Ruh sağlığı sorunları neden gençlerde artıyor? Kanıt ne diyor

Gençlerde ruh sağlığı sorunları artıyor; tek bir neden yok, pandemi, uyku kaybı, yoğun sosyal medya ve ekonomik baskı birlikte rol oynuyor.

Küresel Hastalık Yükü (GBD) verilerine göre 10–24 yaş grubunda ruhsal bozuklukların yaşa göre düzeltilmiş sıklığı 1990'dan 2021'e yükseldi; artış özellikle 2020–2021'de, kaygı ve depresyonda ve kızlarda hızlandı. Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre bugün 10–19 yaş arasındaki her yedi gençten biri bir ruhsal bozukluk yaşıyor. Bu yazı, artışın nedenleri hakkında kanıtın ne söylediğini ve aileler ile gençlerin neye dikkat etmesi gerektiğini özetliyor.

Acil durum: Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da bir genç için bu konuda endişeleniyorsanız 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Psikiyatri randevusu için MHRS'yi ya da 182 randevu hattını kullanabilirsiniz; 182 bir kriz hattı değildir.

• Dünya geneli: DSÖ'nün Eylül 2025'te yayımladığı iki rapora göre dünyada bir milyardan fazla insan bir ruhsal bozuklukla yaşıyor; kaygı ve depresyon en yaygın olanları. Ruhsal bozukluklar uzun süreli işlev kaybının ikinci büyük nedeni; yalnız depresyon ve kaygının küresel ekonomiye yıllık maliyeti yaklaşık 1 trilyon dolar.
• Gençler: GBD 2019 verileriyle yapılan analizde 5–24 yaş arasındaki 293 milyon kişide en az bir ruhsal bozukluk vardı. Sıklık 10–14 yaşta %12,4, 15–19 yaşta %14,0, 20–24 yaşta %13,6 idi. Ruhsal bozuklukların yaşam boyu getirdiği işlev kaybının yaklaşık dörtte biri 25 yaşından önce yaşanıyor.
• Eğilim: GBD 2021 verileriyle yapılan bir analizde 10–24 yaş grubunda yaşa göre düzeltilmiş sıklık 1990'da yüz binde yaklaşık 13.825 iken 2021'de 14.765'e çıktı. Kaygı ve depresyondaki belirgin sıçrama 2020–2021'de, kızlarda ve özellikle yüksek gelirli bölgelerde görüldü.
• Başlangıç yaşı: 192 çalışmayı birleştiren bir meta-analize göre ruhsal bozuklukların yaklaşık üçte biri 14 yaşından, yarısına yakını 18 yaşından, %62'si 25 yaşından önce başlıyor; başlangıçların en sık görüldüğü yaş 14,5.
• İntihar: DSÖ'ye göre intihar 15–29 yaş grubunda üçüncü sık ölüm nedeni. Türkiye'de 2024'te intiharla ölen kadınlar arasında en yüksek pay 15–19 yaş grubundaydı.

Türkiye'de ergenlerde ruhsal bozuklukların zaman içindeki değişimini gösteren düzenli bir ulusal izlem verisi bulamadık. 30 ilde 6–13 yaş arası 5.830 çocukla yapılan ulusal çok merkezli bir çalışmada (2019), işlevi bozan en az bir ruhsal bozukluğun sıklığı %17,1 bulundu; en sık tanılar dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ile kaygı bozukluklarıydı. Bu, sorunun Türkiye'de de erken yaşta başladığını gösteriyor.

Artışı tek bir nedenle açıklamak mümkün değil. Etkenler birbirini besliyor ve her biri için kanıtın gücü farklı.

Pandemi

29 çalışmada 80 bin genci kapsayan meta-analiz, pandeminin ilk yılında gençlerin yaklaşık dörtte birinde klinik düzeyde depresyon, beşte birinde kaygı belirtileri olduğunu gösterdi. Bu oranlar pandemi öncesi tahminlerin yaklaşık iki katıydı ve kızlarda, daha büyük yaştakilerde daha yüksekti. GBD verilerinde 2020–2021'deki sıçrama da bu dönemle örtüşüyor. Okulların kapanması, sosyal yalıtım ve ailelerdeki stres bu etkiye katkıda bulundu.

Sosyal medya

Kanıt tartışmalı ve "her şeyin nedeni sosyal medya" ya da "hiçbir etkisi yok" demek ikisi de doğru değil:

• Üç büyük veri setinde 355 bin genç üzerinde yapılan analizde dijital teknoloji kullanımı ile iyi oluş arasındaki ilişki olumsuz ama küçüktü; iyi oluştaki farkın en fazla %0,4'ünü açıklıyordu.
• Öte yandan yoğun kullanım farklı bir tablo çiziyor: ABD'de 12–15 yaş arası 6.595 genç izlendiğinde, günde üç saatten fazla sosyal medya kullananlarda kaygı ve depresyon gibi içe dönük sorunların riski yüksekti.
• İngiltere'de 10.904 on dört yaşındaki gençte yapılan çalışmada sosyal medya kullanımı ile depresif belirtiler arasındaki ilişki kızlarda daha güçlüydü ve bu ilişki büyük ölçüde çevrim içi zorbalık, kötü uyku, düşük özgüven ve beden imajı kaygısı üzerinden işliyordu.

