Yaşlılarda Aşı Takvimi: Grip, COVID-19, Zatürre ve Zona

"Yaşlı annem grip aşısı oldu ama zatürre aşısını gerçekten yaptırmalı mı? Ya zona aşısı? Bu kadar aşıyı aynı zamanda yapsak sorun olur mu?" Polikliniğimizde, özellikle her sonbahar mevsiminde, çocukları tarafından getirilen 65 yaş üzeri hastalardan en sık duyduğumuz cümlelerden biri bu. Türkiye'de yaşlı nüfus hızla artıyor; Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre 65 yaş ve üzeri nüfusun toplam nüfusa oranı 2025 itibarıyla yüzde 10'u aştı ve bu oranın 2040'a kadar yüzde 16'yı geçmesi bekleniyor. Yaşlanan bir toplumun en büyük halk sağlığı silahlarından biri ise hâlâ yeterince konuşulmayan, üstelik düşük maliyetli, etkili ve büyük ölçüde Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ya da Sağlık Bakanlığı tarafından karşılanan bir uygulama: yetişkin aşılaması. Bu rehberde, 65 yaş ve üzeri bireyler için Türkiye Sağlık Bakanlığı'nın güncel önerileri ile CDC ACIP (ABD), JCVI (Birleşik Krallık), ECDC (Avrupa), WHO ve EKMUD (Türkiye Klinik Mikrobiyoloji ve İnfeksiyon Hastalıkları Derneği) önerilerini karşılaştırmalı olarak ele alacağız; immün yaşlanmadan aşı tereddütüne, kronik hastalık eşliğinde önceliklendirmeden seyahat aşılarına kadar pratik bilgiler sunacağız.

Bu Yazıdan 5 Anahtar Çıkarım

• İmmün yaşlanma (immunosenescence) 65 yaş sonrası enfeksiyon kaynaklı ölüm riskini katlar; aşı bu riskin azaltılmasında en güçlü ve maliyet-etkin tek müdahaledir.
• Türkiye 65+ için temel altı aşı önerir: influenza (yıllık), pnömokok (PCV ailesi + PPSV23 sıralı), zona (rekombinant zoster — Shingrix), Td/Tdap (10 yılda bir, pertusis dahil bir kez), COVID-19 (yıllık güncel formülasyon) ve risk grubuna göre hepatit B.
• RSV aşıları (Arexvy, Abrysvo) 60 yaş üstü için uluslararası kılavuzlarda yer almaya başladı; Türkiye'de erişim sınırlıdır ancak özellikle kronik akciğer hastalığı ve immün baskılanmış hastalar için göz önünde bulundurulmalıdır.
• Canlı aşılar (suçiçeği için Zostavax dahil) immün baskılanmış, malign hastalığı olan veya kemik iliği nakli geçirmiş 65+ bireylerde kontrendikedir; rekombinant zoster (Shingrix) tercih edilmelidir.
• Aynı vizitte birden fazla aşı uygulanabilir; farklı anatomik bölgeler kullanılır. Aşı tereddütüne motivational interviewing tarzı, suçlamasız diyalog en etkili yaklaşımdır.

Yazar: Dr. Hamza Gemici, MD — Medikal Direktör, Doktorclub. Mayıs 2026'da güncellendi.

Bu içerik, Doktorclub Longevity ve Yaşlanma editöryal komitesi tarafından gözden geçirilmiştir. Genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel aşı planlaması için hekiminize danışınız.

İmmün Yaşlanma: Yaşlı Bedende Bağışıklık Neden Zayıflar?

İmmunosenescence (immün yaşlanma), kronolojik yaşla birlikte hem doğal (innate) hem de kazanılmış (adaptive) bağışıklık sisteminde gözlenen yapısal ve fonksiyonel gerilemeyi tanımlayan terimdir. 2013'te Cell dergisinde López-Otín ve arkadaşları tarafından tanımlanan "yaşlanmanın temel belirteçleri" arasında yer alır ve hem kronik düşük dereceli inflamasyon (inflammaging) hem de aşılara verilen yanıtın azalmasıyla doğrudan ilişkilidir.

Humoral (antikor) yanıtta yaşlı bireylerde plazma hücresi farklılaşması azalır, antikor afinite olgunlaşması bozulur ve B-hücresi repertuarı daralır. Bu durum, aynı aşının genç bir bireyde ürettiği koruyucu antikor titrelerine ulaşılamamasına neden olur. Hücresel yanıtta ise timus involüsyonu sonucu naive T-hücre üretiminin azalması, bellek T-hücrelerinin baskınlaşması ve sitotoksik fonksiyonun zayıflaması söz konusudur. CMV (sitomegalovirüs) gibi kronik virüsler T-hücre havuzunu işgal ederek "memory inflation" denilen tabloya yol açar ve diğer patojenlere karşı yanıtı kısıtlar.

Pratik sonuç şudur: 65 yaş üzeri bir bireyde influenza aşısının koruyuculuğu, sağlıklı bir gençtekinin yaklaşık yarısı kadardır; aynı şey pnömokok ve diğer aşılar için de geçerlidir. Bu nedenle yaşlılara yönelik yüksek doz, adjuvanlı veya rekombinant formülasyonlar geliştirilmiştir. Ek olarak, immün yaşlanma yalnızca enfeksiyon riskini değil, polifarmasi nedeniyle ilaç metabolizması bozulmuş, kırılgan (frail) yaşlılarda enfeksiyon sonrası komplikasyon ve ölüm riskini de katlar. Çoklu ilaç kullanımı ve etkileşim riskleri üzerine yazdığımız rehberde de değindiğimiz gibi, immün baskılanmaya yol açan ilaçlar (kortikosteroidler, biyolojikler, kemoterapötikler) aşı yanıtını daha da kısıtlar.

