Bu rehber yardımcı oldu mu?
DoktorClub’da Keşfet
Deprem Kaygısıyla Baş Etme Yolları: Akut Travmadan Uzun Süreli Dirence
Deprem Kaygısıyla Baş Etme Yolları: Akut Travmadan Uzun Süreli Dirence 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, ülkemizin yakın tarihindeki en derin kolektif yaralardan birini açtı. On binlerce insanımızı kaybettik;…
Deprem Kaygısıyla Baş Etme Yolları: Akut Travmadan Uzun Süreli Dirence
6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, ülkemizin yakın tarihindeki en derin kolektif yaralardan birini açtı. On binlerce insanımızı kaybettik; milyonlarca insanımız evini, komşusunu, güvenlik duygusunu yitirdi. Aradan geçen zamana rağmen küçük bir sarsıntıda hızlanan kalp, gece yarısı uyandıran kabuslar, çantasını yanından ayırmama isteği ya da uzun süreli bir tetikte olma hâli — bunların hiçbiri "zayıflık" değildir. Bunlar, sıra dışı bir olaya karşı zihnin ve bedenin verdiği olağan tepkilerdir. Bu yazı, deprem kaygısının nasıl tanımlandığını, ne zaman normal seyrettiğini, ne zaman profesyonel destek gerektirdiğini ve günlük hayatta uygulanabilecek kanıta dayalı baş etme yöntemlerini anlatmak için yazıldı. Amacımız ne korkutmak ne de hafifletmektir; gerçek olanı sade, saygılı ve bilimsel bir dille sizinle paylaşmaktır. Kaybedilen her cana saygıyla...
Hızlı Özet
- Deprem sonrası kaygı, çoğu insanda olağan bir akut stres tepkisidir; haftalar içinde kendiliğinden gerileyebilir.
- Belirtiler 1 ayı geçer ve günlük işlevselliği bozarsa Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) düşünülmelidir.
- Türkiye'de 1999 Marmara depremi sonrası TSSB sıklığı %23-45 arasında bildirilmiştir; 2023 sonrası izleme verileri de yüksek seyretmektedir.
- Kanıta dayalı tedaviler arasında TF-BDT, EMDR, uzun süreli maruziyet (PE) ve seçili SSRI'lar bulunur; benzodiazepinler ilk seçenek değildir.
- Kriz anında İntihar Önleme Hattı 182 ve Sağlık Bakanlığı ALO 184 hatlarına başvurulabilir.
Yazar: Dr. Hamza Gemici, Medikal Direktör — DoktorClub
Yayım Tarihi: Mayıs 2026
Kategori: Ruh Sağlığı
Deprem Kaygısı Nedir? Travma Tepkisinin Normallik Spektrumu
Deprem gibi hayatı doğrudan tehdit eden bir olayın ardından insanın ürkmesi, uyumakta zorlanması, en küçük titreşimde ayağa fırlaması veya günlerce dışarıda kalmak istemesi — bunların hiçbiri "hastalık" değildir. Bu tepkiler, evrim boyunca türümüzü yaşatan ilkel alarm sisteminin doğru çalıştığının kanıtıdır. Sorun, alarm sisteminin uzun süre kapanmaması ve günlük yaşamı işgal etmeye başlamasıdır.
Travma tepkisini bir spektrum olarak düşünmek faydalıdır. Bir uçta akut stres tepkisi bulunur: travmayı izleyen saatler ve günler içinde ortaya çıkan, hatta ilk birkaç hafta süren ürkme, irkilme, kabus, kısa süreli dalıp gitmeler, sürekli haber takibi gibi belirtiler bu kategoridedir. Bunların büyük çoğunluğu profesyonel müdahale gerektirmeden, yakın çevre desteği ve zamanla geriler.
Spektrumun ortasında Akut Stres Bozukluğu (ASB) yer alır. DSM-5-TR'ye göre ASB, travmadan sonra 3 gün ile 1 ay arasında ortaya çıkan ve günlük işlevselliği belirgin biçimde bozan belirtiler kümesidir. Yeniden yaşantılama (intrusive recollection), olumsuz duygudurum, dissosyatif belirtiler (gerçeklik dışılık, kişilik dışılık), kaçınma ve aşırı uyarılma alanlarından en az 9 belirtinin bulunması gerekir. Akut Stres Bozukluğu, bir uyarı ışığıdır; tedavi edilmediğinde TSSB'ye dönüşme olasılığı vardır, ancak her ASB kronik bozukluğa ilerlemez.
Diğer uçta Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) yer alır. TSSB tanısı için belirtilerin 1 aydan uzun sürmesi şarttır. Bazı bireylerde belirtiler aylar, hatta yıllar sonra ortaya çıkabilir; buna gecikmiş başlangıçlı TSSB denir.
Kaygının kendisi de tek tip değildir. Adaptif (uyumlu) kaygı, kişiyi koruyucu davranışa yönlendirir: deprem çantası hazırlamak, aileyle toplanma noktası belirlemek, yapı güvenliğini sorgulamak, ev içinde ağır eşyaları sabitlemek. Bunlar gerçek bir tehdidi mantıklı biçimde yöneten davranışlardır. Maladaptif (uyumsuz) kaygı ise iş, aile, uyku ve sosyal ilişkileri felç eder: günlerce uyuyamamak, çocukları okula göndermemek, sürekli haber izleyip uyuma vakti gelince yine telefonda kalmak, evden çıkamamak. Eğer kaygınız sizi koruyorsa normaldir; sizi kısıtlıyorsa profesyonel değerlendirme zamanı gelmiş olabilir. Bedensel belirtilerle seyreden kaygılar için "Kaygı Bozukluğunun Bedendeki Belirtileri" başlıklı yazımız tamamlayıcı bilgi sunar.
Türkiye'de Travma Epidemiyolojisi
Türkiye, jeolojik konumu nedeniyle dünyanın en sismik aktif bölgelerinden birinde yer alır. 1999 Marmara (Gölcük-Düzce) depremleri, ülkemizde travma psikiyatrisi alanında yapılan akademik çalışmaların kaynağıdır. Başoğlu, Kılıç, Şalcıoğlu ve arkadaşlarının (2001-2004) deprem bölgesinde yürüttüğü kapsamlı çalışmalar, doğrudan etkilenen yetişkinlerde TSSB nokta prevalansını %23 ile %45 arasında bildirmiştir. Aynı kohortlarda major depresif bozukluk sıklığı %18-30, yaygın kaygı bozukluğu sıklığı ise %8-15 düzeyinde raporlanmıştır.
6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, etkilediği nüfus büyüklüğü (yaklaşık 14 milyon) ve coğrafi alan bakımından 1999'dan kat kat fazlasıdır. Deprem sonrası ilk yıl içinde Türkiye Psikiyatri Derneği, Sağlık Bakanlığı RİTAM ve çeşitli üniversite hastanelerinin koordine ettiği saha çalışmaları, deprem bölgesindeki yetişkinlerde olası TSSB sıklığını %30-50, klinik düzeyde depresyon sıklığını %25-40 aralığında bildirmiştir. Çadır ve konteyner yaşamında olanlarda, evini ve yakınını kaybedenlerde bu oranlar belirgin yükselmektedir.
Çocuk ve ergen verileri özellikle endişe vericidir. 6 Şubat sonrası deprem bölgesindeki okul yaşı çocuklarda travma sonrası stres belirtileri %35-60 aralığında saptanmıştır. Küçük çocuklarda gerileme davranışları (altını ıslatma, parmak emme, anneden ayrılamama) belirgin biçimde artmıştır. Ergenlerde depresyon, intihar düşüncesi ve madde kullanımı riski yükselmiştir.
Sıklıkla ihmal edilen bir grup, sağlık çalışanlarıdır. Enkaz başında, sahra hastanelerinde ve afet sonrası hizmet veren hekim, hemşire, paramedik ve psikologlarda ikincil travmatik stres ve tükenmişlik sıklığı %25-45 olarak bildirilmiştir. Bu grup, kendi kayıplarıyla yas tutarken başkalarının travmasını da işlemek zorunda kalmıştır.
Bir başka çarpıcı veri: Doğrudan deprem bölgesinde olmayan ancak haberleri yoğun izleyen, sosyal medyada dolaşan görüntülere maruz kalan kişilerde de vekâleten travma (vicarious trauma) belirtileri saptanmıştır. Bu nedenle deprem kaygısı yalnızca bölgede yaşayanların sorunu değildir; ulusal ölçekli bir halk sağlığı meselesidir.
Belirtiler: Akut ve Kronik Faz
TSSB belirtileri DSM-5-TR'de dört temel küme altında tanımlanır: yeniden yaşantılama, kaçınma, olumsuz biliş ve duygudurum değişiklikleri, aşırı uyarılma. Bu belirtiler hem akut fazda hem de kronik dönemde benzer örüntülerle ortaya çıkar, ancak şiddet ve dağılım farklılaşabilir.
| Alan | Akut Faz (ilk 1 ay) | Kronik Faz (1 aydan sonra) |
|---|---|---|
| Bilişsel | Konsantrasyon güçlüğü, kabuslar, flashback'ler, kararsızlık, "her an olabilir" düşüncesi | Suçluluk, utanç, "dünya tehlikeli", "kimseye güvenilmez" gibi kalıcı olumsuz inançlar |
| Duygusal | Şok, sayıltılık, ağlama nöbetleri, öfke, kaygı, korku, suçluluk hissi | Sürekli duygudurum çökkünlüğü, anhedoni, duygusal donukluk, sevdiklerine uzaklaşma |
| Davranışsal | Sürekli haber takibi, evden çıkmama, çantasını yanından ayırmama, sosyal geri çekilme | Sismik haberlerden kaçınma, deprem konuşulan yerlerden uzaklaşma, alkol/madde artışı |
| Fiziksel | Çarpıntı, terleme, titreme, uykusuzluk, iştahsızlık, baş ağrısı, mide şikayetleri | Kronik yorgunluk, somatik ağrılar, hipertansiyon, immün baskılanma, kronik uykusuzluk |
Yeniden Yaşantılama
En karakteristik belirti gruplarından biridir. Birey, travmatik anı istemsizce yeniden deneyimler. Flashback'lerde kişi "sanki yine oluyor" hissine kapılır; çevresel uyaranlar (sarsıntı, ambulans sireni, çığlık, çökme sesi, hatta belirli bir koku) tetikleyici olabilir. Kabuslar genellikle deprem temalıdır ancak çocuklarda daha genel "felaket" temaları görülebilir. Uyku problemleri hem belirti hem de bir başlatıcı faktör olarak yer alır.
Kaçınma
Travmayı hatırlatan iç (düşünce, duygu) ve dış (yer, insan, haber) uyaranlardan kaçınma. Birey, deprem haberlerini okumaktan, sismik aktivite uygulamalarından, hatta o gün giydiği kıyafetlerden uzak durabilir. Kısa vadede rahatlatıcı görünse de uzun vadede kaçınma davranışı TSSB'yi kronikleştirir; çünkü tehdidin geçtiği bilgisi beyin tarafından işlenemez.
