30 Saniyede Özet
HPV (insan papilloma virüsü) uzun yıllar boyunca "kadın sağlığı konusu" sayıldı. Bu bakış artık geçerliliğini yitirdi. ABD Hastalık Kontrol Merkezi'ne (CDC) göre, orofaringeal kanserlerin (ağız arkası ve boğaz kanserleri) yaklaşık %60-70'i HPV ile ilişkilidir. Bu kanser türü erkeklerde kadınlardan belirgin biçimde daha sık görülür. Üstelik erkekler için rutin bir HPV tarama testi yoktur. Yani hastalık genellikle bir kitle fark edildiğinde teşhis edilir. Aşı ise virüsün kansere yol açan tiplerine karşı koruma sağlar. CDC rutin aşılamayı 11-12 yaşta önerir ve 26 yaşına kadar tamamlamayı tavsiye eder. 27-45 yaş arası erkekler ise hekimiyle konuşarak bireysel karar verebilir.
Not: Boğazda üç haftadan uzun süren ses kısıklığı, tek taraflı boyun şişliği, yutma güçlüğü ya da kulağa vuran ağrı varsa bekleyip görmeyin. Bir kulak burun boğaz hekimine başvurun.
HPV Nedir ve Neden Erkekleri de İlgilendirir
HPV, deri ve mukoza yüzeylerine yerleşen çok yaygın bir virüs ailesidir. Yüzden fazla tipi var. Bunların bir kısmı zararsız siğillere yol açar. Bir kısmıysa hücrelerin DNA'sını bozarak kansere zemin hazırlar.
Yüksek riskli tipler arasında en bilineni HPV-16'dır. Boğaz kanserlerinde en sık suçlanan tip de budur.
Bulaş cinsel temasla olur. Penetrasyon şart değildir. Oral temas da bulaş yolu sayılır. Kondom riski azaltır ama sıfırlamaz, çünkü virüs kondomun örtmediği deri bölgelerinde de bulunabilir.
Enfeksiyonların Çoğu Kendiliğinden Geçer
Önemli bir gerçeği baştan söyleyelim. HPV kapmak, kanser olacaksınız demek değildir. Bağışıklık sistemi enfeksiyonların büyük çoğunluğunu iki yıl içinde temizler.
Sorun, virüsün yıllarca kalıcı olduğu azınlıkta ortaya çıkar. Bu kalıcı enfeksiyon, hücrelerde yavaş yavaş genetik hasar biriktirir. Kanserin ortaya çıkması 10-30 yıl sürebilir.
Bu uzun gecikme, konuyu sinsi kılar. 25 yaşında kapılan bir virüs, 50'li yaşlarda karşınıza çıkabilir.
HPV'ye Bağlı Kanserler Erkeklerde Nerede Görülür
En sık yerleşim orofarenkstir. Bu bölge bademcikleri, dil kökünü ve yumuşak damağı kapsar. Sigara ve alkole bağlı klasik boğaz kanserlerinden farklı davranır.
İkinci sırada anal kanser gelir. Penis kanseri daha nadirdir ama yine HPV ile ilişkilidir.
Genital siğiller de HPV kaynaklıdır. Bunlar kanser yapmaz, ancak yaygın ve rahatsız edicidir. Aşı bu tiplere karşı da koruma sağlar.
HPV'ye Bağlı Boğaz Kanseri Neden Artıyor
Sigara kullanımı düştükçe, sigaraya bağlı boğaz kanserleri de azaldı. Buna karşılık HPV'ye bağlı olanlar arttı. Sonuçta bu kanser türü, birçok ülkede erkeklerde hızla yükselen bir eğri çizdi.
Nedeni tam olarak bilinmiyor. Cinsel davranış kalıplarındaki değişimler öne sürülüyor. Ancak kesin kanıt sınırlı.
Şu nokta net: hastalık artık "yaşlı, çok içen ve çok sigara içen erkek" profiliyle sınırlı değil. Sigara kullanmayan, sağlıklı orta yaşlı erkeklerde de görülüyor.
Erkeklerde HPV Taraması Var mı
Kısa yanıt: hayır. Kadınlarda rahim ağzı için smear ve HPV DNA testi vardır. Erkekler için karşılığı olan onaylı bir tarama programı bulunmuyor.