İmmün yaşlanmanın en önemli klinik yansıması, 65 yaş üzerinde influenza, pnömokok pnömonisi, herpes zoster (zona), invazif streptokokkal hastalıklar ve son olarak RSV (respiratuvar sinsityal virüs) enfeksiyonlarının hem insidansının hem de mortalitesinin belirgin artmasıdır. Lancet 2017'de yayınlanan global influenza yükü analizinde, mevsimsel grip kaynaklı solunum yolu ölümlerinin yüzde 65'inden fazlasının 65 yaş üzerinde gerçekleştiği gösterilmiştir. Pnömokok pnömonisi ise yaşlı erişkinde toplum kökenli pnömoninin başlıca etkenidir ve hastaneye yatış oranı 50 yaş altına göre yaklaşık on kat yüksektir.

İmmün yaşlanmanın bir diğer önemli komponenti "inflammaging" olarak adlandırılan kronik düşük dereceli inflamasyondur. IL-6, TNF-alfa ve CRP gibi proinflamatuar sitokinlerin bazal düzeyleri yaşla artar; bu durum hem ateroskleroz, kanser, demans, sarkopeni ve frailty riskini artırır hem de aşı yanıtının kalitesini olumsuz etkiler. Yapılan çalışmalar, fiziksel olarak aktif yaşlıların inflammaging düzeylerinin daha düşük ve aşı yanıtlarının daha iyi olduğunu göstermiştir. Bu nedenle "kombine yaşlanma sağlığı paketi" — düzenli egzersiz, yeterli protein alımı, kaliteli uyku, sosyal aktivite ve zamanında aşılama — birbirini destekler. Tek başına aşı ile yetinmek yerine, fiziksel uygunluk, beslenme ve sosyal bağların korunması da bağışıklığın sürdürülmesinde belirleyicidir.

Bir başka önemli ayrıntı: erkek ve kadın yaşlılar arasında aşı yanıtında farklılıklar bildirilmiştir. Estrojen düzeyinin düşmesi sonrası post-menopozal kadınlarda bazı aşılara verilen antikor yanıtı, aynı yaş grubundaki erkeklere göre belirli aşılarda (influenza, hepatit B) daha düşük bulunabilir. CMV seropozitifliği ise hem erkek hem kadında aşı yanıtını zayıflatan bir faktör olarak ortaya çıkmıştır. Bu epidemiyolojik nüanslar henüz kişiselleştirilmiş aşı protokollerine yansımamış olsa da, gelecekte "vaccinomics" alanı bu tür değişkenleri rutin pratiğe taşıyacaktır.

Türkiye Sağlık Bakanlığı'nın 65+ Aşı Önerileri

T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan "Erişkin Aşılama Rehberi"nin son güncellemesinde 65 yaş üzeri bireyler için aşağıdaki aşılar önerilmektedir. Bu öneriler EKMUD'un (Türkiye Klinik Mikrobiyoloji ve İnfeksiyon Hastalıkları Derneği) ulusal kılavuzu ile büyük ölçüde uyumludur:

• Mevsimsel influenza aşısı — her yıl, tercihen ekim-kasım aylarında. 65 yaş üzeri bireyler ve kronik hastalığı olanlar için ücretsiz olarak SGK kapsamında sunulmaktadır.
• Pnömokok aşıları — Konjuge (PCV13, PCV15, PCV20) ve polisakkarit (PPSV23) aşılar sıralı şekilde önerilir. 65 yaş üzerinde ücretsiz erişim mevcuttur; sıralama hekim önerisine bırakılmıştır.
• Tetanoz-difteri-pertusis (Td/Tdap) — Her 10 yılda bir Td rapeli; eğer kişi yaşamı boyunca pertusis aşısı içermeyen kombinasyon almışsa bir kez Tdap (boğmaca dahil) yapılır.
• Herpes zoster (zona) — Rekombinant zoster aşısı (Shingrix) 50 yaş üzeri tüm bireylere, immün baskılı kişilerde özellikle önerilir. Türkiye'de 2024'ten itibaren özel reçeteyle erişim genişlemiştir; SGK karşılığı sınırlıdır.
• COVID-19 aşısı — Yıllık güncel formülasyon, özellikle 65 yaş üzerinde ve kronik hastalığı olanlarda önerilir. Türkiye'de ücretsizdir.
• Hepatit B — Risk grubunda (hemodiyaliz hastaları, sağlık çalışanları, çoklu cinsel partner) önerilir; genel popülasyonda zorunlu değildir.

Yaşlı bireylerin sağlık merkezlerine başvurduğunda hekim tarafından "aşı kayıt kartı" oluşturulması ve e-Nabız sistemine kayıt yapılması önerilir. Bu, hem aşı takibini kolaylaştırır hem de gereksiz tekrarları önler. Sosyal izolasyonu azaltıcı faaliyetlere katılan yaşlıların aşı uyumunun daha yüksek olduğu çeşitli çalışmalarda gösterilmiştir; sağlıklı yaşlanmada sosyal bağların gücü rehberimizde bu konuyu ayrıntılı işledik.

İnfluenza (Grip) Aşısı: Yaşlıda Yüksek Doz veya Adjuvanlı Formülasyonlar

Influenza, 65 yaş ve üzerinde her sezon önemli morbidite ve mortalite kaynağıdır. CDC verilerine göre ABD'de mevsimsel gripten kaynaklanan hastane yatışlarının yaklaşık yüzde 70'i, ölümlerin ise yüzde 90'a yakını 65 yaş üzeri popülasyonda gerçekleşir. Türkiye'de de tablo benzerdir; özellikle bakımevinde yaşayan kırılgan yaşlılarda salgınlar sık görülür.

Yaşlı erişkinde standart doz, üç değerli (trivalent) veya dört değerli (quadrivalent) inaktif aşılar koruyuculuk açısından yeterli olmayabilir. Bu nedenle son yıllarda yaşlıya özgü yüksek doz (HD-IIV), adjuvanlı (aIIV) ve rekombinant (RIV) formülasyonlar geliştirilmiştir. NEJM 2017'de yayımlanan landmark çalışma (DiazGranados ve ark.), yüksek doz influenza aşısının 65 yaş üstünde standart doza göre laboratuvar onaylı influenzayı yaklaşık yüzde 24 daha fazla azalttığını göstermiştir. CDC ACIP, 2022 yılı itibarıyla 65 yaş üzerinde tercihen yüksek doz, adjuvanlı veya rekombinant formülasyonların uygulanmasını önermektedir.