Kısacası sorun "ekran"ın kendisinden çok, uykuyu çalması, zorbalığa ve sürekli karşılaştırmaya açık olması gibi yollarla ortaya çıkıyor; etkisi her gençte aynı değil.

Uyku

25 veri setini birleştiren meta-analizde, ergenlik ve genç erişkinlikte herhangi bir uyku sorunu yaşayanlarda sonradan depresyon, bipolar bozukluk ya da psikoz başlama olasılığı yaklaşık iki kat yüksekti. Bu ilişki uyku sorunlarının nedeni kanıtlamaz, ama uykunun gençlerde ruh sağlığı için önemli ve değiştirilebilir bir etken olduğunu gösteriyor; DSÖ de sağlıklı uyku alışkanlığı edinmeyi ergen ruh sağlığını koruyan adımlar arasında sayar.

Ekonomik ve toplumsal baskı

DSÖ, şiddet, zorbalık, sert ebeveynlik ve ağır sosyoekonomik sorunları ergenlerde ruh sağlığı için risk etkenleri arasında sayar. Ayrıca medya etkisi ve toplumsal cinsiyet kalıplarının, gençlerin yaşadığı gerçeklik ile gelecek beklentileri arasındaki uçurumu derinleştirebileceğini belirtir. Belirsiz iş piyasası, sınav ve gelecek kaygısı bu baskının bir parçasıdır.

İkisi de rol oynuyor. Damgalanma azaldıkça daha çok genç yardım istiyor ve tanı alıyor; bu, kayıtlı vaka sayısını artırır. Ancak yaşa göre düzeltilmiş sıklık tahminleri de bir artış gösteriyor. Uzun vadeli artış mütevazı; asıl hızlanma pandemi yıllarında. Artış ayrıca işlev kaybı ölçülerinde de görülüyor, yani yalnız "etiketlemenin" artmasıyla açıklanamaz.

Geçici moral bozukluğu ile tedavi gerektiren bir tabloyu ayıran şey süre ve işlevdir. Şu işaretler iki haftadan uzun sürüyorsa değerlendirme gerekir:

• Sürekli isteksizlik, çökkünlük ya da aşırı sinirlilik
• Eskiden keyif veren etkinliklerden tamamen uzaklaşma
• Uyku ve iştahta belirgin değişiklik
• Okul başarısında ya da devamında ani düşüş, okula gitmek istememe
• Arkadaş ilişkilerinden çekilme, odaya kapanma
• Kendine zarar verme izleri ya da ölümle ilgili konuşmalar

• Önce dinleyin. Çözüm önermeden, yargılamadan. "Herkesin sorunu var" gibi küçümseyen cümleler genci susturur.
• Uykuyu birlikte koruyun. Düzenli yatma ve kalkma saatleri, yatmadan önce ekranın bırakılması gibi kuralları yalnız gence değil, tüm aileye uygulamayı deneyin.
• Sosyal medyayı yasaklamak yerine konuşun. Ne izlediğini, kimlerle konuştuğunu, zorbalığa uğrayıp uğramadığını merak edin. Günde üç saati aşan kullanım ve gece kullanımı daha çok dikkat ister.
• İntiharı sormaktan korkmayın. Doğrudan sormak riski artırmaz; konuşma kapısını açar.
• Profesyonel desteği bir başarısızlık değil, bir seçenek olarak sunun. Aile hekimi iyi bir başlangıç noktasıdır; çocuk ve ergen psikiyatrisi randevusu MHRS'den ya da 182'den alınabilir.
• Kendi kaygınızı yönetin. Ailenin paniği gence yansır ve konuşmayı zorlaştırır.

Bunları kendiniz yaşıyorsanız yalnız değilsiniz; bu yaş grubunda ruhsal sorunlar yaygındır ve tedavi edilebilir. Güvendiğiniz bir yetişkine, okul rehber öğretmeninize ya da aile hekiminize anlatın. Uyku saatinizi korumak, düzenli hareket etmek ve sizi kötü hissettiren hesapları sessize almak küçük ama işe yarayan adımlardır. Kendinize zarar verme düşünceleri varsa 112'yi arayın.

DSÖ'nün 2025 raporları, ihtiyaç ile hizmet kapasitesi arasında ciddi bir boşluk olduğuna dikkat çekiyor. Ruhsal bozuklukların çoğu ergenlik ve genç erişkinlikte başladığı için erken başvuru, hafif tabloların ağırlaşmasını önlemenin en etkili yollarından biridir.

• İntihar riskini nasıl fark edersiniz?
• Sosyal medya kaygıyı artırıyor mu?
• Okula dönüş kaygısı mı, okul reddi mi?
• Gençlerde esrar ve ruhsal hastalık riski
• Depresyon: belirtiler, tanı ve tedavi