Ağız gargarasıyla HPV DNA aramak araştırma aşamasındadır. Rutin kullanımda değildir. Pozitif çıkması ne yapacağınızı söylemez, sadece kaygı yaratır.
Tarama yokluğu, aşının önemini artırır. Çünkü elinizdeki tek etkili araç önlemedir.
Aşı Ne Kadar Koruyor
Mevcut aşı, dokuz HPV tipini hedefler. Bunların arasında kanserle en çok ilişkilendirilen 16 ve 18 numaralı tipler de var.
Aşı, henüz karşılaşmadığınız tiplere karşı çok yüksek oranda koruma sağlar. Zaten kaptığınız bir tipi tedavi etmez. Bu yüzden en etkili zaman, cinsel hayat başlamadan öncedir.
Ülke düzeyinde aşılama yapan yerlerde, aşılanan gençlerde HPV enfeksiyonu ve genital siğil oranları belirgin şekilde düştü. Rahim ağzı ön-kanser lezyonlarında da azalma görüldü. Boğaz kanserindeki etkiyi görmek için ise on yıllar gerekiyor, çünkü kanser çok geç ortaya çıkıyor.
Kimler Aşı Olmalı
CDC'nin çerçevesi şöyle özetlenebilir:
- Rutin aşılama 11-12 yaşta önerilir. Dokuz yaşından itibaren başlanabilir.
- Aşılanmamış herkes için 26 yaşına kadar tamamlama önerilir.
- 27-45 yaş arasında aşı rutin olarak önerilmez. Bu yaş grubunda karar bireyseldir ve hekimle konuşularak verilir.
Neden 26 sınırı var? Çünkü bu yaştan sonra çoğu kişi zaten bazı HPV tipleriyle karşılaşmış olur. Aşının ortalama faydası azalır. Ama sıfırlanmaz.
27-45 Yaş Arası Erkekler İçin Karar Rehberi
Bu yaş grubundaki fayda kişiden kişiye değişir. Hekiminizle şu soruları konuşun.
Yeni bir cinsel partner ihtimali yüksek mi? Öyleyse yeni tiplerle karşılaşma riski sürer. Aşının katkısı artar.
Uzun süredir tek eşli bir ilişkide misiniz? Muhtemelen mevcut tiplerle zaten karşılaştınız. Ek fayda daha küçüktür.
Bağışıklığı baskılayan bir durumunuz var mı? Bu durumda HPV'yi temizleme kapasiteniz düşüktür. Aşı daha değerli olabilir.
Karar tek doğru cevabı olan bir denklem değildir. Riskinizi ve beklentinizi birlikte tartın.
Aşı Güvenli mi
HPV aşıları dünya genelinde yüz milyonlarca dozla uygulandı. Güvenlik profili yakından izlendi.
En sık yan etkiler enjeksiyon yerinde ağrı, kızarıklık ve hafif ateştir. Bunlar birkaç günde geçer.
Gençlerde aşı sonrası bayılma görülebilir. Bu, iğne korkusuna bağlı bir refleks tepkidir, aşının kendisine değil. Bu nedenle aşı sonrası 15 dakika oturmanız istenir.
Ciddi alerjik reaksiyonlar çok nadirdir. Büyük izlem çalışmaları, iddia edilen kronik yan etkileri doğrulamadı.
Aşı Olsam Bile Yapmam Gerekenler
Aşı tüm HPV tiplerini kapsamaz. Bu yüzden korunma davranışları önemini korur.
Sigara bırakın. Sigara, HPV'nin kalıcı hâle gelme olasılığını artırır ve boğaz mukozasını zayıflatır.
Alkolü sınırlayın. Alkol ve sigara birlikte, riski çarpan etkisiyle yükseltir.
Diş hekimi kontrollerini aksatmayın. Ağız içi lezyonları çoğu zaman ilk fark eden diş hekimidir.
Boyun ve boğaz belirtilerini geciktirmeyin. Erken evre HPV ilişkili boğaz kanserinin tedavi başarısı yüksektir.
Türkiye'de Durum
Türkiye'de HPV aşısı ulusal takvimde rutin olarak yer almıyor. Aşı eczanelerden reçeteyle temin edilebiliyor ve ücreti kişiye ait.
