Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir.
TL;DR
Preimplantasyon Genetik Test (PGT) IVF (in vitro fertilizasyon) sürecinde embriyolardan biyopsi alınıp genetik analiz ile sağlıklı embriyonun seçimi. 3 ana tip: (1) PGT-A (anöploidi) — kromozom sayı bozuklukları (Down, Edwards, Patau, anöploidi). 35+ yaş anneye, tekrarlayan IVF başarısızlığı, tekrarlayan düşük. (2) PGT-M (monogenik) — tek gen hastalıkları taşıyıcı çiftlerde aktarımı önler: talasemi, kistik fibroz, BRCA1/2 (meme/over kanseri), Huntington, Duchenne, orak hücre, SMA, FAP, Tay-Sachs, ailesel medüller tiroid (RET). (3) PGT-SR (yapısal yeniden düzenleme) — translokasyon, inversiyon taşıyıcılarında dengeli embriyo seç. Süreç: IVF + ICSI → 5-6. günde blastokist → trofoektoderm biyopsi (5-10 hücre) → embriyo dondur → genetik analiz → sonraki siklusta transfer. Teknoloji: NGS (next-gen sequencing), array CGH, SNP array, PCR. Türkiye yasal çerçeve: YÜRSAGM (Üremeye Yardımcı Tedavi Yönetmeliği) — Sağlık Bakanlığı: PGT-M kalıtsal genetik hastalık için izinli (bilim kurulu onayı), PGT-A klinik endikasyon. Sosyal cinsiyet seçimi KESİNLİKLE YASAK (ailesel X-linked hastalık dışında, bilim kurulu onayı). HLA matching (kardeşe kemik iliği için aile çocuğu seç — "savior sibling") — Bilim Kurulu özel onayı. Donör sperm/yumurta Türkiye'de yasak (yurtdışı bazı çift için). Maliyet: IVF + PGT 60-150 bin TL (sayıya göre). SGK 3 deneme IVF karşılar ama PGT genelde cepten (bazı tıbbi endikasyonda kısmen). Etik tartışmalar: "Tasarım bebek" (designer baby) sınırı — Türkiye'de göz/saç rengi vb. yasak. Sonuçlar tıbbi endikasyonla sınırlı. PGT-A etkinliği tartışmalı: STAR çalışması — yaşlı annede ek yarar belirsiz, tek embriyo transferi + PGT-A toplam başarı oranını artırmıyor. PGT-M güçlü endikasyon — tek gen hastalık taşıyıcı çift için kesin yarar. Mozaiklik: Blastosit biyopsisi tüm embriyoyu temsil etmeyebilir. Kırmızı bayrak: Cinsiyet seçimi için sosyal istek, "designer baby" yaklaşımları, doğrulanmamış lab.
İçindekiler
- PGT Tipleri (A, M, SR)
- IVF + PGT Süreci
- PGT-M: Tek Gen Hastalıklar
- PGT-A Tartışması
- Türkiye Yasal Çerçeve (YÜRSAGM)
- HLA Matching ve "Savior Sibling"
- Etik Sınırlar
- KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
- Doktorclub Hekim Notu
- Kaynakça
1. PGT Tipleri (A, M, SR)
PGT-A (Aneuploidy)
- Kromozom sayı taraması (1-22 + XY)
- 24-kromozom analizi
- Trizomi, monozomi, mozaiklik
PGT-M (Monogenic)
- Tek gen hastalıklar
- Hastalık-spesifik prob/PCR
- Çift taşıyıcı veya 1 ebeveyn hastalık
PGT-SR (Structural Rearrangement)
- Translokasyon (Robertsonian, dengeli)
- İnversiyon
- Dengeli vs dengesiz embriyo
NGS / aCGH / SNP-array
- Çoklu yöntem
- Klinik laboratuvar seçimi
2. IVF + PGT Süreci
Adım 1: Yumurta uyarımı (controlled ovarian stimulation)
- 10-14 gün hormon
- Ultrason takibi
Adım 2: Yumurta toplama (OPU)
- Hafif sedasyon
- TV USG rehberli
Adım 3: ICSI
- Sperm direkt yumurtaya
- Klasik IVF yerine PGT için tercih
Adım 4: Embriyo gelişimi
- 5-6 günde blastokist
- Trofoektoderm (gelecek plasenta) biyopsi
- İç hücre kütlesi (ICM) bebek olur
Adım 5: Biyopsi + dondur
- 5-10 hücre alın
- Embriyo vitrifikasyon
- Hücreleri PCR/NGS analizi
Adım 6: Genetik sonuç
- 5-14 gün
- Sağlıklı embriyoyu seç
Adım 7: Transfer
- Sonraki siklusta endometriyum hazırlama
- Tek sağlıklı embriyo transferi (TSET)
Başarı oranları
- Yaş + endikasyona bağlı
- 35 yaş altı: %40-50 transfer başına
- 40+ yaş: belirgin düşük
3. PGT-M: Tek Gen Hastalıklar
Yaygın endikasyonlar (Türkiye)
- Beta-talasemi (Akdeniz)
- Orak hücre anemisi
- Kistik fibroz (CFTR)
- Spinal müsküler atrofi (SMA)
- Duchenne / Becker (X-linked)
- Fragile X
- Hemofili A/B
Kanser sendromları
- BRCA1/2 (meme/over)
- Lynch sendromu (kolorektal/endometriyal)
- FAP (familial adenomatöz polipoz)
- MEN-1/2 (endokrin)
- Li-Fraumeni (TP53)
Geç başlangıçlı
- Huntington (otozomal dominant)
- Erken Alzheimer
- Polikistik böbrek hastalığı
Süreç farkı
- Genetik laboratuvar hastalık-spesifik prob
- 2-4 hafta hazırlık
- Aile linkage çalışması
Etik
- "Geç başlangıçlı" hastalık (Huntington) için PGT-M tartışmalı
- Genetik danışmanlık şart
4. PGT-A Tartışması
Endikasyon (geleneksel)
- 35+ yaş anne
- Tekrarlayan IVF başarısızlık
- Tekrarlayan düşük (RPL)
- Şiddetli erkek faktör
STAR çalışması (2019)
- 18-40 yaş — PGT-A vs PGT-A YOK
- Canlı doğum oranı fark YOK (intent-to-treat)
- Per-transfer iyileşme — ama daha az transfer yapılır
Mozaiklik tartışması
- Blastokist biyopsisi tüm embriyoyu temsil etmez
- "Mozaik" embriyo transfer sonrası sağlıklı doğum vakaları
- Aşırı sıkı yorumlama gereksiz embriyo kaybı
Endikasyon güncellemesi (ASRM 2024)
- Rutin değil
- Yaşlı anne + tekrarlayan başarısızlık seçilmiş
Yarar
- Tek embriyo transferi güveni
- Kayıp önlemek
- Hızlı gebelik
5. Türkiye Yasal Çerçeve (YÜRSAGM)
Üremeye Yardımcı Tedavi Yönetmeliği
- T.C. Sağlık Bakanlığı
- 2014 (sonraki revizyonlar)
- Lisanslı merkez (özel ve devlet)
İzin verilen
- PGT-M tıbbi endikasyon (Bilim Kurulu onayı)
- PGT-A klinik endikasyon
- PGT-SR
- Cinsiyet seçimi sadece X-linked hastalık dışlama için
Yasak
- Sosyal cinsiyet seçimi
- Donör sperm
- Donör yumurta
- Surrogat (gestasyonel)
- "Designer baby" özellik seçimi
SGK
- 3 IVF deneme
- PGT genelde cepten (tıbbi endikasyonda kısmen)
Lisanslı merkezler
- ~150 IVF merkezi Türkiye
- Bayındır, Memorial, Acıbadem, Anadolu, devlet üniversite
Yurtdışı tedavi
- Bazı çift Kıbrıs (donör), Yunanistan, ABD'ye
- Hukuki, etik tartışma
6. HLA Matching ve "Savior Sibling"
"Savior sibling" konsept
- Mevcut çocukta hematolojik hastalık (talasemi, lösemi)
- Kemik iliği nakli gerekli
- HLA uyumlu sıradaki bebek seçimi
- PGT ile embriyo + HLA + hastalık-yok seç
Türkiye
- Bilim Kurulu özel onayı ile mümkün
- İlk dünyada başarılı vakalar: Antalya, İstanbul
Tartışma
- Bebek "araç" olarak görme etik?
- Gerçek mevcut çocuğu kurtaran tek seçenek olabilir
Süreç
- HLA tipleme ebeveyn + mevcut çocuk
- Embriyolar HLA + hastalık taranır
- Doğum sonrası kordon kanı + (gerekirse) kemik iliği
7. Etik Sınırlar
"Designer baby"
- Göz, saç, boy, IQ seçimi
- Türkiye yasal değil
- Bilim de henüz yetersiz (poligenik)
Geç başlangıç hastalık
- Huntington — bilinçli doğmamış olma seçimi
- Aile danışmanlık şart
Otozomal dominant kanser sendromu
- BRCA gibi
- Penetrans %50-80 — kesin değil
- Etik tartışma
Embriyo kaderi
- Anöploid embriyoları imha
- Türkiye yönetmelik
Maliyet eşitsizliği
- Yüksek maliyet
- SES dezavantajlı erişim kısıtı
Genetik mahremiyet
- Doğacak çocuğun gen verisi
- KVKK genetik veri
8. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
KIRMIZI bayraklar
- Sosyal cinsiyet seçimi isteği (yasal değil)
- Onaysız "designer baby" merkezi
- Lisanssız lab PGT yapma
- HLA matching tek sebep çocuk etik kaygı
SSS
S: Cinsiyet seçebilir miyim? A: Sosyal seçim YASAK. X-linked hastalık dışlama için Bilim Kurulu onayı.
