Gerilim tipi baş ağrısı (TTH — Tension-Type Headache) en yaygın baş ağrısı türü — yetişkinlerin %38'i yıllık, kadın 2x. Türkiye yaygın ama sıklıkla migren ile karıştırılır. ICHD-3 (International Classification of Headache Disorders) sınıflama: (1) Episodik nadir: <1 gün/ay. (2) Episodik sık: 1-14 gün/ay. (3) Kronik: ≥15 gün/ay × 3+ ay. Kronik formu yaşam kalitesini ciddi etkiler — depresyon, anksiyete eşlik. Patogenez (multifaktöriyel): Perikraniyal kas hassasiyeti, santral sensitizasyon, nosiseptif hipersensitivite, stres + uyku + postür etkileri. Kesin etken bilinmez. Belirti (ICHD-3): Bilateral, bant tarzı sıkıştırıcı (basınç) ağrı, hafif-orta şiddet, fiziksel aktivite ile kötüleşmez (migrenden farkı), bulantı YOK (anoreksi olabilir), fotofobi VEYA fonofobi (her ikisi değil — migrenden farkı). 30 dk - 7 gün süre. Migren ayrımı: Migren tek taraflı + nabız atan + orta-şiddetli + bulantı/kusma + fotofobi + fonofobi + aktivite ile kötüleşir + auralı (% 25). Tetikleyiciler: Stres (en sık), uyku eksikliği, açlık, dehidratasyon, kafein bırakma, kötü postür (ekran karşısı uzun), servikal kas gerginliği, alkol, hava değişikliği. Tanı: klinik (anamnez + muayene). Görüntüleme (BT/MR) kırmızı bayrak yoksa rutin değil. Kırmızı bayrak: yeni başlangıç >50 yaş, ilerleyici, postural, valsalva, B-belirti, nörolojik defisit, ateş + sertlik, immün baskı, kanser. Tedavi: (1) Akut atak: Parasetamol 1 g, NSAID (ibuprofen 400-600, naproksen 500), aspirin. Birden fazla ajan kombine (parasetamol +
Tension (Gerilim) Tipi Baş Ağrısı: Kronik Günlük Baş Ağrısı, Tedavi ve Tetikleyiciler
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir. TL;DR Gerilim tipi baş ağrısı (TTH — Tension-Type Headache) en yaygın baş ağrısı türü — yetişkinlerin %38'i yıllık ,…
Okumaya devam edin
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir.
TL;DR
Gerilim tipi baş ağrısı (TTH — Tension-Type Headache) en yaygın baş ağrısı türü — yetişkinlerin %38'i yıllık, kadın 2x. Türkiye yaygın ama sıklıkla migren ile karıştırılır. ICHD-3 (International Classification of Headache Disorders) sınıflama: (1) Episodik nadir: <1 gün/ay. **(2) Episodik sık:** 1-14 gün/ay. **(3) Kronik:** **≥15 gün/ay × 3+ ay**. Kronik formu yaşam kalitesini ciddi etkiler — depresyon, anksiyete eşlik. **Patogenez (multifaktöriyel):** Perikraniyal kas hassasiyeti, santral sensitizasyon, nosiseptif hipersensitivite, stres + uyku + postür etkileri. Kesin etken bilinmez. **Belirti (ICHD-3):** **Bilateral**, bant tarzı sıkıştırıcı (basınç) ağrı, hafif-orta şiddet, **fiziksel aktivite ile kötüleşmez** (migrenden farkı), **bulantı YOK** (anoreksi olabilir), fotofobi VEYA fonofobi (her ikisi değil — migrenden farkı). 