Türkiye'de 65 yaş üzerinde Sağlık Bakanlığı tarafından ücretsiz dağıtılan aşılar genellikle standart doz quadrivalent formülasyonudur; ancak yüksek doz ve adjuvanlı formülasyonlar belirli eczanelerde reçeteyle temin edilebilmektedir. Hekim, hastanın komorbiditeleri (KOAH, kalp yetmezliği, kronik böbrek hastalığı, diyabet) varsa, mümkünse yaşlıya özgü formülasyonları tercih etmelidir.

Uygulama zamanı: İdeal uygulama eylül sonu — kasım başıdır. Türkiye'de grip sezonu genellikle aralık-mart arasında pik yapar; antikor yanıtı 2 hafta içinde gelişir. Çok erken (ağustos başı) uygulamak, sezon sonunda antikor düzeyinin düşmesine neden olabilir; bu nedenle ekim ayı en uygunudur.

Adjuvanlı (aIIV) ve rekombinant (RIV) formülasyonlar: Adjuvanlı influenza aşıları (Fluad) MF59 yağ-su emülsiyonu içerir ve standart aşıya göre 65 yaş üzerinde daha güçlü antikor yanıtı uyarır. Rekombinant aşılar (Flublok) ise yumurta proteininden bağımsız üretildikleri için yumurta alerjisi olan hastalarda kullanılabilir avantajına sahiptir. CDC ACIP 2022'de yaşlıya tercihen yüksek doz/adjuvanlı/rekombinant aşı önerisinin gerekçesi, bu formülasyonların hastaneye yatış ve solunum yolu ölümlerini standart aşıya göre belirgin oranda düşürdüğünün gösterilmesidir. Bununla birlikte, herhangi bir aşıya erişim, hiç aşılanmamaya tercih edilmelidir; mükemmel olanı, iyi olanın düşmanı yapmamak gerekir.

Yumurta alerjisi ve influenza aşısı: Geçmişte ciddi yumurta alerjisi olanlara grip aşısı yapılmaması önerilirdi; ancak güncel CDC ve ACAAI (American College of Allergy, Asthma & Immunology) önerilerine göre, anafilaksi öyküsü olsa bile grip aşısı uygun şartlarda (anafilaksi setiyle donatılmış merkez, deneyimli sağlık çalışanı) uygulanabilir. Rekombinant veya hücre kültüründen üretilen aşılar yumurta proteini içermediği için ilk tercihtir.

Pnömokok Aşıları: PCV13, PCV15, PCV20 ve PPSV23 Sıralaması

Streptococcus pneumoniae, yaşlı erişkinde pnömoni, menenjit, septisemi ve invazif pnömokokkal hastalığın (IPH) başlıca etkenidir. Türkiye dahil pek çok ülkede çocukluk çağı konjuge aşıları sayesinde yaşlıdaki dolaylı koruma (herd immunity) artmış olsa da, 65 yaş üzeri popülasyonda doğrudan aşılama hâlâ kritik öneme sahiptir.

Mevcut formülasyonlar şunlardır:

• PCV13 (Prevenar 13) — 13 serotipi kapsayan konjuge aşı.
• PCV15 (Vaxneuvance) — 15 serotip; 2021'de FDA onaylı.
• PCV20 (Prevenar 20) — 20 serotip; günümüzde yetişkin için en geniş konjuge aşı.
• PPSV23 (Pneumovax 23) — 23 serotipli polisakkarit aşı; bellek yanıtı oluşturmaz ama serotip kapsamı geniştir.

CDC ACIP 2022 önerisi: 65 yaş ve üzeri, daha önce pnömokok aşısı almamış bireylere tek doz PCV20 uygulanması yeterlidir. Alternatif olarak PCV15 sonrası 1 yıl arayla PPSV23 uygulanabilir. Hâlihazırda PCV13 ile aşılananlara seri tamamlamak için PPSV23 önerilir. Türkiye Sağlık Bakanlığı'nın güncel rehberinde de PCV ailesi ardından PPSV23 sıralaması önerilmekte, mevcut aşı stoğuna göre seçim hekime bırakılmaktadır. EKMUD'un 2024 güncellemesi, PCV20 mevcudiyeti durumunda tercih edilebileceğini vurgular.

Pnömokok aşısının pratik koruyuculuğu hakkında CAPiTA çalışması (Bonten ve ark., NEJM 2015) önemli veri sağlamıştır: 65 yaş üzerinde PCV13, aşı serotiplerine bağlı toplum kökenli pnömoniyi yaklaşık yüzde 45 azaltmıştır. Türkiye'de yapılan çok merkezli sürveyans çalışmaları (örneğin EKMUD-PNÖMO çalışma grubu raporları), yaşlıda PCV/PPSV23 sıralı uygulamanın hastane yatışlarını anlamlı ölçüde düşürdüğünü göstermiştir.

Konjuge ve polisakkarit aşılar arasındaki temel fark, bağışıklık tipidir. PCV aşılar bakteriyel polisakkaridi taşıyıcı bir proteine bağlayarak T-hücresi bağımlı bir yanıt oluştururlar; bu sayede bellek B-hücreleri üretir ve uzun süreli koruma sağlar. PPSV23 ise yalnızca polisakkarit içeren, T-hücresi bağımsız bir yanıt uyarır; bellek hücresi oluşturmaz, ancak 23 serotipten oluşan geniş bir kapsam sunar. Bu yüzden ikisi de farklı amaçlara hizmet eder ve sıralı kullanım — önce PCV, sonra PPSV23 — bellek + kapsam avantajını birleştirir. PCV20 piyasaya girdikten sonra ABD'de tek doz strateji popüler olsa da Türkiye'de aşı stoğuna göre PCV13/PCV15 + PPSV23 sıralaması da geçerliliğini korumaktadır.

Rapel ihtiyacı: Daha önce 65 yaş altında PPSV23 olmuş kişilere, 65 yaşına geldiklerinde son dozdan en az 5 yıl geçmişse bir rapel önerilir. PCV aşılarında rutin rapel önerilmez; bir kez yapılması yeterlidir. Splenektomi, hematolojik malignite, kronik böbrek hastalığı, nefrotik sendrom gibi yüksek riskli durumlarda 5 yıllık PPSV23 rapelleri düşünülebilir; bu kararlar enfeksiyon hastalıkları uzmanı ile birlikte verilmelidir.