S: PGT-A başarıyı artırır mı? A: Tartışmalı — STAR yararsızlık gösterdi. Seçilmiş hastada yararlı.
S: BRCA ile PGT yapabilir miyim? A: Evet — tıbbi endikasyon Bilim Kurulu onayı.
S: Maliyet? A: IVF + PGT 60-150 bin TL.
S: SGK karşılar mı? A: 3 IVF temel. PGT genelde cepten.
S: HLA matching mümkün mü? A: Evet — mevcut hasta çocuk için Bilim Kurulu onayı.
S: Embriyo kaç tane oluşturulur? A: Ortalama 5-10 blastokist (yaş bağlı). PGT sonrası sağlıklı 2-4.
9. Doktorclub Hekim Notu
PGT IVF + modern genetik kavşağında transformatif teknoloji — PGT-M tek gen hastalık aktarımını engellemede en güçlü kullanım (talasemi, BRCA, Huntington). PGT-A faydası tartışmalı — rutin değil, seçilmiş endikasyon. Türkiye YÜRSAGM çerçevesi: PGT-M tıbbi endikasyon, sosyal cinsiyet seçimi YASAK, donör sperm/yumurta YASAK. HLA matching "savior sibling" Bilim Kurulu özel onay. Genetik danışmanlık önce ve sonra şart. Maliyet yüksek (60-150 bin TL), SGK kısıtlı. Lisanslı merkez seçimi kritik. Doktorclub'da üreme tıbbı, genetik ve perinatoloji uzmanlarına ulaşabilirsiniz.
10. Kaynakça
- Munné S et al. STAR — Preimplantation Genetic Testing for Aneuploidy. Fertil Steril. 2019.
- ESHRE PGT Guidelines (2020, update 2024).
- ASRM Practice Committee on PGT (2020, update 2024).
- Türkiye Üremeye Yardımcı Tedavi Yönetmeliği (YÜRSAGM, 2014, revisions).
- T.C. Sağlık Bakanlığı — Bilim Kurulu Kararları (PGT-M, HLA).
- TJOD (Türkiye Jinekoloji) — PGT Konsensüsü (2023).
Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. PGT kararı üreme tıbbı + genetik danışmanlık eşliğinde verilir.
İlgili Yazılar
Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler:
Preimplantasyon Genetik Test (PGT) IVF (in vitro fertilizasyon) sürecinde embriyolardan biyopsi alınıp genetik analiz ile sağlıklı embriyonun seçimi. 3 ana tip: (1) PGT-A (anöploidi) — kromozom sayı bozuklukları (Down, Edwards, Patau, anöploidi). 35+ yaş anneye, tekrarlayan IVF başarısızlığı, tekrarlayan düşük. (2) PGT-M (monogenik) — tek gen hastalıkları taşıyıcı çiftlerde aktarımı önler: talasemi, kistik fibroz, BRCA1/2 (meme/over kanseri), Huntington, Duchenne, orak hücre, SMA, FAP, Tay-Sachs, ailesel medüller tiroid (RET). (3) PGT-SR (yapısal yeniden düzenleme) — translokasyon, inversiyon taşıyıcılarında dengeli embriyo seç. Süreç: IVF + ICSI → 5-6. günde blastokist → trofoektoderm biyopsi (5-10 hücre) → embriyo dondur → genetik analiz → sonraki siklusta transfer. Teknoloji: NGS (next-gen sequencing), array CGH, SNP array, PCR. Türkiye yasal çerçeve: YÜRSAGM (Üremeye Yardımcı Tedavi Yönetmeliği) — Sağlık Bakanlığı: PGT-M kalıtsal genetik hastalık için izinli (bilim kurulu onayı), PGT-A klinik endikasyon. Sosyal cinsiyet seçimi KESİNLİKLE YASAK (ailesel X-linked hastalık dışında, bilim kurulu onayı). HLA matching (kardeşe kemik iliği için aile çocuğu seç — "savior sibling") — Bilim Kurulu özel onayı. Donör sperm/yumurta Türkiye'de yasak (yurtdışı bazı çift için). Maliyet: IVF + PGT 60-150 bin TL (sayıya göre). SGK 3 deneme IVF karşılar ama PGT genelde cepten (bazı tıbbi endikasyonda kısmen). Etik tartışmalar: "Tasarım bebek" (designer baby) sınırı — Türkiye'de göz/saç reng