Türk Tabipleri Birliği ve çeşitli uzmanlık dernekleri, aşının ulusal programa alınması yönünde görüş bildirdi. Konu güncelliğini koruyor.
Karar vermek için hekiminizle konuşun. Aile hekiminiz, kulak burun boğaz uzmanınız ya da üroloğunuz size özel durumunuzu değerlendirebilir.
HPV'ye Bağlı Boğaz Kanseri Neden Daha İyi Seyrediyor
İlginç bir gerçek var. HPV kaynaklı boğaz kanserleri, sigara ve alkole bağlı olanlara göre tedaviye daha iyi yanıt verir.
Sağkalım oranları belirgin biçimde daha yüksektir. Radyoterapi ve kemoterapiye duyarlılıkları fazladır.
Nedeni tam bilinmiyor. Tümör hücrelerinin genetik yapısının farklı olması ve hastaların genellikle daha genç ve daha sağlıklı olması öne sürülüyor.
Bu iyi haber, gevşeme nedeni değildir. Tedavi ağırdır. Yutma, konuşma ve tükürük üretimi kalıcı biçimde etkilenebilir.
Yani "nasılsa tedavi edilebilir" düşüncesiyle önlemi ertelemeyin. Hastalığı hiç yaşamamak, iyi tedavi edilmekten çok daha iyidir.
Aşı Kadınlar İçin Yapıldı Sanılıyor, Neden
Aşının ilk klinik hedefi rahim ağzı kanseriydi. Bu kanserin HPV ile ilişkisi çok net ve çok güçlüydü.
Ayrıca rahim ağzı için etkili bir tarama testi (smear) vardı. Bu, çalışmaları kolaylaştırdı.
Sonuç olarak ilk aşı programları kızları hedefledi. Erkekler yıllarca kapsam dışında kaldı.
Zamanla iki şey anlaşıldı. Birincisi, erkeklerde HPV'ye bağlı kanserlerin yükü küçümsenemez düzeydeydi.
İkincisi, sadece kızları aşılamak toplum bağışıklığını yeterince sağlamıyordu. Aşılanmamış erkekler, virüsü dolaşımda tutuyordu.
Bugün birçok ülke cinsiyetten bağımsız (gender-neutral) aşılama programına geçti. Bilimsel gerekçe budur.
Partnerinizle Nasıl Konuşulur
Bu konu ilişkilerde gereksiz gerilim yaratabilir. Birkaç gerçek bunu yatıştırır.
HPV son derece yaygındır. Cinsel olarak aktif kişilerin çoğu, hayatının bir döneminde karşılaşır.
Virüs yıllarca sessiz kalabilir. Yeni bir pozitif sonuç, yeni bir ilişki anlamına gelmez.
Bu nedenle HPV pozitifliği, sadakatsizlik göstergesi değildir. Bu yanlış anlama, gereksiz çok sayıda ayrılığa neden oluyor.
Konuşurken bilgiye dayanın. Suçlama değil, ortak karar hedefleyin. İkiniz de aşı seçeneğini hekiminizle değerlendirin.
Ağız Sağlığı ve Erken Fark Etme
Aşı ilk savunmadır. Erken fark etme ikincisidir.
Diş hekiminizi altı ayda bir görün. Diş hekimleri, ağız içi lezyonları rutin olarak tarar. Çoğu erken lezyon burada yakalanır.
Kendi kontrolünüzü de yapın. Aynada bademcikleri, dil kökünü ve damağı inceleyin. Işık tutun.
Şunları arayın: iyileşmeyen yara, beyaz ya da kırmızı plak, sertleşmiş bir alan, tek taraflı bademcik büyümesi.
Boyun bölgesini elinizle yoklayın. Sert, ağrısız ve büyüyen bir şişlik önemlidir. Üç haftadan uzun sürüyorsa hekime gidin.
Anal Kanser: Konuşulmayan Risk
HPV'ye bağlı ikinci önemli kanser anal kanserdir. Erkeklerde giderek daha çok bildiriliyor.
Risk özellikle iki grupta yüksektir. Erkeklerle cinsel ilişkiye giren erkeklerde ve HIV ile yaşayan kişilerde.