30 dk - 7 gün süre. **Migren ayrımı:** Migren tek taraflı + nabız atan + orta-şiddetli + bulantı/kusma + fotofobi + fonofobi + aktivite ile kötüleşir + auralı (% 25). **Tetikleyiciler:** **Stres** (en sık), uyku eksikliği, açlık, dehidratasyon, kafein bırakma, **kötü postür (ekran karşısı uzun)**, servikal kas gerginliği, alkol, hava değişikliği. **Tanı: klinik** (anamnez + muayene). Görüntüleme (BT/MR) **kırmızı bayrak yoksa rutin değil**. Kırmızı bayrak: yeni başlangıç >50 yaş, ilerleyici, postural, valsalva, B-belirti, nörolojik defisit, ateş + sertlik, immün baskı, kanser. Tedavi: (1) Akut atak: Parasetamol 1 g, NSAID (ibuprofen 400-600, naproksen 500), aspirin. Birden fazla ajan kombine (parasetamol + kafein ± aspirin) — örn. Excedrin (üçlü). Triptan etkili DEĞİL TTH'de (sadece migrende). Opioid kaçın. (2) Önleyici (profilaktik) — kronik veya sık episodik: Amitriptilin (TCA) 10-50 mg gece birinci tercih (uyku + analjezik). Nortriptilin alternatif (az yan etki). Mirtazapin 15-30 mg ikinci tercih. Venlafaksin (SNRI). Topiramat (kronik migrende daha güçlü, TTH'de sınırlı kanıt). Botulinum toxin A (Botox) — kronik migrende onaylı, kronik TTH'de tartışmalı. (3) Non-farmakolojik: Biyofeedback (EMG perikraniyal), CBT, gevşeme teknikleri (kanıtlı yarar), fizyoterapi (postür, manuel terapi, kuru iğne tetik nokta), egzersiz (aerobik), uyku hijyeni, stres yönetimi (mindfulness, yoga). (4) Önemli: İlaç aşırı kullanım baş ağrısı (MOH — Medication-Overuse Headache): Akut analjezik 10-15+ gün/ay → kronik rebound baş ağrısı. Tedavi: aşırı ilacı kes (geçici kötüleşme 2-4 hafta), profilaktik başla. Servikojenik baş ağrısı: Boyun kaynaklı, üst servikal eklem patoloji. Manipülasyon, fizyoterapi. Hemikrania kontinua, indomethacin-responsive baş ağrıları unutulmamalı. Kırmızı bayrak: Yeni başlangıç >50 yaş, gece uyandıran, valsalva ile kötüleşen, ilerleyici, B-belirti, nörolojik defisit, ateş + sertlik, ani şiddetli ("thunderclap" — subaraknoid kanama).
İçindekiler
- TTH Sınıflama ve Yaygınlık
- ICHD-3 Tanı Kriterleri
- Migren'den Ayrımı
- Tetikleyiciler
- Akut Tedavi
- Profilaktik (Amitriptilin)
- İlaç Aşırı Kullanım Baş Ağrısı
- Non-farmakolojik Yaklaşım
- KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
- Doktorclub Hekim Notu
- Kaynakça
1. TTH Sınıflama ve Yaygınlık
Yaygınlık
- Yıllık prevalans %38
- Kadın 2x erkek
- Yaşam boyu %80+
ICHD-3 sınıflama
- Episodik nadir (<1 gün/ay)
- Episodik sık (1-14 gün/ay)
- Kronik (≥15 gün/ay × 3+ ay)
Kronik TTH
- Yaşam kalitesi ciddi etki
- Depresyon, anksiyete eşlik %50+
- İş kaybı
2. ICHD-3 Tanı Kriterleri
Kriterler
- En az 10 atak
- 30 dk - 7 gün süre
- 2+ şu özellik:
- Bilateral
- Bant tarzı, baskı/sıkışma (non-pulsatil)
- Hafif-orta şiddet
- Rutin fiziksel aktivite ile kötüleşmez
- Şunlardan YOK:
- Bulantı/kusma
- Fotofobi VEYA fonofobi (ikisi birden değil)
Süre
- Genelde saatler
- Kronik formda gün boyu
Lokalizasyon
- Bilateral (her iki taraf)
- Frontal-temporal
- Boyun-omuz yayılım
3. Migren'den Ayrımı
| Özellik | TTH | Migren |
|---|---|---|
