Kolon kanseri taraması kaç yaşında başlar: 45 mi, 50 mi?

Türkiye'de ulusal kolorektal (kalın bağırsak) kanser taraması 50 yaşında başlar ve 70 yaşına kadar sürer. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (HSGM) programına göre iki yılda bir gaitada gizli kan testi ve on yılda bir kolonoskopi yapılır. 45 yaşta başlama önerisi ABD Önleyici Hizmetler Görev Gücü'nün (USPSTF) 2021 önerisidir; Türkiye programının parçası değildir. Ailede kolon kanseri, kalıtsal sendrom veya iltihabi bağırsak hastalığı varsa plan farklıdır. Gizli kan testinde raporunuzdaki laboratuvar eşiği geçerlidir.

Tarama sürecinde iki tür rapor görürsünüz: dışkı testi sonucu ve kolonoskopi raporu.

• Dışkı testi: "Gaitada gizli kan", "GGK", "FOBT" veya "FIT" diye geçer. Sonuç çoğu zaman "Negatif" ya da "Pozitif" yazılır. Kantitatif testlerde sonuç dışkının gramı başına mikrogram hemoglobin (µg Hb/g) olarak verilir.
• Yöntem: SB Toplam Test Süreci Rehberi'ne göre immünokimyasal yöntem (FIT) besin etkileşimine daha az açıktır. Ayrıca guaiak yöntemine göre daha az miktardaki kanamayı da saptayabilir.
• Karar eşiği: Dışkı testinde yazan eşik, sağlıklı kişilerin aralığı değil, kitin karar sınırıdır.
• e-Nabız: "Tahlillerim" ekranı sonuçları referans değerleriyle listeler ve aralık dışındaki sonuçları renklendirir. Renk olsun ya da olmasın, "Pozitif" yazısı önemlidir.
• Kolonoskopi raporu: Polip görüldüyse sayısı, boyutu ve yeri yazılır. Alınan polipin türünü ayrıca patoloji raporu gösterir. Bir sonraki kolonoskopinin zamanını bu bilgilerle hekiminiz belirler.

Pozitif bir dışkı testinin ne anlama geldiğini gaitada gizli kan pozitif rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Tarama testinde beklenen sonuç "Negatif"tir. Asıl soru ise ne zaman ve ne sıklıkta test yapılacağıdır. Türkiye ve ABD'nin yaklaşımı farklıdır:

USPSTF 2021'in ABD için kabul ettiği yöntemler ve aralıkları şunlardır:

Referans aralığı sağlıklı kişilerin %95'ini kapsar; sağlıklı kişilerin yaklaşık 20'de biri aralığın biraz dışında çıkabilir. Gizli kan testinde ise sonuç bir karar eşiğine göre verilir. Belirtisi olan kişilerde İngiltere'de NICE HTG690, kantitatif FIT için 10 µg Hb/g eşiğini sevk kararında kullanır.

Kalın bağırsak kanserlerinin çoğu, yıllar içinde büyüyen poliplerden gelişir. Tarama bu polipleri kansere dönüşmeden bulmayı ve almayı hedefler. Kanser oluşmuşsa da erken evrede yakalamak tedaviyi kolaylaştırır. USPSTF, 50–75 yaş arasında taramanın yüksek kesinlikte önemli net yarar sağladığı sonucuna varır.

Türkiye'de program gizli kan testi ve kolonoskopiye dayanır. ABD'deki BT kolonografi veya dışkıda DNA testi gibi seçenekler ulusal programın parçası değildir. USPSTF'ye göre hangi yöntem seçilirse seçilsin, anormal sonuç kolonoskopiyle izlenmelidir.

Tarama yaşı her ülkenin kendi programına göre belirlenir. Hastalığın sıklığı, beklenen yarar ve zarar dengesi ile sağlık sisteminin kapasitesi bu kararı etkiler. Bu nedenle tek bir "dünya yaşı" yoktur.