Belirtiler erken dönemde siliktir. Kanama, kaşıntı, ağrı ve dışkılama alışkanlığında değişiklik görülebilir.
Bu belirtiler sıklıkla hemoroide bağlanır ve teşhis gecikir.
Bazı ülkelerde yüksek riskli gruplarda anal sitoloji taraması yapılır. Türkiye'de rutin bir program yoktur.
Risk grubundaysanız bunu hekiminizle konuşun. Belirti varsa "hemoroittir" deyip geçmeyin.
Bağışıklık Baskılanması ve HPV
HPV'yi vücuttan temizleyen şey bağışıklık sisteminizdir. Bu sistem zayıfsa, virüs kalıcı hâle gelir.
Kalıcı enfeksiyon, kanserin ön koşuludur.
Bağışıklığı baskılayan durumlar arasında şunlar var: HIV enfeksiyonu, organ nakli sonrası kullanılan ilaçlar, uzun süreli kortizon tedavisi ve bazı romatolojik ilaçlar.
Bu gruplarda HPV'ye bağlı kanser riski belirgin biçimde yüksektir.
Aşı, bu kişilerde daha da değerlidir. Şema da farklı olabilir; genellikle üç doz uygulanır.
Nakil planlanıyorsa, aşının nakil öncesi yapılması tercih edilir. Bağışıklık henüz güçlüyken yanıt daha iyi olur.
Sigara HPV'yi Neden Tehlikeli Kılıyor
Sigara ve HPV, ayrı ayrı risk faktörüdür. Bir arada olduklarında etki toplamdan büyük olur.
Sigara, ağız ve boğaz mukozasındaki bağışıklık hücrelerini baskılar. Virüsün temizlenmesi zorlaşır.
Ayrıca sigaranın kendisi DNA hasarı yapar. HPV'nin başlattığı hasara, sigara ikinci bir darbe ekler.
Aynısı alkol için de geçerlidir. Alkol, mukozayı geçirgenleştirir ve kanserojen maddelerin hücreye ulaşmasını kolaylaştırır.
Sigara ve alkolün birlikte kullanımı, boğaz kanseri riskini çarpan etkisiyle yükseltir.
Aşı olsanız da olmasanız da, sigarayı bırakmak bu tablodaki en güçlü tek müdahaledir.
Hekiminizle Konuşurken Sorulacak Sorular
Muayeneye hazırlıklı gitmek, daha iyi bir karar almanızı sağlar. Şu soruları not edin.
Benim yaşımda ve risk profilimde aşının beklenen faydası nedir? Somut bir cevap isteyin.
Kaç doz gerekir ve aralıkları nedir? Şema yaşa göre değişir.
Aşının maliyeti nedir ve karşılanıyor mu? Türkiye'de HPV aşısı ulusal takvimde yer almıyor ve ücreti kişiye ait.
Kullandığım ilaçlar ya da mevcut hastalıklarım aşıya engel mi? Bağışıklığı baskılayan bir durumunuz varsa mutlaka belirtin.
Boğaz ve ağız kontrolü için ne sıklıkla gelmeliyim? Sigara içiyorsanız ya da içtiyseniz, izlem planı isteyin.
Çocuklarımın aşılanması için doğru yaş nedir? En yüksek fayda, cinsel hayat başlamadan önce alınır. Bu, çocuklarınız için atabileceğiniz en değerli adımdır.
Bu soruların cevapları, kararınızı bilgiye dayandırır. Aşı reklamlarına ya da sosyal medya tartışmalarına değil.
Sıkça Sorulan Sorular
40 yaşındayım, aşı olmam anlamlı mı?
Anlamlı olabilir, ama garanti bir kazanç değildir. Bu yaşta çoğu erkek bazı tiplerle zaten karşılaşmıştır. Yeni partner ihtimaliniz varsa fayda artar. Kararı hekiminizle birlikte verin.
Aşı kaç doz?
Genellikle 15 yaşından önce başlanırsa iki doz yeterli olur. Daha ileri yaşta başlayanlarda ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde üç doz uygulanır. Şemayı hekiminiz belirler.
HPV kaptığımı nasıl anlarım?
Çoğu zaman anlamazsınız. Enfeksiyon sessizdir. Görünür belirti sadece genital siğil olduğunda ortaya çıkar. Erkekler için onaylı bir kan ya da idrar testi yoktur.