| Lokasyon | Bilateral | Genelde tek taraflı |
| Karakter | Baskı, sıkıştırıcı | Nabız atan |
| Şiddet | Hafif-orta | Orta-şiddetli |
| Aktivite | Kötüleşmez | Kötüleşir |
| Bulantı | Yok | Var (%80) |
| Foto/fono | Biri olabilir | İkisi de sık |
| Aura | Yok | %25 |
| Süre | 30 dk - 7 gün | 4-72 saat |
Karışım
- Bazı hastada TTH + migren birlikte
- Tedavi her ikisi için
Kronik migren
- ≥15 gün/ay
- Migren özelliği 8+ gün
- Triptan, anti-CGRP yanıt
4. Tetikleyiciler
En yaygın
- Stres (en sık)
- Uyku eksikliği veya bozukluğu
- Açlık (öğün atlama)
- Dehidratasyon
- Kafein bırakma
- Kötü postür (ekran karşısı, "text neck")
- Servikal kas gerginliği
- Alkol
- Hormonal (kadın menstrüasyon civarı)
- Hava değişikliği
Postür
- "Text neck" (telefon)
- Ekran göz hizası
- Klavye yüksekliği
Kafein
- Aşırı tüketim → bağımlılık → bırakma rebound
- Ortalama tutarlı tüketim
Diyet
- Tetikleyici bireysel
- Tutarlı atlama yok, sürekli az değil
5. Akut Tedavi
Birinci tercih
- Parasetamol 1 g
- İbuprofen 400-600 mg
- Naproksen 500 mg
- Aspirin 500-1000 mg
Kombine ajan
- Parasetamol + kafein (60 mg) etkili
- Aspirin + parasetamol + kafein (Excedrin)
Sınırlama
- 15 gün/ay üstü kullanım MOH riski
- NSAID: 10 gün/ay sınır
- Triptan: 10 gün
- Kombine ajan: 10 gün
Triptan
- TTH'de etkili DEĞİL
- Sadece migrende
Opioid
- Kaçın
- Bağımlılık, MOH yüksek
Hızlı eylem
- Ağrı başlangıcında al
- Geç kalma kötü yanıt
6. Profilaktik (Amitriptilin)
Endikasyon
- Kronik TTH (≥15 gün/ay)
- Sık episodik (haftada 2+)
- Yaşam kalitesi etkileniyor
- Akut ilaç sınırı aşıyor
Amitriptilin (birinci tercih)
- 10 mg gece başla → 25-50 mg
- Uyku + analjezik
- Yan etki: ağız kuruluğu, kabızlık, ortostatik, yaşlıda dikkat (bilişsel)
Nortriptilin
- Amitriptilin metaboliti
- Daha az yan etki
Mirtazapin
- 15-30 mg gece
- Uyku iyi
- Kilo alımı
Venlafaksin (SNRI)
- 75-150 mg
- Anksiyete eşlikinde
Topiramat
- TTH'de sınırlı kanıt
- Kronik migrende güçlü
- Kilo kaybı
Tizanidin
- Kas gevşetici
- Düşük doz gece
Süre
- 3-6 ay sonra değerlendir
- Yanıt yeterli → 6-12 ay
Etkinlik
- Atak sıklığı %50 azalır
- Şiddet azalır
- Akut ilaç ihtiyacı düşer
7. İlaç Aşırı Kullanım Baş Ağrısı
MOH (Medication-Overuse Headache)
- Eskiden "rebound" baş ağrısı
- ICHD-3 tanı
- Önceden episodik baş ağrısı + sık analjezik → kronikleşme
Tanı kriterleri
- ≥15 gün/ay baş ağrısı
- ≥3 ay
- Akut ilaç düzenli aşırı:
- Basit analjezik (parasetamol, NSAİD): 15+ gün/ay × 3 ay
- Triptan: 10+ gün
- Opioid: 10+ gün
- Kombine: 10+ gün
- Ergot: 10+ gün
Yönetim
- Suçlu ilacı kes
- 2-4 hafta rebound kötüleşme bekle
- Profilaktik başla
- Eğitim
- Bridge tedavi: kısa süre steroid, NSAID kısa, antiemetik
Önleme
- Akut ilaç kullanım kayıt
- Profilaktik erken başlat
- Eğitim
8. Non-farmakolojik Yaklaşım
Biyofeedback
- EMG perikraniyal kas
- Gevşeme öğrenme
- TTH'de güçlü kanıt (Cochrane)
CBT (Bilişsel-Davranışsal Terapi)