Zona (Herpes Zoster) Aşısı: Rekombinant Zoster (Shingrix)

Herpes zoster, varicella-zoster virüsünün dorsal kök gangliyalarındaki reaktivasyonu sonucu gelişen, ağrılı veziküler bir döküntüyle seyreden hastalıktır. Yaşam boyu insidans yüzde 30'a yakındır; 65 yaş üzerinde risk belirgin artar. En korkutucu komplikasyonu, lezyonlar iyileştikten sonra aylar-yıllar süren postherpetik nevraljidir (PHN). Yaşlı, immün baskılı ve diyabetik hastalarda PHN sıklığı yüzde 30-40'a kadar çıkabilir.

Eski canlı atenüe aşı Zostavax, 2020 sonrasında pek çok ülkede tedavülden kalkmıştır çünkü rekombinant subünit aşı Shingrix (zoster glikoprotein E + AS01B adjuvanı) çok daha yüksek etkinlik göstermiştir. ZOE-50 ve ZOE-70 çalışmaları (Lal ve ark., NEJM 2015 ve 2016), Shingrix'in 50 yaş üzerinde yaklaşık yüzde 97, 70 yaş üzerinde yüzde 91 oranında zona ve postherpetik nevraljiyi önlediğini göstermiştir.

Shingrix, 2 doz olarak 2-6 ay aralıkla intramusküler uygulanır. Canlı aşı olmadığı için immün baskılanmış bireylerde (HSCT, kemoterapi alan onkoloji hastaları, biyolojik ajan kullananlar) güvenle kullanılabilir; aksine bu gruplarda öncelik taşır. ACIP, 2022 itibarıyla immün baskılı 19 yaş ve üzeri tüm yetişkinlere Shingrix önermektedir.

Türkiye'de Shingrix 2024 yılı itibarıyla özel reçeteyle erişilebilir hale gelmiştir; ancak SGK geri ödemesi sınırlıdır ve yüksek maliyet hastalar için engel oluşturabilmektedir. Sağlık Bakanlığı'nın gelecek yıllarda 65+ ücretsiz aşı programına dahil etme süreci EKMUD ve Türkiye Klinik Mikrobiyoloji ve İnfeksiyon Hastalıkları Derneği tarafından savunulmaktadır.

"Zona geçirdim, yine de aşı olmalı mıyım?" Yanıt evet — zona bir kez geçirilse bile reaktivasyon tekrar mümkündür. Mevcut öneriler doğal enfeksiyon sonrası en az 6-12 ay beklenip aşı uygulanmasıdır. Postherpetik nevralji geliştirmiş hastalarda Shingrix bu komplikasyonu önlemekte yine etkilidir.

Shingrix'in reaktojenitesi Türkiye polikliniklerinde hekimlerin sık sorduğu konulardandır. Çalışmalarda hastaların yaklaşık yüzde 80'inde enjeksiyon bölgesinde 1-3 gün süren ağrı, yüzde 45'inde halsizlik, yüzde 27'sinde miyalji ve yüzde 21'inde baş ağrısı bildirilmiştir. Bu reaktojenite, AS01B adjuvanının güçlü immünojenik etkisinin doğal sonucudur; tedavi gerektirmez ve genellikle 1-2 günde gerileyince hasta hem ikinci dozu hem de sonraki sezon aşılarını rahatlıkla alabilir. Hasta bu konuda önceden bilgilendirilirse aşı uyumu artar.

Tetanoz-Difteri-Pertusis (Td/Tdap): "Her 10 Yılda Bir" Kuralı

Tetanoz, Türkiye'de aşılama programları sayesinde ciddi şekilde azalmış olsa da yaşlılarda hâlâ ölümcül seyredebilir. Yaşlı bireylerin önemli bir kısmı çocukluk dönemi aşılamalarını eksik tamamlamıştır veya rapellerini ihmal etmiştir. Td (tetanoz-difteri) aşısı her 10 yılda bir tekrarlanmalıdır.

Pertusis (boğmaca) açısından son yıllarda dünya genelinde erişkinde vaka artışı gözlenmektedir. CDC ACIP ve EKMUD, hayat boyu en az bir kez Tdap (pertusis dahil) uygulanmasını önerir; daha sonra her 10 yılda bir Td veya Tdap rapeli devam eder. Bu öneri, yaşlının torunlarına boğmaca bulaştırmasını önleme (cocooning) stratejisi açısından da önemlidir.

Düşme sonrası gelişen yaralanmalar tetanoz aşılamasının güncellenmesi için tipik bir senaryodur. Yaşlılarda düşme tehlikesi üzerine yazdığımız makalede de vurguladığımız gibi, yaralanmaya neden olan her düşme sonrasında son tetanoz aşısının üzerinden 5 yıldan fazla geçmişse Td/Tdap rapeli yapılması gerekir.

COVID-19 Aşıları: Yaşlıda Yıllık Güncel Formülasyon

COVID-19 pandemisinin akut fazı geride kalsa da SARS-CoV-2, mevsimsel solunum virüsleri arasına katılmış ve özellikle yaşlı, immün baskılı bireylerde önemli morbidite-mortalite kaynağı olmaya devam etmektedir. CDC, ACIP, JCVI, ECDC ve Türkiye Sağlık Bakanlığı, 65 yaş üzeri bireylerin yıllık olarak güncel COVID-19 formülasyonu ile aşılanmasını önerir.

2025-2026 sezonunda öncelikle KP.2 ve JN.1 türevlerine yönelik güncellenmiş mRNA ve protein subünit aşıları (Pfizer-BioNTech, Moderna, Novavax) kullanılmaktadır. Türkiye'de inaktif aşı CoronaVac ile başlatılan bağışıklamaya BioNTech ve daha sonra Turkovac eklenmiştir; güncel rapellerde mRNA formülasyonları öncelik kazanmıştır. Influenza ile aynı vizitte uygulanabilir, farklı kollardan yapılması önerilir.

