Avrupa Antibiyotik Farkındalık Günü

Kısa cevap

Avrupa Antibiyotik Farkındalık Günü (European Antibiotic Awareness Day, EAAD) 2026'da 18 Kasım Çarşamba günü anılır. Gün, Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi (ECDC) tarafından 2008'de, Avrupa'daki ulusal kampanyalara destek platformu olarak başlatılmıştır; amacı antibiyotiklerin akılcı kullanımını ve antibiyotik direncinin risklerini hem sağlık çalışanlarına hem topluma anlatmaktır (ECDC – EAAD). Aynı gün DSÖ'nün Dünya Antimikrobiyal Direnç Farkındalık Haftası (18–24 Kasım) başlar ve Dünya KOAH Günü de 18 Kasım'a denk gelir.

Bu gün neden önemli?

Antibiyotik direnci, antibiyotiklerin gereksiz ya da yanlış kullanımıyla hızlanır. Avrupa'da tüketimin büyük bölümü hastane dışında, yani birinci basamakta gerçekleşir. Bu nedenle EAAD'nin asıl muhatabı reçeteyi yazan aile hekimi, çocuk hekimi, eczacı ve hastadır.

Avrupa (AB/AEA) tablosu. ECDC'nin Avrupa Antimikrobiyal Tüketim Sürveyans Ağı (ESAC-Net) Kasım 2025'te yayımladığı 2024 raporuna göre:

• AB/AEA'da toplam antibakteriyel tüketim 1.000 kişi başına günde 20,3 tanımlı günlük doz (DDD) olmuştur. Bunun 18,8 DDD'si toplumda (birinci basamak), yalnızca 1,67 DDD'si hastanelerdedir (ECDC ESAC-Net 2024).
• Ülkeler arasında yaklaşık üç kat fark vardır: en düşük Hollanda (9,8), en yüksek Yunanistan (29,9) (ECDC 2024).
• AB Konseyi'nin 2030 hedefleri; toplam tüketimi 2019'a göre %20 azaltmak ve tüketimin en az %65'ini DSÖ "Access" (Erişim) grubundan sağlamaktır. 2024'te tüketim 2019 düzeyinin %2 üzerindedir ve Access payı %60,3'te kalmıştır; ECDC iki hedefte de ilerlemeyi "zayıf" olarak nitelendirmiştir (ECDC 2024).

Türkiye tablosu. Türkiye ESAC-Net üyesi değildir; verisi DSÖ Avrupa Bölgesi Antimikrobiyal İlaç Tüketimi (AMC) Ağı ve ulusal kaynaklardan gelir.

• DSÖ'nün 2018'de yayımladığı küresel antibiyotik tüketim raporunun ülke tablosunda Türkiye'nin 2015 tüketimi 1.000 kişi başına günde 38,18 DDD'dir; bu, raporda DSÖ Avrupa Bölgesi'ndeki ülkeler arasında en yüksek değerdir (WHO report on surveillance of antibiotic consumption, 2018).
• TİTCK ve ECDC verilerini birleştiren bir analizde Türkiye'nin toplam (toplum + hastane) J01 antibiyotik tüketimi 2011'de 42,28, 2014'te 40,40, 2020'de 24,39 ve 2021'de 26,97 DDD/1.000 kişi/gün olarak verilmiştir (Kavruk ve ark., FLORA 2023).
• Sağlık Bakanlığı/TİTCK verilerine göre, Akılcı İlaç Kullanımı programı döneminde antibiyotik içeren reçete oranı 2011'de yaklaşık %35'ten 2020'de %24'e gerilemiştir. Akut tonsillofarenjitte antibiyotik reçeteleme oranı 2015'te %60'tan 2020'de %33'e düşmüştür (Anadolu Ajansı, 18.11.2021).

Bu veriler iki mesaj verir: Türkiye'de kayda değer bir düşüş sağlanmıştır; ancak ulaşılan düzey hâlâ AB ortalamasının üzerinde görünmektedir ve güncel, karşılaştırılabilir veri yayını ihtiyacı sürmektedir.

Reçetesiz kullanım. DSÖ Avrupa'nın 2023'te yayımladığı, Türkiye'nin de dahil olduğu 14 ülkelik ankette katılımcıların yaklaşık üçte biri antibiyotiği reçetesiz kullandığını bildirmiş; bazı ülkelerde bu oran %40'ı aşmıştır. Aynı ankette kullanılan antibiyotiklerin çoğu hekim reçetesiyle alınmış ve sıklıkla viral enfeksiyonlar için kullanılmıştır (WHO Europe, 23.11.2023). Aynı araştırmanın Eylül 2024'te yayımlanan tam raporunda, son 12 ayda antibiyotik kullananların %22'si antibiyotiği reçetesiz edindiğini bildirmiştir; bu oran en yüksek Özbekistan'da (%48) ve Ermenistan'da (%46), en düşük ise Türkiye'de (%5) bulunmuştur (WHO Europe, 2024 anket raporu). İki yayındaki genel oranların farklı olması, soruların ve paydaların farklı tanımlanmasından kaynaklanabilir.

2026 teması ve kampanya

ECDC'nin resmî EAAD sayfasında 30.09.2026 itibarıyla 2026 teması henüz duyurulmamıştır. 2025 kampanyası "From Resistance to Resilience: healthcare workers leading the change" (Dirençten dayanıklılığa: değişime sağlık çalışanları öncülük ediyor) başlığıyla sağlık çalışanlarının rolüne odaklanmıştı (ECDC – EAAD). Bu başlık 2026 teması olarak kullanılmamalıdır.

Kampanyanın süregelen odak mesajları şunlardır: antibiyotiklerin ölçülü ve sorumlu kullanımı; gereksiz kullanımın riskleri; viral enfeksiyonlarda antibiyotik dışı seçeneklerin hastaya anlatılması. ECDC; düzenlenebilir araç setleri, infografikler, bilgi notları ve videolar sunar (ECDC – EAAD). EAAD, DSÖ ve Dörtlü Ortaklık'ın (Quadripartite) Dünya AMR Farkındalık Haftası ile aynı gün başlar; küresel yük, Tek Sağlık (One Health) ve hastane yönetimi için ilgili sayfaya bakınız: /saglik-gunleri/dunya-antimikrobiyal-direnc-farkindalik-haftasi.

Hekimler için öne çıkan mesajlar

1. Birinci basamak asıl sahadır. AB/AEA'da antibiyotik tüketiminin yaklaşık %93'ü toplumda gerçekleşir (18,8/20,3 DDD; ECDC 2024). Aile hekimi ve çocuk hekiminin tek bir reçete kararı, sistem düzeyindeki tüketimin ana belirleyicisidir.
2. Önce "Access". DSÖ AWaRe sınıflamasında Access grubu genellikle dar spektrumlu, direnç potansiyeli düşük ve birinci basamakta ilk seçenek olarak önerilen ilaçları içerir. Watch grubu daha geniş spektrumlu ve direnç potansiyeli daha yüksektir; yalnızca belirgin avantaj sağladığı durumlara ayrılmalıdır (WHO AWaRe portalı). Ajan ve süre seçimi için ulusal kılavuz ve güncel kaynaklar esas alınmalıdır.
3. Karar ve gerekçe paylaşılarak verilir. NICE NG15 kılavuzu, hastayla durumun doğası, antibiyotiğin neden en iyi seçenek olmayabileceği, alternatifler, yarar ve zararlar ile kötüleşme belirtilerinin konuşulmasını önerir (NICE NG15).
4. Gecikmeli (yedek) reçete bir seçenektir. NICE, hemen antibiyotik başlamanın gerekmediği ama kötüleşme ihtimalinin bulunduğu durumlarda "yedek/gecikmeli reçete" seçeneğinin hastayla konuşulmasını önerir (NICE NG15). Bu öneri Birleşik Krallık kılavuzuna aittir; Türkiye'de uygulanabilirliği yerel e-reçete ve eczane kurallarına göre değerlendirilmelidir.
5. Güvenlik ağı (safety-netting) şarttır. Antibiyotik yazılsa da yazılmasa da, hastaya durumu kötüleşirse veya yan etki olursa ne yapacağı açıkça söylenmelidir (NICE NG15).
6. Belgele. Antibiyotik yazma ya da yazmama gerekçesi ve hastayla konuşulan plan (süre dahil) dosyaya kaydedilmelidir; kılavuz dışı reçetede gerekçe yazılmalıdır (NICE NG15).
7. Eczacı ekibin parçasıdır. Reçetesiz antibiyotik talebinin sık görüldüğü bölgesel anket verileri (WHO Europe 2023), eczacının danışmanlığını ve reçetesiz satış kurallarına uyumu kritik kılar.