- Ağrı + stres yönetimi
- Maladaptive düşünce
- 6-12 seans
Gevşeme teknikleri
- Progresif kas
- Diyafragma nefes
- Mindfulness
Fizyoterapi
- Postür
- Manuel terapi
- Kuru iğne (tetik nokta)
- Gerilim azaltma
Egzersiz
- Aerobik haftada 3 kez
- Yoga
- Pilates
Uyku hijyeni
- Düzenli saat
- Karanlık, sessiz
Stres yönetimi
- Mindfulness apps
- MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction)
Ekran ergonomisi
- Göz hizası
- Saat başı mola
- Mavi ışık filtresi (uyku için)
9. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
KIRMIZI bayraklar
- Yeni başlangıç >50 yaş (temporal arterit)
- İlerleyici (haftalar şiddetlenme)
- Postural (BIH, herniasyon)
- Valsalva ile (öksürük, ıkınma)
- Gece uyandıran
- Ateş + boyun sertliği (menenjit)
- Nörolojik defisit
- Ani şiddetli "thunderclap" (SAK)
- B-belirti (kilo kaybı, gece terlemesi)
- İmmün baskı + baş ağrısı
SSS
S: Migren mi TTH mi? A: TTH bilateral + baskı + bulantı yok + aktivite kötüleşmez. Migren tek taraflı + nabız + bulantı.
S: Triptan kullanabilir miyim? A: TTH için etkili değil. Migrende.
S: Ne sıklıkla NSAID alabilirim? A: <10 gün/ay (MOH riski).
S: Amitriptilin uyuşturucu mu? A: Antidepresan. Düşük doz analjezik. Bağımlılık yok.
S: Egzersiz yardım eder mi? A: Evet — aerobik haftada 3 kez sıklığı azaltır.
S: Botoks TTH için? A: Kronik migrende onaylı. TTH'de tartışmalı.
S: Stresle bağlantı? A: Stres en yaygın tetik — yönetim önemli.
S: MR çekmeliyim mi? A: Kırmızı bayrak yoksa gereksiz. Atipik, ilerleyici ise evet.
10. Doktorclub Hekim Notu
Gerilim tipi baş ağrısı en yaygın baş ağrısı türü — yaygın olmasına rağmen sıklıkla tedavi edilmez veya migren ile karıştırılır. ICHD-3 kriterleri (bilateral, baskı, hafif-orta, aktivite kötüleşmez, bulantı yok) tanı. Akut tedavi: parasetamol, NSAID, kombine ajan — 15 gün/ay üzeri MOH riski. Kronik veya sık TTH için amitriptilin (TCA) birinci profilaktik. Biyofeedback + CBT kanıtlı non-farmakolojik. Stres yönetimi + uyku + postür temel. İlaç aşırı kullanım baş ağrısı (MOH) atlanmamalı — akut ilacı kes, profilaktik başla. Kırmızı bayrak olmadıkça görüntüleme gereksiz. Servikojenik + migren karışımı çoğu vakada — multimodal yaklaşım. Doktorclub'da nöroloji uzmanlarına ulaşabilirsiniz.
11. Kaynakça
- Headache Classification Committee of IHS — ICHD-3 (2018, update 2024).
- Bendtsen L et al. EFNS Guideline on the Treatment of TTH (2010, update 2022).
- AAN Practice Guideline — Pharmacologic Treatment for Episodic Migraine in Adults (2024 update).
- Diener HC et al. Medication-Overuse Headache. Lancet Neurol. 2019.
- Türk Nöroloji Derneği — Baş Ağrısı Konsensüsü (2023).
- NICE Guideline CG150 — Headaches in Over 12s (2012, update 2024).
Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Persistant baş ağrısı için nöroloji değerlendirmesi.
İlgili Yazılar
Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler: