Yas Ne Zaman Uzun Sürer? Uzamış Yas Belirtileri ve Tedavisi

Yasın sabit bir süresi yoktur; yoğun özlem ve işlev kaybı erişkinde 12 ayı (ICD-11'e göre en az 6 ayı) aşıyorsa uzamış yas düşünülür.

Sevdiğiniz birini kaybettikten sonra hissettikleriniz bir hastalık değildir; yas, kayba verilen doğal bir tepkidir. Çoğu insanda acı zamanla yumuşar ve hayat yavaş yavaş geri gelir. Kayıp yaşayan erişkinlerin yaklaşık onda birinde ise yas tıkanır ve "uzamış yas bozukluğu" denilen tablo gelişir. Bu tablo için etkili bir terapi vardır. Destek almak için belirli bir süreyi beklemeniz de gerekmez.

En sık sorulan soru "Ne zaman geçecek?" sorusudur. Herkes için geçerli bir yanıtı yoktur. Kaybın ani olup olmaması, ilişkinin yakınlığı, destek çevresi ve kültürel gelenekler süreci değiştirir.

Yasın "beş aşaması" sık anılır, ama duygular belirli bir sırayla gelmez. Öfkeyi kabullenmeden önce yaşamak da, hiç öfke duymamak da olağandır. Aşamaları bir kontrol listesi gibi kullanmak insanları "yanlış yas tutuyorum" hissine sürükleyebilir.

Bazı insanlar ilk günlerde hiçbir şey hissetmez. Uyuşukluk ve inanamama da yasın parçasıdır. Ağlayamamak, sevmemek anlamına gelmez. Aynı evde yaşayan iki kişi bile aynı şekilde yas tutmaz: Biri konuşarak, diğeri işe gömülerek baş edebilir. Farklı olmak, daha az üzülmek demek değildir.

İlk haftalarda acı neredeyse süreklidir. Sonra araları açılır. İyi bir gün geçirirsiniz, ardından bir koku, bir şarkı ya da sokakta benzer bir yürüyüş sizi yeniden sarsar. Bu geri dönüşler gerileme değildir; yasın nasıl işlediğinin parçasıdır.

Yıl dönümleri, doğum günleri ve bayramlar özellikle zorlayıcıdır. O günleri önceden planlamak yükü hafifletir: Nerede ve kiminle olacağınızı düşünün. Yalnız kalmayı seçmek de geçerli bir tercihtir.

İyi bir gün geçirdiğinizde suçluluk duyabilirsiniz. Gülmek ya da keyif almak, kaybettiğiniz kişiye ihanet değildir. "Keşke şunu yapsaydım" düşüncesi ve kaybedilen kişiye, kendinize ya da sağlık çalışanlarına yönelen öfke de sık görülür.

Kayıp yalnızca duygusal değildir. Sık görülen bedensel tepkiler şunlardır:

• Uykuya dalmakta zorlanma ya da sık uyanma
• İştahın belirgin şekilde azalması ya da artması
• Sürekli yorgunluk ve halsizlik
• Odaklanma ve hatırlama güçlüğü
• Baş ve kas ağrıları, mide şikâyetleri

Bazı insanlar kaybettiği kişinin sesini duyduğunu ya da varlığını hissettiğini anlatır. Bu deneyim erken dönemde sık bildirilir ve tek başına bir hastalık işareti sayılmaz.

Göğüs ağrısını yasa bağlamayın

"Göğsüme taş oturdu" hissi yasta sık anlatılır. Ancak göğüs ağrısını yalnızca yasa bağlamak tehlikeli olabilir. Bir çalışmada, yakın birinin ölümünden sonraki ilk 24 saatte kalp krizi riskinin yaklaşık 21 kat arttığı ve sonraki günlerde giderek azaldığı bulundu (Mostofsky ve ark., 2012). Mutlak risk düşük olsa da kalp hastalığı riski yüksek kişilerde daha önemlidir.

Göğüs ağrısı ya da baskısı, kola, çeneye ya da sırta yayılan ağrı, nefes darlığı, soğuk terleme ya da bayılma hissi varsa hemen 112'yi arayın. Kalp, tansiyon ya da şeker hastalığınız varsa yas döneminde ilaçlarınızı aksatmamaya çalışın.

Uzamış yas bozukluğu, kayıptan uzun süre sonra bile yoğun özlemin ve kaybedilen kişiyle meşguliyetin sürdüğü, günlük işlevi belirgin biçimde bozan bir tablodur. Bu tanı insanları yargılamak için değil, desteğe ihtiyacı olanları fark etmek için kullanılır. Beklenen şey acının tamamen bitmesi değil, hayatın zamanla geri gelmesidir; uzamış yasta bu geri dönüş olmaz.

Süre eşikleri

Bu süreler bir sınav notu değildir. Kültürel olarak beklenen yas süresi içinde kalan tepkiler normal yas kabul edilir.

Belirtiler

DSM-5-TR'de yoğun özlem ya da kaybedilen kişiyle sürekli meşguliyete ek olarak şu sekiz belirtiden en az üçü aranır:

• Kimlik duygusunda kopukluk ("bir parçam onunla öldü")
• Ölüme karşı belirgin inanamama
• Kişinin öldüğünü hatırlatan şeylerden kaçınma
• Yoğun duygusal acı (öfke, keder, suçluluk)
• Hayata, ilişkilere, planlara yeniden katılmakta zorluk
• Duygusal uyuşukluk
• Kaybedilen kişi olmadan hayatın anlamsız geldiği hissi
• Yoğun yalnızlık

Ne kadar sık görülür, kimler daha çok risk altında?

Şiddet içermeyen bir kayıp yaşayan erişkinleri kapsayan 14 çalışmanın meta-analizinde uzamış yas sıklığı yaklaşık %9,8 bulundu; yaş arttıkça sıklık artıyordu (Lundorff ve ark., 2017). Amerikan Psikiyatri Birliği bu oranı %4 ile %15 arasında veriyor. Ani ve beklenmedik ölümler, çocuk kaybı, şiddet içeren ölümler ve zayıf sosyal destek riski artırabilir. Bunlar kesin bir sonuç değil, yalnızca daha dikkatli olma nedenidir.

Uzamış yas, depresyon ve travma sonrası stres bozukluğuyla birlikte görülebilir ama onlardan ayrı bir tablodur (Prigerson ve ark., 2021).

Yas tutan insanların çoğunun tedaviye ihtiyacı yoktur. Uzamış yas gelişenlerde ise yasa özgü terapilerin etkisi gösterilmiştir.

• Uzamış yas terapisi (komplike yas tedavisi): Katherine Shear ve ekibinin geliştirdiği, genellikle 16 seanslık yapılandırılmış bir terapidir. Kaybı kabullenmeye ve kaybedilen kişi olmadan yeni hedefler kurmaya odaklanır. Bir randomize çalışmada yanıt oranı bu terapiyle %51, kişilerarası psikoterapiyle %28 idi (Shear ve ark., 2005).
• İlaçla birlikte: 395 kişilik bir çalışmada yasa özgü terapi yanıt oranını belirgin artırdı. Antidepresan (sitalopram) eklemek yas belirtilerini ek olarak düzeltmedi, ama eşlik eden depresif belirtileri azalttı (Shear ve ark., 2016).
• Bilişsel davranışçı yaklaşımlar ve destek grupları: Amerikan Psikiyatri Birliği, bilişsel davranışçı yaklaşımların ve akran destek gruplarının da yardımcı olduğunu belirtir. Yas belirtileri için onaylanmış bir ilaç yoktur.

Nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız aile hekiminiz sizi bir psikiyatri uzmanına ya da klinik psikoloğa yönlendirebilir. Terapistle ilk görüşmede yasla çalışma deneyimini sormaktan çekinmeyin.

• Bedeni asgari düzeyde koruyun. Uyku ve yemek düzenini tamamen bırakmamaya çalışın. İştahsız dönemlerde küçük ve sık öğünler daha kolaydır.
• Hareket edin. Günde 15 dakikalık bir yürüyüş bile ruh hâline ve uykuya katkı sağlar. Amaç spor değil, bedeni biraz açmaktır.
• Alkol ve maddeden uzak durun. Acıyı uyuşturmak için alkol, sakinleştirici ya da başka maddelere yönelmek kısa vadede rahatlatsa da yası uzatabilir ve ruh sağlığını kötüleştirir.
• Anıları saklamanın bir yolunu bulun. Fotoğraf kutusu, bir defter ya da kaybettiğiniz kişiye yazılmış mektuplar bazı insanlara iyi gelir.
• Küçük hedefler koyun. "Bugün bir arkadaşı arayacağım", "faturayı ödeyeceğim" gibi ulaşılabilir hedefler kontrol duygusunu geri getirir.
• Kaçınmayı yavaş yavaş azaltın. Kaybı hatırlatan her yerden ve her şeyden kaçmak uzun vadede yası tıkayabilir. Hazır hissettiğinizde, küçük adımlarla bu yerlere ve eşyalara dönün.
• Büyük kararları erteleyin. Ev satmak, iş ya da şehir değiştirmek için birkaç ay beklemek genellikle daha iyidir. Eşyaları ne zaman toplayacağınıza siz karar verin.
• Benzer kayıp yaşayanlarla buluşun. Destek grupları yalnızlığı kırar; anlaşılmak çoğu zaman tavsiye almaktan daha çok işe yarar.

Çocuklar da yas tutar

Çocuklar yaslarını oyunla, sorularla ve bazen davranış değişiklikleriyle gösterir. Onlara yaşına uygun, açık bir dille gerçeği anlatın. "Uzun bir yolculuğa çıktı" gibi belirsiz ifadeler çocukları daha çok kaygılandırır. Çocuk ve ergenlerde uzamış yas için süre eşiği 6 aydır.

Doğru cümleyi bulamayan birçok kişi hiçbir şey söylemez. Oysa sessiz kalmak çoğu zaman yanlış bir cümleden daha çok incitir.

• Orada olun; konuşmasanız da yanında oturmak yeterlidir.
• Kaybedilen kişinin adını söyleyin, anılarından bahsedin. Yasta olan çoğu insan bu ismin unutulmasından korkar.
• "Bir şey lazım olursa ara" yerine somut öneri yapın: yemek getirin, çocuğu okuldan alın, resmî işlerde yardım edin.
• Acele ettirmeyin, süre biçmeyin; ağlamasına izin verin.
• Aylar sonra da arayın. Cenazeden sonra ilgi hızla azalır, oysa asıl zorluk çoğu zaman o dönemde başlar. Yıl dönümünü hatırladığınızı belli edin.

"Artık devam etmelisin", "En azından acı çekmedi" ya da "Her şeyin bir sebebi var" gibi cümleler teselli etmez, yalnızlaştırır. Kendi kayıp hikâyenizi anlatmaya girişmek de konuyu ondan uzaklaştırır. Destek olmak yorucudur; kendi sınırlarınızı da gözetin.

Destek almak için süre eşiklerini beklemeniz gerekmez. Şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanına ya da aile hekiminize başvurun:

• Aylar geçtiği hâlde acı hiç hafiflemiyor, hayata dönmek imkânsız geliyorsa
• İşe, okula gidemiyor ya da temel bakımınızı sürdüremiyorsanız
• Kaybı hatırlatan her şeyden kaçındığınız için hayatınız daraldıysa
• İki haftadan uzun süredir hemen her gün yoğun çökkünlük, değersizlik ya da umutsuzluk yaşıyorsanız
• Baş etmek için alkol ya da madde kullanımınız arttıysa
• Kayıp ani, şiddet içeren ya da travmatikse ve sahneler zihninize istemsizce geri geliyorsa

Hastane randevusu için MHRS'yi (182 ya da çevrim içi) kullanabilirsiniz; 182 bir randevu hattıdır, kriz hattı değildir.

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa, "onun yanına gitmek" gibi düşünceler sıklaştıysa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Bu düşünceleri güvendiğiniz biriyle paylaşın ve yalnız kalmayın. Türkiye'de intihara özel ulusal bir kriz hattı yoktur; acil durumda doğru numara 112'dir.

Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bayılma da yas döneminde 112 gerektirir.

• Depresyon sadece mutsuzluk değildir
• İntihar riskini nasıl fark edersiniz?
• Travma sonrası stres bozukluğu
• Uykusuzluk (insomnia) tedavisi
• Terapi türleri arasındaki farklar