Olumsuz Biliş ve Duygudurum
"Ben hayatta kaldım, onlar kaldı" şeklindeki hayatta kalan suçluluğu (survivor's guilt), "kimseyi koruyamam", "dünya tehlikeli bir yer" gibi kalıcı inançlar, sevdiklerine yabancılaşma, olumlu duyguları hissedememe (anhedoni). Bu küme, TSSB'nin depresyonla iç içe geçtiği alandır.
Aşırı Uyarılma (Hyperarousal)
Hipervijilans (sürekli tetikte olma), abartılı irkilme yanıtı, konsantrasyon güçlüğü, irritabilite, öfke patlamaları, uyku bozuklukları. Otonom sinir sistemi sempatik bir "savaş ya da kaç" konumunda donmuştur.
Somatik Belirtiler
Türk hasta popülasyonunda travma sonrası belirtiler sıklıkla somatik şikayetlerle başvurur: çarpıntı, nefes darlığı, göğüs sıkışması, baş ağrısı, mide-bağırsak şikayetleri, kas-iskelet ağrıları. Birinci basamak hekimleri için psikiyatrik ön değerlendirme önemlidir.
Doğru Tanı: Travma Tepkisi vs Bozukluk
Travma deneyiminin ardından "kim hasta, kim değil" ayrımı klinik olarak en hassas konulardan biridir. Erken tanı her zaman doğru tanı değildir. Akut fazda belirtilerin doğal seyrini izlemek, fazla tanı (overdiagnosis) ve gereksiz tedaviden korur.
DSM-5-TR'ye göre TSSB tanısı için A-H ölçütleri şu şekildedir:
- A. Travmatik Olaya Maruziyet: Doğrudan yaşamak, tanık olmak, yakın bir kişinin başına geldiğini öğrenmek veya travmatik ayrıntılarla tekrarlanan mesleki maruziyet (örn. kurtarma ekipleri).
- B. Yeniden Yaşantılama Belirtileri: En az 1; istemsiz anılar, kabuslar, flashback'ler, tetikleyiciye psikolojik/fizyolojik tepki.
- C. Kaçınma: En az 1; travmayla ilişkili düşünce/duyguları ya da dış uyaranları aktif olarak kaçınma.
- D. Olumsuz Bilişsel ve Duygudurum Değişiklikleri: En az 2; amnezi, kalıcı olumsuz inançlar, çarpık atıflar, sürekli olumsuz duygusal durum, anhedoni, yabancılaşma, olumlu duygu hissedememe.
- E. Aşırı Uyarılma: En az 2; irritabilite, kendine zarar verici davranış, hipervijilans, abartılı irkilme, konsantrasyon güçlüğü, uyku bozukluğu.
- F. Süre: Belirtiler 1 aydan uzun süreli.
- G. İşlevsellik: Klinik açıdan belirgin sıkıntı veya işlevsellikte bozulma.
- H. Dışlama: Madde veya başka bir tıbbi duruma bağlı olmamak.
DSM-5-TR iki spesifikatör tanımlar: (1) Gecikmiş başlangıçlı (semptomların travmadan en az 6 ay sonra ortaya çıkması), (2) Dissosyatif (gerçeklik dışılık veya kişilik dışılığın eşlik etmesi). Dissosyatif alt tipin tedavi yaklaşımı farklılaşabilir.
Akut Stres Bozukluğu (ASB) vs TSSB farkı: ASB belirtileri travmadan sonraki 3 gün-1 ay arasında bulunur ve dissosyatif belirtilere daha çok vurgu yapar. Bir ayı geçen olgular TSSB tanısı alır. ASB tanısı alan bireylerin yaklaşık %50'sinde TSSB gelişir; ancak TSSB tanısı alanların önemli bir bölümü hiç ASB evresinden geçmemiştir. Yani ASB, TSSB'nin tek yolu değildir.
Klinisyenin akılda tutması gereken eşlik eden tanılar: major depresif bozukluk (komorbidite %50'ye varır), yaygın kaygı bozukluğu, panik bozukluğu, alkol/madde kullanım bozuklukları, somatoform bozukluklar. Karmaşık travma (childhood polytrauma, savaş, esaret) için ICD-11'de tanımlanan Karmaşık TSSB (cPTSD) ayrı bir tanı kategorisidir.
Risk ve Koruyucu Faktörler
Aynı depremi yaşayan iki insandan birinde TSSB gelişirken diğerinde gelişmemesi neye bağlıdır? Yanıt çok boyutludur ve travma öncesi, sırası, sonrası faktörlerin etkileşimine dayanır.
Kişisel Risk Faktörleri (Travma Öncesi)
- Önceki travma öyküsü: Çocukluk istismarı, savaş, daha önceki doğal afet — TSSB riskini 2-3 kat artırır.
- Önceki psikiyatrik tanı: Depresyon, anksiyete bozukluğu, kişilik bozukluğu öyküsü.
- Cinsiyet: Kadınlarda TSSB sıklığı erkeklerden yaklaşık 2 kat fazladır (deprem dışı travmalarda da gözlenen evrensel bir bulgu).
- Yaş: Çocuklar ve yaşlılar daha kırılgandır.
- Eğitim ve sosyoekonomik düzey: Düşük eğitim ve düşük gelir risk faktörüdür.
- Genetik: Aile öyküsü, FKBP5 ve serotonin transporter polimorfizmleri ile ilgili veriler mevcuttur.
Olayla İlgili Faktörler (Peritravmatik)
- Kayıp şiddeti — sevilen birinin kaybı, evin yıkılması.
- Fiziksel yaralanma, enkaz altında kalma süresi.
- Peritravmatik dissosyasyon (olay sırasında "gerçek dışı" hissi).
- Kontrol algısının yokluğu.
- Maruziyetin yakınlığı (bizzat yaşamak vs uzaktan haber almak).
Travma Sonrası Faktörler
- Yerinden edilme, evsizlik, çadır/konteyner yaşamı.
- Ekonomik sıkıntı, iş kaybı.
- Sosyal desteğin azlığı veya kaybı.
- Eşlik eden başka stresörler (yas, hastalık, hukuki sorunlar).
- Medya maruziyetinin yoğunluğu.
Koruyucu Faktörler
- Güçlü sosyal destek ağı (aile, arkadaş, topluluk).
- Mevcut başa çıkma becerileri (problem çözme, esneklik).
- İnanç sistemi veya manevi anlam çerçevesi.
- Erken psikososyal destek erişimi.
- Stabilite — barınma, beslenme, güvenlik temellerinin sağlanması.
- Topluluk uyumu ve dayanışma duygusu.
Bu liste, kimin "hasta" olacağını önceden tahmin etmek için değil, kırılgan grupları öncelikli koruma altına almak için kullanılmalıdır. Koruyucu faktörlerin pek çoğu müdahale edilebilir faktörlerdir.
Çocuklarda ve Ergenlerde Belirtiler
Çocukların travmaya tepkisi yetişkinlerden farklıdır ve yaşa göre değişir. Bir çocuğun korkusunu doğru yorumlamak, ebeveyn ve eğitimcilerin bilgi sahibi olmasını gerektirir.
Okul Öncesi Dönem (0-6 yaş)
Bu yaş grubunda en belirgin bulgu gerileme davranışlarıdır: altını ıslatma, baş parmak emme, anneden ayrılamama, konuşmasının azalması, gelişimsel kazanımların kaybı. Tekrarlayıcı oyunlarda travma temalarını işleyebilirler (oyuncak binaları yıkıp tekrar kurmak, bebekleri "kurtarmak"). Kabuslar ve uyku bozuklukları sıktır.
Okul Çağı (6-12 yaş)
Somatik şikayetler ön plandadır: karın ağrısı, baş ağrısı, mide bulantısı. Okul performansında düşüş, dikkat sorunları, okul reddi görülebilir. Bazıları olayı sözel olarak anlatamasa da resim ve oyunda işler. Suçluluk hissi belirgindir: "Annem yaralandı, çünkü ben…"
Ergenler (13-18 yaş)
Yetişkin TSSB belirtilerine yaklaşır: flashback, kaçınma, hipervijilans. Buna ek olarak davranışsal sorunlar (agresyon, otoriteye karşıtlık, riskli davranışlar), madde kullanımı (özellikle alkol ve sigara), intihar düşüncesi ve girişimi riskinde artış. Akran ilişkileri bozulabilir; kimi ergen aşırı sorumluluk üstlenir ve "küçük yetişkin" rolüne girer.
Ebeveynler İçin Öneriler
- Dinleyin, sorgulamayın. Çocuğun anlatmaya hazır olduğu kadarını dinleyin. Detay çekmek için bastırmayın.
- Yaşa uygun, dürüst bilgi verin. "Hiçbir şey olmadı" demek çocuğun gördüğüyle çelişir ve güveni sarsar.
- "Her şey yoluna girecek" türü garanti vaadlerden kaçının. Tutulamayan vaatler ileride güveni zedeler. Bunun yerine "Sana yardım etmek için elimden geleni yapacağım" deyin.
- Rutin oluşturun. Yemek, uyku, okul saatleri — öngörülebilirlik güvenlik hissi verir.
- Fiziksel temas önemlidir. Sarılma, el tutma, yanında uyuma — özellikle küçük çocukları rahatlatır.
- Haber maruziyetini sınırlandırın. Çocukların önünde sürekli deprem görüntüsü oynamasın.
- Kendi tepkinizi yönetin. Çocuk ebeveynin yüzünden tehlikeyi okur. Kendi desteğinizi de alın.
- Profesyonel yardımı ertelemeyin. 1 aydan uzun süren belirtiler, fonksiyon kaybı veya intihar düşüncesi varsa çocuk-ergen psikiyatristine başvurun.
Kanıta Dayalı Tedavi Seçenekleri
TSSB tedavisinde psikoterapinin ilk basamak yaklaşım olduğu konusunda uluslararası uzlaşma vardır. Hem APA (American Psychological Association) hem de NICE (National Institute for Health and Care Excellence) kılavuzları (NG116, 2018) travma-odaklı psikoterapileri birinci seçenek olarak önerir.
Travma-Odaklı Bilişsel Davranışçı Terapi (TF-BDT / TF-CBT)
En geniş kanıt tabanına sahip yaklaşımdır. Genellikle 8-16 seans sürer. Travma anısının yapılandırılmış biçimde işlenmesi, çarpık bilişlerin tanınması ve yeniden yapılandırılması, kademeli maruziyet ve baş etme becerilerinin öğretilmesini içerir. Çocuk ve ergenlerde TF-CBT formatı Cohen, Mannarino ve Deblinger tarafından geliştirilmiş ve ailenin de tedaviye dahil edildiği biçimiyle Türkiye'de uygulanmaktadır.
EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme)
Francine Shapiro'nun geliştirdiği EMDR, travmatik anı bilateral uyarım (göz hareketi, alternatif dokunma veya ses) eşliğinde işlenir. WHO, APA ve NICE tarafından kanıta dayalı bir TSSB tedavisi olarak önerilir. Türkiye'de EMDR Derneği aracılığıyla sertifikalı terapist sayısı son yıllarda artmıştır.
Uzun Süreli Maruziyet (Prolonged Exposure, PE)
Edna Foa tarafından geliştirilmiştir. Travma anısının tekrar tekrar anlatılması (imajinal maruziyet) ve kaçınılan durumlara kademeli olarak yaklaşma (in vivo maruziyet) iki temel bileşendir. ABD ve dünya genelinde yoğun kanıtla desteklenen bir yaklaşımdır.
Bilişsel İşleme Terapisi (CPT)
Patricia Resick'in geliştirdiği bu yöntem, travma sonrası "stuck points" denilen çarpık inançları (örn. "her şey benim suçum") tanımlamaya ve yapılandırmaya odaklanır. 12 seanslık manüalize bir protokoldür.
Narratif Maruziyet Terapisi (NET)
Maggie Schauer ve arkadaşlarının geliştirdiği NET, özellikle çoklu travma, savaş, göç ve yerinden edilme yaşamış bireyler için tasarlanmıştır. Birey, doğumundan günümüze hayat hikayesini kronolojik bir "yaşam çizgisi" boyunca anlatır; travmatik anılar bu bağlam içinde işlenir. Düşük-orta gelirli ülkelerde, savaş ve afet popülasyonlarında kanıtla desteklenmiştir.
Farmakoterapi
İlaç tedavisi, özellikle psikoterapinin tek başına yetersiz kaldığı, depresyon veya panik bozukluğunun eşlik ettiği vakalarda düşünülür. Birinci basamak ilaç sınıfı SSRI'lardır (seçici serotonin geri alım inhibitörleri); FDA tarafından TSSB için onaylı olanlar sertralin ve paroksetindir. SNRI'lardan venlafaksin de etkilidir. Hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağına klinisyen karar verir — bu yazıda doz verilmemektedir.
Önemli uyarı: Benzodiazepinler (alprazolam, diazepam, lorazepam vb.) TSSB tedavisinde önerilmez. APA ve NICE kılavuzları, benzodiazepinlerin travma sonrası anının işlenmesini bozduğunu, bağımlılık riski taşıdığını ve uzun vadede TSSB belirtilerini kötüleştirebileceğini bildirir. Akut anksiyete ve uykusuzluk için kısa süreli ve sınırlı kullanım dışında rutin reçeteleme önerilmez. Psikiyatri ilaçları ve bağımlılık hakkında ayrıntılı bilgi tamamlayıcı yazımızda yer alıyor.
Tedavi seçimi her zaman bireyseldir. Farklı terapi türlerinin karşılaştırması seçim sürecinde rehber olabilir.
İlk 30 Gün: Akut Faz Yaklaşımı
Travmatik olayın hemen ardından "her travma mağduruna psikoterapi" yaklaşımı, sanıldığı gibi koruyucu değildir. Aksine, akut fazda yapılan zorlayıcı bazı müdahalelerin zarar verici olabileceği bilimsel olarak gösterilmiştir.
Psikolojik İlk Yardım (PFA)
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından 2011'de yayımlanan Psikolojik İlk Yardım Saha Rehberi, afet sonrası ilk müdahalede altın standarttır. PFA, profesyonel psikoterapi değildir; eğitilmiş herhangi bir yardımcının uygulayabileceği destek modelidir. Üç temel ilkesi vardır:
- Bak (Look): Güvenliği değerlendir, acil ihtiyaçları belirle, ciddi sıkıntı belirtilerini gözle.
- Dinle (Listen): Konuşmaya zorlama, yargılama, çözüm önerme. Sadece ol ve dinle.
- Bağla (Link): Temel ihtiyaçlar (su, gıda, barınma, sevdikleri), bilgi ve sosyal destekle bağla.
Güvenlik – Bağlantı – Umut Çerçevesi
Hobfoll ve arkadaşlarının (2007) afet sonrası müdahale modelinde beş temel prensip yer alır: güvenlik duygusu, sakinleşme, öz-yeterlilik, bağlantı, umut. Bu çerçeve, hem birey hem topluluk düzeyinde uygulanabilir.
Tek Seans Debriefing'in Zararlı Olabileceği
1980'lerde popülerleşen kritik olay stres debriefing'i (Critical Incident Stress Debriefing — CISD), travmadan sonraki ilk 48-72 saatte zorunlu grup oturumlarıyla mağdurların duygularını ayrıntılı paylaşmasını öngörüyordu. Ancak Cochrane sistematik derlemesi (Rose et al., 2002 ve sonraki güncellemeler), tek seans debriefing'in TSSB önleme açısından etkili olmadığını, hatta bazı bireylerde belirtileri kötüleştirebildiğini göstermiştir. Bugün NICE ve WHO, rutin tek seans debriefing'i önermemektedir.
Bu, "akut fazda hiçbir şey yapmayalım" anlamına gelmez. PFA, sosyal destek, temel ihtiyaçların karşılanması, doğru bilgi ve gerektiğinde tıbbi/psikiyatrik değerlendirme bu dönemde önemlidir. Travma-odaklı yapılandırılmış terapiler ise genellikle akut dönem sonrası, belirtiler 1 ayı aşıp süreklilik kazanmaya başladığında devreye girer.
Pratik Baş Etme Yöntemleri
Aşağıdaki yöntemler, akut faz ve sonrasında günlük yaşamda uygulanabilecek, çoğu kanıtla desteklenen pratik adımlardır. Hiçbiri bireysel terapinin yerine geçmez; ancak terapinin de etkisini destekler.
1. Hazırlık — Adaptif Kontrol Duygusu
Deprem çantanızı hazırlayın, aileniz için toplanma noktası belirleyin, yapı güvenliğinizi sorgulayın. Bunlar yalnızca "fiziksel" hazırlıklar değildir; aynı zamanda zihne "olabileceğine hazırım" mesajını verir ve kontrol duygusunu güçlendirir. Belirsizlik kaygısı, somut hazırlıklarla azalır.
2. Bilgi Tüketimini Sınırlama
Haber, sosyal medya ve sismik aktivite uygulamalarını sürekli kontrol etmek, "kontrol altında olma" yanılsamasıyla başlar ama hipervijilansı besler. Önerimiz: Haber kontrolünü günde 1-2 belirli zaman dilimiyle sınırlayın (örn. öğle ve akşam, 15'er dakika). Yatak odanızı haberden arındırın. Çocukların önünde haber izlemeyin.
3. Nefes Egzersizleri
- 4-7-8 Nefesi: 4 saniye burnundan al, 7 saniye tut, 8 saniye ağızdan ver. 4 döngü.
- Kutu Nefesi (Box Breathing): 4 saniye al — 4 saniye tut — 4 saniye ver — 4 saniye boş tut. 5-10 döngü.
- Diyafram Nefesi: Bir el göğüste, bir el karında. Karın eli yukarı kalkacak şekilde yavaş nefes alın. Günde 2-3 kez, 5'er dakika.
4. Topraklama (Grounding) Teknikleri
Flashback veya panik anında "şimdi"ye geri dönmek için kullanılır. En bilinen yöntem 5-4-3-2-1:
- 5 şey gör (etrafına bak ve adlandır)
- 4 şeye dokun (kıyafet, sandalye, masa, ten)
- 3 ses duy (saat tiklemesi, kuş sesi, kendi nefesin)
- 2 koku tanımla
- 1 tat (su iç, bir nane şekeri ye)
5. Sosyal Desteği Aktif Kullanma
Yalnızlık, TSSB için bağımsız risk faktörüdür. Güvendiğiniz biriyle düzenli konuşun — illa travmayı paylaşmak zorunda değilsiniz, sıradan konuşmalar bile bağlanmayı korur. Topluluk etkinlikleri (mahalle dayanışması, dini topluluklar, sivil toplum) iyileştiricidir.
6. Uyku, Egzersiz, Beslenme Temelleri
- Uyku: Aynı saatte yatmak, ekran kullanımını bir saat önceden bırakmak, yatak odasını serin ve karanlık tutmak.
- Egzersiz: Haftada 150 dakika orta yoğunlukta aerobik aktivite; yürüyüş bile TSSB belirtilerini azaltır.
- Beslenme: Düzenli öğün, kafein ve alkol kısıtlaması (her ikisi de uykuyu ve kaygıyı kötüleştirir).
7. Anlamlandırma ve Anma Ritüelleri
Kayıpla başa çıkmanın evrensel bir parçası anlamlandırmadır. Yas tutmak için zaman ayırmak, kaybedilenleri anma törenleri, mektup yazmak, mum yakmak, mezar ziyareti — bunlar travmayı işlemeye yardımcı olur. Kayıpları yok saymak ya da "güçlü olmak için" duyguları bastırmak uzun vadede zararlıdır.
Yardımcı Olan Bir Yakının Tutumu
Travma yaşamış birinin yanında bulunmak zor bir görevdir. Doğru tutum, hem yakının iyileşmesine katkı sağlar hem de kendinizi koruma altına alır.
Yapılması Gerekenler
- Sadece var olun. Konuşmasanız bile yanında olmak iyileştiricidir.
- Dinleyin, çözüm önermeyin. "Şöyle yapsan…" yerine "Anlıyorum, çok zor olmuş."
- Duygularını geçerli sayın. "Çok abartıyorsun" demek yerine "Böyle hissetmen olağan."
- Somut yardım önerin. "Yardıma ihtiyacın varsa söyle" yerine "Yarın sabah çocukları okula ben götüreyim mi?"
- Profesyonel yardıma yönlendirin. Bunu suçlama gibi değil, sevgi olarak sunun: "Sen değerlisin, daha iyi olmanı istiyorum."
- Kendi sınırlarınızı koruyun. İkincil travma gerçektir — siz de destek alın.
Kaçınılması Gerekenler
- "Daha kötüsü olabilirdi", "Sen şanslısın", "En azından sağsın" — bunlar yas ve kaybı küçümser.
- Travma detaylarını sorgulamak ("Ne gördün? Çok mu kötüydü?") — retravmatize edici olabilir.
- "Geçer, unutursun" — bazı şeyler unutulmaz; iyileşme unutmak değil, kaybı taşıyabilmektir.
- Sürekli "iyi misin?" diye sormak — bazen sessizlik daha değerlidir.
- Travmatik olaylar hakkında kendi varsayım ve teorilerinizi paylaşmak.
Hayatta Kalan Suçluluğu
"Neden o değil de ben?" sorusu, sevdiklerini kaybedip kendisi kurtulanların derin bir acısıdır. Bu suçluluk mantıksız görünse de gerçek bir psikolojik yüktür. Yakınınız hayatta kalan suçluluğu yaşıyorsa onu rasyonalize etmeye çalışmayın ("Senin suçun değildi" demek genellikle işe yaramaz). Bunun yerine duygusunu kabul edin: "Bu duygunun çok ağır olduğunu biliyorum. Yanındayım." Suçluluk uzun sürer ve günlük yaşamı bozarsa terapi belirgin yarar sağlar.
Ne Zaman Profesyonel Yardım?
Aşağıdaki durumlardan herhangi biri varsa, ruh sağlığı uzmanına (psikiyatrist veya klinik psikolog) başvurmak gereklidir:
- Belirtiler travmadan sonra 1 ayı geçmiş ve gerilemiyor ya da kötüleşiyor.
- İş, okul, aile veya sosyal işlevsellikte belirgin bozulma.
- Sürekli uykusuzluk, kabuslar.
- İntihar düşüncesi, kendine zarar verme isteği veya planı.
- Alkol veya madde kullanımında belirgin artış.
- Çocuğunuzda 1 aydan uzun süren gerileme davranışları, okul reddi, agresyon.
- Eşlik eden tıbbi bozulma (hipertansiyon, kronik ağrı, GIS şikayetleri artışı).
Türkiye'de erişim noktaları:
- İntihar Önleme Hattı: 182 (7/24 ücretsiz)
- Sağlık Bakanlığı Danışma Hattı: ALO 184 (7/24 ücretsiz)
- Sağlık Bakanlığı RİTAM (Ruhsal Travma ve Afet Çalışma Birimi)
- AFAD Psikososyal Destek hizmetleri
- Türkiye Psikiyatri Derneği — Travma ve Afet Çalışma Birimi
- Aile Sağlığı Merkezleri ve toplum ruh sağlığı merkezleri (TRSM)
- Üniversite hastaneleri psikiyatri klinikleri
Sık Sorulan Sorular (SSS)
1. Deprem oldu, sürekli ağlıyorum. Normal mi?
Ağlamak — özellikle travmadan sonraki ilk haftalarda — sağlıklı bir duygu boşalma yoludur ve hastalık belirtisi değildir. Endişelenmeniz gereken durum, duyguların donması veya kontrolden çıkmasıdır. Ağlama nöbetleri 1 ayı geçer ve günlük işlevselliği bozarsa profesyonel destek alın.
2. Küçük bir sarsıntıda bile çığlık atıyorum. Anormal miyim?
Hayır. Bu, abartılı irkilme yanıtıdır ve travma sonrası en yaygın belirtilerden biridir. Sinir sisteminizin hâlâ "alarm modunda" olduğunu gösterir. Nefes egzersizleri, topraklama teknikleri ve zaman çoğunlukla yatıştırır. 6 ayı geçen olgularda terapi önerilir.
3. Deprem haberlerini hiç okuyamıyorum. Bu zayıflık mı?
Kaçınma, koruyucu bir tepki olarak başlar. Kısa vadede sizi yıpranmış bilgi yükünden korur. Ancak kalıcı kaçınma TSSB'yi besler. Hedef: Sıfır maruziyet değil, düzenlenmiş, ölçülü maruziyet. Günde belirli bir zaman, belirli kaynaklardan haber alın.
4. Çocuğum geceleri yatağıma geliyor. Yanımda yatması zarar verir mi?
Akut dönemde (ilk birkaç hafta) çocuğun güvenlik aradığı yer ebeveynin yatağıdır ve bu olağan, geçici bir ihtiyaçtır. Reddetmek yerine geçici olarak izin verin. Belirtiler yatıştıkça, kademeli olarak kendi yatağına dönüş çalışın (önce odasına yastık, sonra kapı açık vs.).
5. Antidepresan kullanmaya başlamam gerekir mi?
Bu karar her hasta için bireyseldir ve psikiyatrist değerlendirmesi gerektirir. Hafif-orta şiddette TSSB'de psikoterapi tek başına yeterli olabilir. Şiddetli olgularda, eşlik eden depresyonda veya psikoterapinin yetersiz kaldığı durumlarda SSRI'lar düşünülür. Tedaviye karar, doz ve süre klinisyenle birlikte belirlenmelidir.
6. Bitkisel ürünler veya takviyeler işe yarar mı?
TSSB için bitkisel ürün veya gıda takviyelerinin etkili olduğuna dair yeterli ve güvenilir kanıt yoktur. Bazı ürünler ilaç etkileşimi ve karaciğer toksisitesi riski taşır. Kanıta dayalı tedavi (psikoterapi ve/veya SSRI), bitkisel alternatiflere tercih edilir.
7. Alkol uykuma iyi geliyor. Devam edebilir miyim?
Alkol kısa vadede yatıştırıcı görünse de uyku mimarisini bozar (REM uykusunu baskılar), kaygıyı uzun vadede artırır ve TSSB'de bağımlılık riskini yükseltir. Travma sonrası alkol kullanımı önerilmez. Uyku sorunu için davranışsal müdahaleler (uyku hijyeni, BDT-I) ilk basamaktır.
8. Travmanın etkileri kaç yıl sürer?
Bireyden bireye değişir. Tedavi alanların büyük bölümü 3-6 ay içinde belirgin iyileşme yaşar. Tedavi almayan TSSB'lerin ise %30'a yakını kronikleşebilir (yıllarca sürebilir). İyi haber: TSSB tedavi edilebilir bir bozukluktur — geç başvuru bile genellikle yarar sağlar.
9. Çocuğumun terapiye gitmesini istemiyor. Zorlamalı mıyım?
Çocuk terapilerinde direnç olağandır. Önce oyun terapisi veya sanat terapisi gibi daha az "tehditkar" formatlar denenebilir. Terapistinizle önce çocuksuz görüşüp stratejiyi planlayın. Belirgin işlev kaybı varsa terapiye katılım gereklidir.
10. Deprem olmadığı halde ben de bu yazıda anlatılan belirtileri yaşıyorum. Bana da uyar mı?
Evet. TSSB sadece doğal afet sonrası değil, herhangi bir hayatı tehdit eden olay (trafik kazası, saldırı, ciddi hastalık tanısı, kayıp) sonrası gelişebilir. Yazıdaki ilkelerin pek çoğu genel olarak travma deneyimi için geçerlidir. Depresyon ve travma ilişkisi hakkında tamamlayıcı bilgi için diğer yazımıza göz atabilirsiniz.
Sonuç ve Pratik Mesajlar
Deprem, ülkemiz coğrafyasının değişmez gerçeği. Kaygımız, korkumuz ve yasımız insan olmamızın bir parçası — bunları yaşamak zayıflık değil, tam tersine duyarlı bir insan olduğumuzun kanıtıdır. Kayıplarımızı saygıyla anıyor, hayatta kalanları sabırla ve şefkatle kucaklıyoruz.
Akılda tutulması gereken üç ana mesaj: Birincisi, tepkilerin çoğu olağan ve zamanla kendiliğinden yatışır. İkincisi, belirtileriniz 1 ayı geçer ve hayatınızı kısıtlarsa tedavi mümkün ve etkilidir — geç başvurmak başvurmamaktan iyidir. Üçüncüsü, yalnız değilsiniz — yardım hatları, sağlık kurumları, uzmanlar ve topluluğunuz size destek olmaya hazır. Kriz anında 182 ve ALO 184 hatlarını arayabilirsiniz. Hayata sarılmak için yardım istemek, en güçlü adımdır.
Kaynaklar
- American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition, Text Revision (DSM-5-TR). Washington, DC: APA Publishing, 2022.
- World Health Organization. International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11). Geneva: WHO, 2019.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Post-traumatic stress disorder. NICE guideline [NG116]. London: NICE, 2018 (updated 2024).
- American Psychological Association. Clinical Practice Guideline for the Treatment of Posttraumatic Stress Disorder (PTSD) in Adults. Washington, DC: APA, 2017.
- World Health Organization, War Trauma Foundation, World Vision International. Psychological First Aid: Guide for Field Workers. Geneva: WHO, 2011.
- Rose S, Bisson J, Churchill R, Wessely S. Psychological debriefing for preventing post traumatic stress disorder (PTSD). Cochrane Database of Systematic Reviews 2002, Issue 2.
- Bisson JI, Roberts NP, Andrew M, Cooper R, Lewis C. Psychological therapies for chronic post-traumatic stress disorder (PTSD) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews 2013, Issue 12.
- Hobfoll SE, Watson P, Bell CC, et al. Five essential elements of immediate and mid-term mass trauma intervention: empirical evidence. Psychiatry 2007;70(4):283-315.
- Başoğlu M, Kılıç C, Şalcıoğlu E, Livanou M. Prevalence of posttraumatic stress disorder and comorbid depression in earthquake survivors in Turkey: an epidemiological study. Journal of Traumatic Stress 2004;17(2):133-141.
- Şalcıoğlu E, Başoğlu M, Livanou M. Long-term psychological outcome for non-treatment-seeking earthquake survivors in Turkey. Journal of Nervous and Mental Disease 2003;191(3):154-160.
- Kılıç C, Aydın İ, Taşkıntuna N, et al. Predictors of psychological distress in survivors of the 1999 earthquakes in Turkey: effects of relocation after the disaster. Acta Psychiatrica Scandinavica 2006;114(3):194-202.
- Türkiye Psikiyatri Derneği. Afet Sonrası Ruh Sağlığı Hizmetleri Rehberi. Ankara: TPD Yayınları, 2023.
- AFAD. Psikososyal Müdahale Hizmetleri Saha Rehberi. Ankara: T.C. İçişleri Bakanlığı AFAD Başkanlığı, 2014.
- Forbes D, Bisson JI, Monson CM, Berliner L (Eds.). Effective Treatments for PTSD: Practice Guidelines from the International Society for Traumatic Stress Studies, 3rd Edition. New York: Guilford Press, 2020.
- Schauer M, Neuner F, Elbert T. Narrative Exposure Therapy: A Short-Term Treatment for Traumatic Stress Disorders, 2nd Edition. Cambridge, MA: Hogrefe Publishing, 2011.
Yasal Uyarı
Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hiçbir koşulda bireysel tıbbi değerlendirme, tanı veya tedavi yerine geçmez. Travma deneyiminden geçtiğinizi veya yazıda anlatılan belirtilerin sizde bulunduğunu düşünüyorsanız bir psikiyatrist veya klinik psikoloğa başvurun. Acil bir durumda — özellikle kendinize veya bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa — lütfen vakit kaybetmeden İntihar Önleme Hattı 182, Sağlık Bakanlığı Danışma Hattı ALO 184 ya da 112 Acil hatlarını arayın. Çevrenizdeki güvendiğiniz bir kişiye haber verin; en yakın acil servise başvurun. Yardım istemek güçlü olmanın yoludur.