Lancet ve JAMA'da yayımlanan çok sayıda gerçek dünya verisi, 65 yaş üzerinde COVID-19 rapelinin hastane yatışını ve ölümü yüzde 50'nin üzerinde azalttığını göstermiştir. Bu nedenle pandeminin sıkışıklığı bittiğinde aşı tereddütüne yenik düşmemek, yaşlılarda kritik bir halk sağlığı önceliğidir.

Myokardit endişesi: mRNA COVID-19 aşılarına bağlı myokardit, özellikle 12-29 yaş arası genç erkeklerde nadir olarak bildirilmiştir; 65 yaş üzerinde bu risk pratik olarak görülmez. Aksine yaşlıda COVID-19 enfeksiyonunun kendisi miyokardit, tromboembolik olay, multisistem inflamasyon ve uzun-COVID sendromu riski taşır ve bu risk aşıya bağlı risklerin çok üzerindedir. Hastalar bu yarar-zarar dengesini anlamalıdır.

Uzun-COVID: Yaşlı hastaların COVID-19 sonrası kalıcı yorgunluk, dispne, beyin sisi (brain fog), egzersiz intoleransı ile karakterize uzun-COVID geliştirme riski daha yüksektir. Aşılı bireylerde uzun-COVID prevalansının yaklaşık yüzde 40-50 oranında daha düşük olduğu meta-analizlerde gösterilmiştir; bu da rapel önerisinin bir başka destek noktasıdır.

RSV Aşıları: 60+ Yaş İçin Yeni Bir Çağ

Respiratuvar sinsityal virüs (RSV), uzun yıllar pediatrik bir patojen olarak görüldü; ancak son on yılda erişkin, özellikle yaşlı popülasyonda önemli bir solunum yolu hastalığı etkeni olduğu netleşti. ABD'de her yıl 65 yaş üzerinde tahminen 100.000-160.000 RSV-ilişkili hastane yatışı ve 6.000-10.000 ölüm bildirilir. NEJM ve Lancet'in 2023-2024 sayılarında yayımlanan çalışmalar, RSV'nin yaşlıda KOAH alevlenmesi, kalp yetmezliği dekompansasyonu ve pnömoni nedenleri arasında olduğunu vurgular.

İki adet rekombinant RSV aşısı 2023'te FDA ve EMA onayı almıştır:

• Arexvy (GSK) — RSVPreF3 + AS01E adjuvan; 60 yaş üzeri için.
• Abrysvo (Pfizer) — RSVpreF; 60 yaş üzeri ve gebelikte (yenidoğanı korumak için) onaylı.

ACIP, 60 yaş üzerinde paylaşılmış klinik karar verme ile (shared clinical decision-making) RSV aşısının uygulanabileceğini önermektedir; özellikle kronik kalp ve akciğer hastalığı, immün baskılanma, bakımevinde yaşam gibi yüksek risk faktörleri varlığında önerilmektedir. JCVI Birleşik Krallık'ta 75 yaş üzerine rutin uygulama önerirken, ECDC üye ülkelere risk-tabanlı strateji önerir.

Türkiye'de Arexvy ve Abrysvo erişimi 2025 itibarıyla sınırlıdır ve özel reçeteyle temin edilebilir; SGK kapsamında değildir. Yine de özellikle KOAH'ı olan, kalp yetmezliği bulunan veya bakımevinde yaşayan hastalarda klinisyenin RSV aşısını gündeme getirmesi önerilir.

Guillain-Barré sendromu (GBS) sinyali: RSV aşılarının post-marketing dönemde nadir GBS olguları bildirilmiş; ACIP bu konuda sürveyans çalışmaları yürütmektedir. Mevcut veri rutin uygulamayı durduracak düzeyde değildir; fakat hekim, hasta ile yarar-zarar dengesini konuşmalıdır. RSV aşıları, COVID-19 ve influenza aşılarıyla aynı gün uygulanabilir.

Bakımevi sakinleri: Bu popülasyon hem solunum yolu virüs salgınlarına en açık hem de kırılganlık nedeniyle aşı yanıtının en zayıf olduğu gruptur. AGS (American Geriatrics Society), bakımevi sakinlerine RSV, influenza yüksek doz, PCV20 ve Shingrix aşılarının öncelikli olarak sunulmasını önerir. Türkiye'de huzurevleri ve özel bakım merkezlerinde aşı kampanyaları, salgın kontrol komitelerinin önerilerine entegre edilmelidir.

Hepatit B ve Hepatit A: Risk Grubuna Göre Karar

Hepatit B aşısı 65 yaş üzeri tüm bireylere rutin önerilmez; ancak hemodiyaliz hastalarında mutlak endikasyondur. Bu grupta standart erişkin dozun iki katı veya özel renal formülasyon (Heplisav-B gibi CpG-adjuvanlı aşılar) önerilir. Diğer risk grupları arasında sağlık çalışanları, çoklu cinsel partneri olanlar, intravenöz ilaç kullananlar, kronik karaciğer hastaları, HIV-pozitif bireyler yer alır.

Hepatit A aşısı, kronik karaciğer hastalığı (özellikle siroz, NAFLD) olan yaşlılarda ve seyahat planı olanlarda önerilir. Türkiye'de hepatit A çocukluk çağı zorunlu aşılarına 2012'de eklenmiştir; bu nedenle 65 yaş üzeri popülasyon büyük ölçüde aşısızdır ve seropozitiflik oranı ülke içinde değişkenlik gösterir.

Meningokok, HPV ve Diğer Aşılar: Yaşlı İçin Sınırlı Endikasyon

Meningokok aşıları (MenACWY, MenB) yaşlıda rutin önerilmez; ancak hac/umre yapacaklar, askeri kışla yaşam, kompleman eksikliği, asplenisi olanlar ve seyahat planlayanlar için endikasyon olabilir. Suudi Arabistan, hac/umre vize başvurusunda son üç yıl içinde MenACWY aşısı belgesi talep eder.

HPV aşısı, 2024 ACIP güncellemesinde 9-26 yaş için rutin, 27-45 yaş için bireysel karar olarak önerilir; 45 yaş üzerinde rutin endikasyon yoktur. Bu nedenle 65 yaş üzeri popülasyonda HPV aşısı genel bir öneri değildir.

Suçiçeği aşısı (varicella) 65 yaş üzerinde rutin önerilmez çünkü bu yaş grubunun büyük çoğunluğu doğal enfeksiyon geçirmiş ve seropozitiftir.

Canlı Aşılar ve Yaşlı: Önemli Kontrendikasyonlar

Canlı atenüe aşılar (MMR, varicella, sarı humma, oral tifo, eski zona aşısı Zostavax) yaşlı erişkinde dikkat gerektirir. Aşağıdaki durumlarda kesin kontrendikedir:

• Aktif hematolojik veya solid organ malignite
• Yüksek doz kortikosteroid (≥20 mg/gün prednizon eşdeğeri, ≥2 hafta)
• Biyolojik ajan veya kemoterapi tedavisi
• Hematopoietik kök hücre nakli (HSCT) sonrası ilk 24 ay
• Solid organ nakli alıcıları (yaşam boyu)
• İleri evre HIV (CD4 < 200)
• Konjenital veya kombine immün yetmezlik

Bu nedenle zona aşısında rekombinant Shingrix tercih edilmelidir; canlı Zostavax bu gruplarda kullanılmaz. Sarı humma seyahat aşısı gerekiyorsa, hekim hasta-bazlı risk-yarar değerlendirmesi yapmalı ve mümkünse seyahatin ertelenmesi önerilmelidir.

Aşı Uygulama Pratiği: Eş Zamanlı Uygulama, Anatomik Bölge ve Yan Etkiler

Yetişkin aşılarında en sık sorulan sorulardan biri "aynı gün birden fazla aşı yapılabilir mi?" sorusudur. Yanıt: Evet. CDC, WHO ve EKMUD, klinik olarak uygun olduğunda çoklu aşıların aynı vizitte uygulanmasını destekler. Pratik kurallar:

• Farklı aşılar farklı anatomik bölgelerden uygulanır (örneğin sağ ve sol deltoid).
• İki aşı aynı kola yapılacaksa en az 2,5 cm ara bırakılır.
• Influenza + COVID-19 aynı gün yapılabilir; reaktojenite hafifçe artabilir ama güvenlik profili kabul edilebilirdir.
• Pnömokok konjuge (PCV) ve polisakkarit (PPSV23) aşıları aynı gün uygulanmamalıdır; ardışık ve aralıklı verilir.
• Canlı aşılar arasında aynı gün uygulanmıyorsa 4 hafta ara bırakılır.

Yan etkiler ve yönetim: İnflüenza, pnömokok ve Shingrix aşıları enjeksiyon bölgesinde 1-3 gün süren ağrı, kızarıklık ve şişlik yapabilir. Sistemik semptomlar (ateş, halsizlik, baş ağrısı) özellikle Shingrix sonrası belirgindir ve genç-orta yaşlıda yaşlıdan daha sıktır. Profilaktik antipiretik kullanımı rutin önerilmez çünkü antikor yanıtını teorik olarak azaltabileceği bazı çalışmalarda gösterilmiştir; semptom geliştiğinde tedavi amaçlı parasetamol verilebilir.

Ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) son derece nadirdir; ancak öyküde anafilaksi varsa o aşı kontrendikedir. mRNA COVID-19 aşılarında polietilen glikol (PEG) alerjisi nadir bir gerçek kontrendikasyondur. Aşı uygulanan tüm sağlık merkezlerinde anafilaksi seti (adrenalin, antihistaminik, kortikosteroid, IV sıvı) hazır bulundurulmalıdır ve hasta uygulamadan sonra 15-30 dakika gözlemde tutulmalıdır.

Aşı Tereddütüne Yaklaşım: Motivasyonel Görüşme

Yaşlı erişkinlerde aşı tereddütü, çocukluk aşılarındaki gibi politik veya ideolojik gerekçelerden çok, yan etki korkusu, "her yıl niye aşı oluyorum?" yorgunluğu ve sosyal medyadaki yanlış bilgi kaynaklarından beslenir. WHO ve CDC, sağlık çalışanları için motivational interviewing (MI) tarzı görüşmeyi önerir:

• Açık uçlu sorularla başlayın: "Aşı hakkında neler düşünüyorsunuz?"
• Empati gösterin, suçlayıcı dil kullanmayın.
• Hastanın kendi değerleriyle uyumlu argümanlar geliştirin (örn. "Torunlarınızla daha çok vakit geçirebilmek için...")
• Bilgileri tek seferde yığmak yerine seçilmiş, kişiselleştirilmiş veri sunun.
• Karar her zaman hastanındır; bir vizitte ikna olmayan hasta, sonraki ziyarette ikna olabilir.

WHO'nun 5C modeli aşı tereddütünün beş temel boyutunu tanımlar: Confidence (güven), Complacency (rehavet), Convenience (kolaylık), Calculation (hesaplama) ve Collective responsibility (toplumsal sorumluluk). Pratikte yaşlı hastalarımızda en sık karşılaştığımız iki engel "rehavet" ("zaten bağışıklığım güçlü, gerek yok") ve "kolaysızlık" (eczaneye gidememe, ulaşım, randevu zorluğu) olmaktadır. Aile hekimi ziyaretleri sırasında aşının "fırsat anında" yapılması (opportunistic vaccination), kaçırılma oranını ciddi düşürür.

Sağlık çalışanları kendi aşı durumlarını paylaştığında — örneğin "Ben de bu hafta grip aşımı oldum" — hasta uyumu istatistiksel olarak artar. Bu davranışsal müdahale, özellikle güvensizliğin yüksek olduğu coğrafyalarda işe yarar. Aile bireyleri (özellikle erişkin çocukların) hekim önerisiyle ebeveynlerini aşıya getirmesinin yaşlı uyumunda en güçlü prediktörlerden biri olduğu çeşitli halk sağlığı çalışmalarında gösterilmiştir.

Kronik Hastalık Eşliğinde Aşı Önceliği

Yaşlı erişkinlerin büyük çoğunluğunda en az bir kronik hastalık vardır; bu durum aşı önceliğini doğrudan etkiler:

• KOAH ve astım: İnflüenza, pnömokok, RSV, COVID-19 mutlak. Alevlenmelerin yüzde 50'sinden fazlasının viral enfeksiyon kaynaklı olduğu bilinir.
• Konjestif kalp yetmezliği (KKY): İnflüenza dekompansasyonu tetikler; aşı tüm KKY hastalarında zorunludur. JAMA 2021 meta-analizi, grip aşısının KKY hastalarında kardiyovasküler mortaliteyi yaklaşık yüzde 18 azalttığını göstermiştir.
• Kronik böbrek hastalığı (KBH) ve diyaliz: Hepatit B (çift doz/CpG adjuvanlı), influenza, pnömokok, zona ve COVID-19 öncelikli. Üremi nedeniyle antikor yanıtı zayıf olabilir; gerektiğinde rapel düşünülür.
• Diyabet: İnfeksiyon riski 2-3 kat artar; tüm rutin yaşlı aşıları endikedir.
• Onkoloji hastaları ve immün baskılı: Canlı aşılar kontrendike; rekombinant ve subünit formülasyonlar (Shingrix, RSV, influenza inaktif, COVID-19) öncelikli. Mümkünse kemoterapi başlamadan 2 hafta önce uygulanmalıdır.
• Sarkopeni ve kırılganlık: Aşı yanıtı zayıflar ama enfeksiyon yükü yüksektir. Sarkopeni önleme rehberimizde de değindiğimiz gibi, kas kütlesi korunması ile aşı immunojenitesi arasında pozitif ilişki bildiren çalışmalar mevcuttur.

Seyahat Aşıları: Yaşlı Yolcular İçin Kısa Rehber

65 yaş üzeri turistler için seyahat aşıları planı, gidilecek ülkenin endemik hastalıklarına göre yapılır:

• Sarı humma: Afrika ve Güney Amerika'nın belirli bölgeleri. Canlı aşı olduğu için immün baskılı yaşlılarda kontrendike.
• Tifo (oral veya inaktif): Güney Asya, Afrika seyahatleri.
• Hepatit A: Gelişmekte olan ülkelere seyahat.
• Japon ensefaliti, kuduz, kolera: Endemik bölgelere uzun süreli seyahat.
• MenACWY: Hac/umre, Sahra-altı Afrika.

Seyahat planı en az 4-6 hafta önceden bir seyahat tıbbı kliniğinde değerlendirilmelidir.

Türkiye'de 65+ İçin Önerilen Aşılar — Pratik Özet Tablo

Aşı	Şema / Doz Sayısı	Sıklık	Türkiye'de Erişim / SGK
İnflüenza (mevsimsel grip)	Tek doz IM	Yıllık (ekim-kasım)	65+ ve risk grubunda ücretsiz (Sağlık Bakanlığı)
İnflüenza (yüksek doz / adjuvanlı)	Tek doz IM	Yıllık	Reçeteyle eczane; SGK karşılığı sınırlı
PCV20 (konjuge pnömokok)	Tek doz IM	Bir defaya mahsus	65+ önerilen, erişim genişliyor
PCV13 / PCV15 + PPSV23 (sıralı)	2 doz (1 yıl ara)	Bir defaya mahsus	65+ ücretsiz (mevcut stoğa göre)
Shingrix (rekombinant zoster)	2 doz (2-6 ay ara) IM	Bir defaya mahsus	Özel reçete; SGK karşılığı sınırlı
Td (tetanoz-difteri)	Tek doz IM	Her 10 yılda bir	Aile sağlığı merkezi (ücretsiz)
Tdap (pertusis dahil)	Tek doz IM	Yaşam boyu 1 kez (sonra Td)	Özel; sınırlı erişim
COVID-19 (güncel formülasyon)	Tek doz IM	Yıllık	Ücretsiz (Sağlık Bakanlığı)
RSV (Arexvy / Abrysvo)	Tek doz IM	Bir defaya mahsus (rapel önerisi gelişmekte)	Özel reçete; SGK yok
Hepatit B	3 doz IM (0, 1, 6 ay)	Bir defaya mahsus	Risk grubunda ücretsiz
Hepatit A	2 doz IM (0, 6-12 ay)	Bir defaya mahsus	Özel reçete (yetişkin)
MenACWY	Tek doz IM	5 yılda bir rapel (risk varsa)	Hac/umre için zorunlu

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Aynı gün hem grip hem zatürre aşısı olabilir miyim?

Evet. CDC ve EKMUD, influenza ve pnömokok aşılarının aynı vizitte farklı kollardan uygulanmasını destekler. Reaktojenite (lokal ağrı, hafif ateş) bir miktar artabilir, ancak güvenlik açısından sorun yoktur ve hastane başvurularını azalttığı için tercih edilen yaklaşımdır.

2. Zona aşısı (Shingrix) mevsimsel midir, yıllık tekrar gerekir mi?

Hayır. Shingrix iki dozluk bir seri olarak 2-6 ay aralıkla bir defaya mahsus uygulanır. Yıllık rapel önerilmez. Mevcut veriler, 2 doz Shingrix sonrası koruyuculuğun en az 10 yıl sürdüğünü göstermektedir.

3. Kanser hastasıyım, aşılarımı nasıl planlamalıyım?

İlk kural: Canlı aşıları (eski Zostavax, MMR, varicella, sarı humma) aktif tedavi sırasında almayın. İnaktif veya rekombinant aşıları (influenza, pnömokok, Shingrix, COVID-19, RSV) onkoloğunuzun bilgisi dahilinde uygulayabilirsiniz. İdealde kemoterapinin 2 hafta öncesinde veya tedavi siklusları arasında nötrofil sayısı yeterli olduğunda uygulanır. Aşıların yanıtı kemoterapi sırasında azalır; mümkünse tedavi sonrası rapel düşünülür.