Eşim HPV pozitif çıktı, ben ne yapmalıyım?
Panik yapmayın. Uzun süreli çiftlerde virüs çoğu zaman ikisinde de bulunur ve genellikle kendiliğinden temizlenir. Ayrılık ya da suçlama gerektiren bir durum değildir. Belirtiniz varsa hekime görünün.
Aşı kısırlık yapar mı?
Hayır. Bu iddia geniş çaplı izlem çalışmalarında doğrulanmadı. Aşının üreme sağlığını bozduğuna dair güvenilir kanıt yoktur.
Sigara içmiyorum, yine de risk altında mıyım?
Evet. HPV'ye bağlı boğaz kanseri sigara içmeyenlerde de görülür. Klasik boğaz kanserinden ayıran özelliği tam olarak budur.
Aşı olduktan sonra hâlâ kondom kullanmalı mıyım?
Evet. Kondom, HPV'nin kapsam dışı tiplerine ve diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı koruma sağlar. Aşı bunların yerini tutmaz.
Boğaz kanseri belirtileri neler?
Üç haftadan uzun süren ses kısıklığı, yutma güçlüğü, tek taraflı boyun şişliği, kulağa vuran ağrı ve açıklanamayan kilo kaybı önemlidir. Bu belirtiler için bir hekime başvurun.
Aşı mevcut bir enfeksiyonu temizler mi?
Hayır. Aşı koruyucudur, tedavi edici değildir. Zaten kaptığınız bir HPV tipini vücuttan atmaz. Ancak henüz karşılaşmadığınız diğer tiplere karşı koruma sağlar. Bu, aşının ileri yaşta da bir miktar değer taşımasının nedenidir.
Aşı koruması ömür boyu sürer mi?
Uzun süreli izlem verileri, korumanın on yıllar boyunca güçlü kaldığını gösteriyor. Şu ana kadar rutin bir hatırlatma dozu ihtiyacı ortaya çıkmadı. İzlem sürüyor.
Aşı olurken cinsel geçmişimi anlatmam gerekir mi?
Aşı için zorunlu değildir. Ancak hekiminizin risk değerlendirmesi yapabilmesi, doğru öneri vermesini sağlar. Bu bilgi gizlidir. Dürüst olmak size fayda getirir.
Özetle Ne Yapmalı
HPV artık bir "kadın konusu" değil. Erkeklerde boğaz kanserinin başlıca nedeni. Ve erkekler için tarama testi yok.
Elinizdeki tek etkili araç önleme. Çocuklarınızı zamanında aşılatın; en büyük kazanç orada. Kendi durumunuzu hekiminizle konuşun; yaşınıza ve risk profilinize göre karar verin.
Sigarayı bırakın ve alkolü sınırlayın. Bu ikisi, HPV'nin zararını katlar.
Diş hekimi kontrollerini aksatmayın. Ağız içi lezyonları çoğu zaman ilk fark eden odur.
Ve en önemlisi: boğaz belirtilerini geciktirmeyin. Üç haftadan uzun süren ses kısıklığı, yutma güçlüğü ya da boyunda şişlik için bekleyip görmeyin.
Erken evrede yakalanan hastalığın tedavi başarısı yüksektir. Geç kalınan hastalığın bedeli ağırdır.
Kaynaklar
- CDC — HPV and Oropharyngeal Cancer. https://www.cdc.gov/cancer/hpv/oropharyngeal-cancer.html
- CDC / ACIP — Human Papillomavirus Vaccination: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices. https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6305a1.htm
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center — HPV Vaccine Age Limit: You Might Not Be Too Old. https://www.mskcc.org/news/think-you-re-too-old-get-hpv-vaccine-prevent-cancer-maybe-not
- Dünya Sağlık Örgütü — Human papillomavirus and cancer. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel tıbbi tavsiye yerine geçmez. Aşı kararı için hekiminize danışın.
İlgili Yazılar
Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler:
HPV artık sadece kadın meselesi değil. Erkeklerde boğaz kanserinin çoğu HPV kaynaklı. Aşı kime, hangi yaşta, ne kadar koruyor? Kanıta dayalı rehber.