ABD'de USPSTF, 2016'daki önerisinde taramayı 50 yaşta başlatıyordu. 2021 güncellemesiyle başlangıç 45 yaşa indirildi. USPSTF, 45–49 yaş için "B", 50–75 yaş için "A" derecesi verir. Yani yararın kanıtı 50–75 yaş grubunda daha güçlüdür.

Türkiye'nin ulusal programı 50 yaşta başlar. Bu, 45 yaşındaki herkesin değerlendirmeye ihtiyacı olmadığı anlamına gelmez. Ailede kolon kanseri, kalıtsal sendrom, bağırsak hastalığı veya belirti varsa karar klinik değerlendirmeyle verilir. 45–49 yaş arasındaysanız ve risk etkeniniz yoksa ulusal davet programının dışında kalırsınız. Bu durumda tarama isteğinizi aile hekiminizle konuşabilirsiniz.

USPSTF önerisi yalnızca belirtisi olmayan ve ortalama riskli yetişkinler içindir. Aşağıdaki gruplar bu tanımın dışında kalır ve kişisel plan gerektirir:

• Daha önce kolorektal kanser tanısı almış olanlar.
• Daha önce adenomatöz polip çıkarılmış olanlar.
• Ülseratif kolit veya Crohn hastalığı gibi iltihabi bağırsak hastalığı olanlar.
• Lynch sendromu veya ailesel adenomatöz polipozis (FAP) gibi kalıtsal bir sendromu olanlar ya da ailesinde bu tanı bulunanlar.

Birinci derece yakınında kolon kanseri veya ileri polip öyküsü olanlar da hekimleriyle ayrı bir plan yapmalıdır. Başlangıç yaşı ve test aralığı, yakının tanı yaşına ve akrabalık derecesine göre değişir. "Herkes on yıl erken başlar" gibi tek bir kural kullanmayın; gerekirse gastroenteroloji veya tıbbi genetik değerlendirmesi isteyin.

Belirtiniz varsa tarama yaşını beklemeyin

Tarama, şikayeti olmayan kişiler içindir. Aşağıdaki durumlarda yaşınız ne olursa olsun hekime başvurun:

• Dışkıda kan veya siyah renkli dışkı.
• Birkaç haftadır süren bağırsak alışkanlığı değişikliği.
• Açıklanamayan kilo kaybı ve halsizlik.
• Nedeni bulunamayan demir eksikliği kansızlığı.

Bu belirtiler her zaman kanser anlamına gelmez, ama nedeninin araştırılması gerekir. Genç olmak bu bulguları önemsiz kılmaz.

Tarama ömür boyu süren bir işlem değildir.

• Türkiye: Türkiye Kanser Kontrol Programı'nın 2016 belgesine göre 70 yaşında son iki gizli kan testi negatif olan kişilerde tarama sonlandırılır.
• ABD: USPSTF 2021, 76–85 yaş arasında taramayı kişiye göre önerir. Genel sağlık durumu, önceki taramalar ve kişinin tercihi belirleyicidir.
• 85 yaş üstü: USPSTF'ye göre 86 yaş ve üstünde yarar ve zarar kanıtı yetersizdir. Başka sağlık sorunları, taramanın sağlayacağı yaşam süresi yararını büyük olasılıkla ortadan kaldırır.

• GGK pozitif: Sonraki adım kolonoskopidir. Testi tekrarlamak kolonoskopinin yerini tutmaz.
• GGK negatif + belirti: Dışkıda kan, süren bağırsak alışkanlığı değişikliği veya kilo kaybı varsa negatif test güvence vermez; tanısal değerlendirme gerekir.
• Demir eksikliği kansızlığı (düşük hemoglobin ve ferritin): Yaş ne olursa olsun, sindirim kanalından kan kaybı açısından değerlendirme gerekebilir.
• Önceki kolonoskopide polip: Bu artık tarama değil, izlemdir. Aralığı polipin özelliklerine göre hekiminiz belirler.
• Ailede kolon kanseri + genç yaş: Ulusal program yaşı beklenmeden kişisel plan yapılır.

