Hemoglobin elektroforezi: HbA2 > 3.5% tanı

Klinik

• Minor genelde asemptomatik
• Major: erken çocuklukta şiddetli anemi, transfüzyon bağımlı, demir yüklenme (kelasyon — desferrioksamin, deferasiroks)
• Gebelik öncesi tarama — Türkiye'de ücretsiz devlet programı (CRP / Hb elektroforezi)

Önemli

• Talasemiyi demir eksikliği ile karıştırma — gereksiz demir takviyesi zararlı
• İki taşıyıcı çift evlilik → çocukta major %25 risk → genetik danışmanlık

Kronik hastalık anemisi (ACD)

• KBY, kanser, romatolojik, kronik enfeksiyon
• Hepcidin artar → demir bloklanır
• Normositer, normal/yüksek ferritin
• Sebep tedavisi; eritropoetin (epoetin)

Hemolitik anemiler

• Eritrositler erken yıkılır
• İndirek bilirubin, LDH yüksek; haptoglobin düşük; retikülositoz
• Sebepler: otoimmün, ilaç, herediter sferositoz, G6PD, orak hücre, mekanik (proteszerlik)
• Coombs testi pozitif → otoimmün

Aplastik anemi

• Kemik iliği yetmezliği
• Pansitopeni (üç seri azalmış)
• Kemik iliği biyopsisi: hiposelüler
• Tedavi: immünosüpresyon (ATG + siklosporin), kemik iliği nakli

Miyelodisplastik sendrom (MDS)

• Yaşlı, displastik kemik iliği
• Lösemiye dönüşebilir
• Tedavi: transfüzyon, hipometilan ajanlar, allojeneik nakil

Adım 1: Hemogram + retikülosit

• Hb, MCV, RDW
• Retikülosit yüksek → hemoliz/kanama; düşük → üretim bozukluğu

Adım 2: MCV bazlı

• Mikrositer: Ferritin, demir, TIBC, Hb elektroforez
• Normositer: Retikülosit, kreatinin, periferik yayma
• Makrositer: B12, folat, TSH, alkol öyküsü

Adım 3: Sebep araştırma

• GI değerlendirme (gizli kan, endoskopi)
• Jinekolojik (kadında menorraji)
• Kronik hastalık değerlendirmesi

Oral demir

• Ferro sülfat 200 mg ferro = 65 mg elemental
• Günde 1-3 dozdan başla
• Yeni öneriler: gün aşırı tek doz daha iyi emilim (hepcidin etkisi)
• C vitamini ile birlikte

IV demir

• 1-2 seansta tam doz mümkün
• Anaflaksi nadir
• Maliyet yüksek

Eritropoetin (epoetin)

• KBY anemisi
• Kanser kemoterapi anemisi

Transfüzyon (eritrosit süspansiyonu)

• Hb < 7 semptomlu
• Akut kanama
• Kalp hastası Hb < 8 + semptom
• Her ünite Hb'yi ~1 g/dL artırır

Genel

• Yaşam tarzı: dengeli beslenme (et, baklagil, yeşil sebze)
• Çölyak, mide rezeksiyonu hastalarında ömür boyu izlem

• Çocuk demir eksikliği yaygın — 6 ay-2 yaş arası demir takviyesi T.C. Sağlık Bakanlığı önerisi
• Talasemi tarama evlilik öncesi ücretsiz program
• Gebelikte demir + folik asit rutin
• Gizli GI kanama (erkekte her yaşta, kadında menopoz sonrası) ekarte edilmeli

KIRMIZI bayraklar

• Hb < 7 + semptomlu (göğüs ağrısı, dispne, taşikardi)
• Akut kanama (hematemez, melena, hematokezi)
• Pansitopeni (tüm seriler düşük)
• Çocukta büyüme geriliği + anemi
• Nörolojik defisit (B12)

SSS

S: Demir hapı kabızlık yapıyor, ne yapayım? A: Gün aşırı doz dene, ferro fumarat dene, lif + sıvı artır, IV demir alternatif.

S: Demir alıp tetkik tekrarlamada normal, kesebilir miyim? A: Ferritin > 50 olana kadar devam — depoları doldur (3-6 ay).

S: Talasemi minor için tedavi gerek mi? A: Genelde hayır — gereksiz demir verme. Gebede folik asit takviyesi.

S: Hb 10, çalışıyorum, transfüzyon gerek mi? A: Stabil + semptomsuz: hayır. Sebep ekarte + tedavi.

S: Ferritin yüksek, anemi var, ne demek? A: Kronik hastalık anemisi olası — altta yatan değerlendir.

Anemi yorgunluğun en sık değerlendirilebilir nedeni — basit hemogram + ferritin ile tanı koyulur. MCV ile sınıflama doğru yönlendirme sağlar. Demir eksikliği — erkekte ve menopoz sonrası kadında — GI malignite uyarısı; endoskopi ekarte. Talasemi minor Türk popülasyonunda yaygın, yanlış demir takviyesi zararlı. B12 + folik asit birlikte değerlendirilmeli — folik asit tek başına B12 eksikliğinin nörolojik hasarını maskeler. Yeni öneri: Oral demir gün aşırı tek doz klasik üç dozdan daha iyi emiliyor (hepcidin etkisi). Doktorclub'da hematoloji ve iç hastalıkları uzmanlarına ulaşabilirsiniz.

Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Anemi tanı/tedavisi için hekim değerlendirmesi gereklidir.

• Sürekli üşüme
• Kansızlığa bağlı halsizlik