4. Aşı sonrası alerjik reaksiyon nasıl ayırt edilir?

Hafif lokal ağrı, kızarıklık, şişlik 1-3 gün içinde kendiliğinden geçer. Anafilaksi belirtileri (nefes darlığı, yüz/dudak şişmesi, yaygın ürtiker, hipotansiyon, bilinç bulanıklığı) genellikle ilk 15-30 dakika içinde gelişir ve acil müdahale gerektirir. Bu nedenle aşı sonrası 15-30 dakika gözlemde kalınmalıdır.

5. 80 yaşındayım, şimdiye dek hiç aşı olmadım. Yine de yararı olur mu?

Kesinlikle evet. Çok ileri yaşlarda bile aşılar enfeksiyon ve hastane yatışını azaltır. Lancet 2020 meta-analizi, 80 yaş üstünde bile influenza aşısının pnömoni mortalitesini anlamlı ölçüde azalttığını göstermiştir. Geç başlamak hiç başlamamaktan daima daha iyidir.

6. Aşı oldum ama yine de grip oldum. Aşı işe yaramamış mı?

Hayır. Aşı koruyuculuğu yaşlıda yüzde 30-60 arasındadır; ancak hastalığı tamamen önlemese bile şiddetini, hastane yatışını ve ölüm riskini belirgin azaltır. Ayrıca grip belirtilerinin tümü influenza kaynaklı olmayabilir (RSV, rinovirüs, parainfluenza, koronavirüsler de benzer tablolar yapar).

7. RSV aşısı Türkiye'de var mı, kime önerilir?

Arexvy ve Abrysvo Türkiye'de özel reçeteyle erişilebilir; SGK kapsamında değildir. Özellikle KOAH'lı, kalp yetmezliği olan, bakımevinde yaşayan ve immün baskılı 60 yaş üzeri bireyler için göz önünde bulundurulmalıdır.

8. Aşı kayıtlarımı nasıl takip ederim?

e-Nabız üzerinden aşı geçmişinizi görüntüleyebilirsiniz. Aile hekiminizden ya da aşı yapılan sağlık kuruluşundan kayıt güncellemesini isteyebilirsiniz. Özellikle birden fazla doz gerektiren aşılarda (Shingrix, hepatit B) takip kritiktir.

9. Kortizon kullanıyorum, aşı olabilir miyim?

Kısa süreli, düşük doz inhale veya topikal kortikosteroid kullanan hastalar tüm aşıları (canlı dahil) güvenle alabilir. Sistemik prednizon ≥20 mg/gün eşdeğeri, 14 gün veya daha uzun süredir alınıyorsa canlı aşılar kontrendikedir; inaktif aşılar uygulanabilir ancak yanıt azalabilir. Tedavi bittikten 1 ay sonra canlı aşılar verilebilir.

10. Eşim ve ben aynı aşıları aynı gün olabilir miyiz?

Evet, bireysel endikasyonlarınız uygunsa. Bu uygulama özellikle aile sağlığı merkezlerinde verimli bir grip-pnömokok aşı kampanyası fırsatı sağlar. Her birey kendi sağlık öyküsüne göre değerlendirilmelidir.

Sonuç

Yaşlı erişkinde aşılama, "polifarmasi" kaygısıyla genellikle göz ardı edilen ama hayat kurtaran bir müdahaledir. 65 yaş üzerinde immün sistemin yaşlanması, enfeksiyon riskini ve mortaliteyi belirgin artırırken aşı yanıtını kısmen azaltır; bu paradoks, yaşlıya özgü yüksek doz, adjuvanlı ve rekombinant formülasyonların geliştirilmesinin temel motivasyonudur. Türkiye Sağlık Bakanlığı, EKMUD, CDC ACIP, JCVI ve WHO önerileri büyük ölçüde uyumludur ve 65+ bireyler için influenza (yıllık), pnömokok (PCV ± PPSV23), Shingrix (2 doz), Td/Tdap (10 yılda bir), COVID-19 (yıllık) ve risk grubunda hepatit B ile RSV aşılarını kapsar. Aile hekiminize bir sonraki kontrolünüzde aşı kartınızı sorun; gerekli rapelleri planlayın. Anneniz, babanız, eşiniz veya kendiniz için atılacak en küçük adım bile gripten zatürreye, zonadan postherpetik nevraljiye kadar pek çok riski azaltacak güçtedir. Sağlıklı yaşlanma çoğunlukla "büyük tedaviler"den değil, küçük, kanıta dayalı, sebatlı önleyici adımlardan kurulur.

Önerimiz şudur: 65 yaşına yaklaşan veya geçmiş her birey, yılda bir kez aile hekimi veya iç hastalıkları uzmanı ile aşı durumu kontrolü yapmalıdır. Bu kontrol sırasında hangi aşıların eksik olduğu, hangilerinin yenilenmesi gerektiği planlanmalı ve aşıların uygulanabileceği uygun mevsim (özellikle influenza için sonbahar) önceden saptanmalıdır. Eksik aşılar zamanla kapatılırken, immün baskılayıcı tedaviler başlatılmadan önce mümkün olan tüm aşıların tamamlanması, ileride canlı aşıların kontrendike olabileceği senaryoları önler. Yaşlı bakımı sadece kronik hastalık yönetimi değil; geleceğe dönük, koruyucu, sistematik bir hekim-hasta ortaklığıdır.

Yasal Uyarı

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve bir hekim tarafından yapılacak değerlendirme veya tedaviyi ikame edemez. Aşı kararları bireysel sağlık öyküsü, kronik hastalıklar, immün durum, kullanılan ilaçlar ve seyahat planı temelinde verilmelidir. Aşı planlaması için aile hekiminize, dahiliye veya enfeksiyon hastalıkları uzmanınıza başvurunuz. Acil semptomlarda (anafilaksi, yüksek ateş, nefes darlığı) 112'yi arayınız.

Yazar Hakkında

Dr. Hamza Gemici — Tıp doktoru, longevity ve sağlıklı yaşlanma alanında klinik çalışmalar yürüten Medikal Direktör. Doktorclub Longevity ve Yaşlanma editöryal serisinin sorumlu hekimidir. Yetişkin aşılaması, kırılganlık (frailty), sarkopeni ve fonksiyonel yaşlanma çalışmaları yürütmektedir. İletişim: [email protected]