• Dışkı testi: Kit talimatına uyun. SB Toplam Test Süreci Rehberi'ne göre rektal muayene sırasında alınan dışkı gizli kan testinde kullanılmamalıdır.
• FIT'te beslenme: İmmünokimyasal yöntemde besin etkileşimi azalmıştır; genellikle özel diyet istenmez.
• Guaiak testinde: Aspirin, C vitamini, kırmızı et, alkol ve bazı ilaçlar sonucu etkileyebilir. İlaçlarınızı kendi başınıza kesmeyin.
• Kolonoskopi öncesi: Bağırsak temizliği için ilaç ve diyet talimatı verilir. Kan sulandırıcı ve şeker ilaçlarınızı mutlaka önceden söyleyin.
• Sedasyon: İşlem çoğu zaman sakinleştirici ilaçla yapılır. O gün araç kullanmamanız için yanınızda bir refakatçi bulunsun.

• Tarama yaşındaysanız ve şikayetiniz yoksa: Aile hekiminiz veya KETEM. Gaitada gizli kan testi buradan planlanır.
• GGK pozitifse: Gastroenteroloji, genel cerrahi veya gastrointestinal cerrahi; kolonoskopi.
• Ailede kolon kanseri veya kalıtsal sendrom şüphesi: Gastroenteroloji ve gerekirse tıbbi genetik.
• İltihabi bağırsak hastalığınız varsa: Takibinizi yapan gastroenteroloji uzmanı.
• Belirtiniz varsa: Aile hekimi veya gastroenteroloji. Bu tarama değil, tanısal değerlendirmedir; kolonoskopi ve hemogram gündeme gelir.

• Ulusal program: HSGM kanser tarama standartlarına göre kolorektal kanser taraması 50–70 yaş arasındaki kadın ve erkekleri kapsar. İki yılda bir gaitada gizli kan testi, on yılda bir kolonoskopi uygulanır.
• Nereden?: Tarama için aile hekiminize veya Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezi'ne (KETEM) başvurabilirsiniz.
• Pozitif sonuçta: Türkiye Kanser Kontrol Programı'na göre pozitif sonuç kanser tanısı değildir. Kişi kolonoskopi için gastroenteroloji, genel cerrahi veya gastrointestinal cerrahi servislerine yönlendirilir.
• Taramanın sonu: Programın 2016 belgesine göre 70 yaşında son iki testi negatif olanlarda tarama sonlandırılır.
• 45 yaş: İnternette sık görülen "45 yaşta başlayın" bilgisi ABD'nin USPSTF 2021 önerisidir. Türkiye'nin ulusal programı 50 yaşta başlar.
• e-Nabız: Önceki gizli kan sonuçlarınızı tarihleriyle görebilirsiniz. Bu tarihler, bir sonraki testin zamanını hesaplamanıza yardım eder.

• Makattan bol miktarda kırmızı kan geliyorsa 112'yi arayın veya acil servise gidin.
• Dışkınız siyah ve katran kıvamındaysa aynı gün acil servise başvurun.
• Kanamaya baş dönmesi, bayılma hissi veya çarpıntı eşlik ediyorsa 112'yi arayın.
• Karında şişlik, kusma ve gaz-dışkı çıkaramama varsa beklemeyin.
• Kolonoskopiden sonraki günlerde şiddetli karın ağrısı, ateş veya yoğun kanama olursa acil servise gidin.
• Laboratuvar sizi kritik değer için aradıysa aynı gün hekiminize veya acil servise ulaşın.

• Tahlil Rehberi: tüm testler
• Gaitada gizli kan pozitif ne demek?
• Gaita testinde gizli kan negatifse her şey dışlanır mı?
• Tam kan sayımı (hemogram) nasıl okunur?

• Türkiye'nin ulusal programı (HSGM: 50–70 yaş) ile ABD'nin USPSTF 2021 önerisi (45 yaş) açıkça ayrıldı.
• USPSTF 2021'in yöntem seçenekleri, yaş dereceleri ve kolonoskopi risk verileri eklendi.
• Kolon kanseri tarama yaşı üzerine yazılmış üç ayrı sayfa bu rehberde birleştirildi; 45 yaşı Türkiye programı gibi sunan eski ifadeler düzeltildi.