Klinik pratikte bu hafta

• [ ] Son bir ayda üst solunum yolu enfeksiyonu (ÜSYE) tanısıyla yazılan antibiyotik reçetelerinizi gözden geçirin; oranınızı biliyor musunuz?
• [ ] Muayene odasında viral enfeksiyonlar için "antibiyotik neden yok?" hasta bilgilendirme notunuz hazır mı?
• [ ] Antibiyotik yazmadığınız her başvuruda kötüleşme belirtileri ve ne zaman tekrar gelinmesi gerektiği hastaya söylendi ve kaydedildi mi?
• [ ] Gecikmeli/yedek reçete seçeneğini kullanıyorsanız kurum ve ulusal düzenlemeyle uyumu kontrol edildi mi?
• [ ] Reçete yazarken seçilen ilacın AWaRe grubuna bakıldı mı; Watch grubu seçildiyse gerekçe yazıldı mı?
• [ ] Çocuk hastaların ailelerine, ateş ve öksürüğün tek başına antibiyotik gerektirmediği anlatıldı mı?
• [ ] Bölgedeki eczanelerle reçetesiz antibiyotik talebi ve hasta danışmanlığı üzerine iş birliği konuşuldu mu?
• [ ] Bekleme salonuna EAAD/akılcı antibiyotik materyali asıldı mı?

Hastalarınıza sade dille

Antibiyotik her hastalığın ilacı değildir. Antibiyotikler yalnızca bakterilere etki eder. Soğuk algınlığı, grip ve çoğu boğaz ağrısı virüslerle olur; bunlarda antibiyotik işe yaramaz.

Gereksiz antibiyotik:

• İyileşmenizi hızlandırmaz,
• İshal, alerji gibi yan etkilere yol açabilir,
• Bakterilerin ilaçlara dirençli hâle gelmesine katkı yapar.

Ne yapmalısınız?

• Antibiyotiği yalnızca hekim reçetesiyle kullanın.
• Evde kalan ya da başkasına yazılmış antibiyotiği kullanmayın.
• Hekiminiz antibiyotik yazdıysa nasıl ve ne kadar kullanacağınızı sorun, söylendiği gibi kullanın.
• Hekiminiz "şimdilik gerek yok" dediyse hangi belirtilerde tekrar gelmeniz gerektiğini öğrenin.

Sık yapılan yanlışlar

• Yanlış: "Ateşim varsa antibiyotik şart." Doğru: Ateş çoğunlukla viral enfeksiyonlarda görülür; antibiyotik kararı hekimin muayenesine bağlıdır.
• Yanlış: "Antibiyotik direnci hastane sorunudur." Doğru: AB/AEA'da antibiyotik tüketiminin büyük bölümü toplumda, yani birinci basamaktadır (ECDC 2024).
• Yanlış: "Hasta istiyorsa yazmamak ilişkiyi bozar." Doğru: NICE, kararın gerekçe, alternatifler ve güvenlik ağı tavsiyesiyle birlikte hastayla paylaşılarak verilmesini önerir.
• Yanlış: "Türkiye'nin antibiyotik tüketimi değişmedi." Doğru: Bakanlık verilerine göre antibiyotik içeren reçete oranı 2011–2020 arasında %35'ten %24'e düşmüştür; ancak güncel karşılaştırmalı veri takibi sürmelidir.
• Yanlış: "Geniş spektrumlu antibiyotik daha güvenlidir." Doğru: AWaRe'ye göre geniş spektrumlu Watch grubu ilaçların direnç potansiyeli daha yüksektir; uygun durumda Access grubu önceliklidir.

Kaynakça

1. European Antibiotic Awareness Day (EAAD). ECDC. https://antibiotic.ecdc.europa.eu/en — Erişim: 30.09.2026. Destekler: 18 Kasım, 2008'de ECDC tarafından başlatılması, amaç, 2025 kampanya başlığı, kampanya materyalleri; 2026 temasının sayfada bulunmaması.
2. Antimicrobial consumption in the EU/EEA (ESAC-Net) – Annual Epidemiological Report for 2024. ECDC, Kasım 2025. https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/ESAC-Net-AER-2024_rev.pdf — Erişim: 30.09.2026. Destekler: 20,3 / 18,8 / 1,67 DDD; Hollanda 9,8 – Yunanistan 29,9; 2030 hedefleri (%20 azalma, ≥%65 Access); 2024'te %60,3 Access ve zayıf ilerleme.
3. WHO report on surveillance of antibiotic consumption: 2016–2018 early implementation. DSÖ, 1 Kasım 2018. https://www.who.int/publications/i/item/9789241514880 — Erişim: 30.09.2026; ülke tablosu (PDF: https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/efb4b49e-ecaa-4eb4-8b1d-d225b9923696/content) erişim: 23.10.2026. Destekler: raporun 65 ülke/bölgenin 2015 verisini sunması; Türkiye 2015'te 38,18 DDD/1.000 kişi/gün, DSÖ Avrupa Bölgesi tablosundaki en yüksek değer.
4. Comparison of Total Antibiotic Consumption of European Union Countries and Türkiye in the Period 2010–2021: Rational Drug Use and the Effects of the Pandemic. Kavruk M, Uçak S, Sapmaz B, Demir CÇ, Dursun AD. FLORA 2023;28(3):478–488, doi: 10.5578/flora.20239719. https://acikarsiv.aydin.edu.tr/bitstream/11547/11457/1/2023-28-03-478-488.pdf — Erişim: 23.10.2026. Destekler: TİTCK ve ECDC verisiyle Türkiye J01 tüketimi 2011'de 42,28, 2014'te 40,40, 2020'de 24,39, 2021'de 26,97 DDD/1.000 kişi/gün (Tablo 1).
5. People's knowledge, attitudes and behaviours pertaining to antimicrobial resistance: cross-sectional survey of 14 Member States in the WHO European Region (19.09.2024). DSÖ Avrupa Bölge Ofisi. https://www.who.int/north-macedonia/publications/i/item/WHO-EURO-2024-10244-50016-75268 — Erişim: 23.10.2026. Destekler: son 12 ayda antibiyotik kullananların %22'sinin reçetesiz edinmesi; Özbekistan %48, Ermenistan %46, Türkiye %5.
6. Türkiye'de hekimlerin antibiyotik reçetelemesi yüzde 31 azaldı (18.11.2021). Anadolu Ajansı (Sağlık Bakanlığı/TİTCK verisi). https://www.aa.com.tr/tr/saglik/turkiyede-hekimlerin-antibiyotik-recetelemesi-yuzde-31-azaldi/2424542 — Erişim: 30.09.2026; yeniden erişim: 23.10.2026. Destekler: reçete oranı %35→%24 (2011–2020), tonsillofarenjitte %60→%33.
7. Control antibiotic misuse or the drugs won't work, warn WHO experts (23.11.2023). DSÖ Avrupa Bölge Ofisi. https://www.who.int/europe/news/item/23-11-2023-control-antibiotic-misuse-or-the-drugs-won-t-work--warn-who-experts — Erişim: 30.09.2026. Destekler: Türkiye'nin de dahil olduğu 14 ülkelik ankette reçetesiz kullanım.
8. Antimicrobial stewardship: systems and processes for effective antimicrobial medicine use (NG15) – Recommendations. NICE. https://www.nice.org.uk/guidance/ng15/chapter/Recommendations — Erişim: 30.09.2026. Destekler: hastayla ortak karar, yedek/gecikmeli reçete, güvenlik ağı, belgeleme.
9. WHO AWaRe groups. DSÖ Antibiyotik Portalı. https://aware.essentialmeds.org/groups — Erişim: 30.09.2026. Destekler: Access/Watch/Reserve tanımları, 2017'de geliştirilmesi ve iki yılda bir güncellenmesi.