Bədən qavrayışı və estetik prosedurlar: bədən dismorfik pozuntusu nədir, nə vaxt kömək almalı?

Bədən qavrayışı pozuntusu (bədən dismorfik pozuntusu) nədir?

Bədən dismorfik pozuntusu insanın görünüşündəki bir və ya bir neçə xüsusiyyəti qüsur kimi görməsi və bununla çox vaxt sərf edərək məşğul olması vəziyyətidir. Söhbət gedən xüsusiyyət çox vaxt başqalarının fərq etmədiyi və ya əhəmiyyət vermədiyi qədər kiçikdir. Birləşmiş Krallığın Milli Səhiyyə Xidməti (NHS) bu vəziyyəti psixi sağlamlıq problemi kimi təsvir edir və açıq şəkildə qeyd edir: bu vəziyyəti yaşamaq insanın özündən razı və ya görünüşünə aludə olduğu demək deyil; son dərəcə ağır ola və gündəlik həyata təsir edə bilər.

Narahatlıq ən çox üzlə bağlıdır: dəri, burun, dodaq, saç, çənə xətti. Lakin bədənin istənilən nahiyəsi narahatlığın mərkəzi ola bilər. Hər yaşda görülə bilər; ən çox yeniyetməlik və gənc yetkinlik dövründə başlayır, həm qadınlara, həm də kişilərə təsir edir. Səbəbi tam məlum deyil; ailədə oxşar vəziyyətin, obsessiv-kompulsiv pozuntunun və ya depressiyanın olması, uşaqlıqda ələ salınma və ya zorbalığa məruz qalma ilə əlaqəli ola biləcəyi qeyd olunur.

Burada vacib bir fərq var. Görünüşündən vaxtaşırı narazı qalmaq, hansısa xüsusiyyətini dəyişmək istəmək və ya estetik prosedur düşünmək bu pozuntu demək deyil. Fərq narahatlığın intensivliyində, tutduğu vaxtda və həyatı nə dərəcədə məhdudlaşdırmasındadır.

Hansı əlamətlər diqqəti çəkir?

Aşağıdakılar bu vəziyyətdə tez-tez rast gəlinən davranış və düşüncələrdir. Ayrı-ayrılıqda götürüldükdə onların çoxu hər kəsin vaxtaşırı etdiyi şeylərdir; mənalı olan onların davamlı olması və əziyyət verməsidir.

• Bədənin müəyyən nahiyəsi, xüsusən üz ilə bağlı güclü və davamlı narahatlıq
• Görünüşünü tez-tez başqaları ilə müqayisə etmək
• Güzgüyə çox tez-tez baxmaq və ya əksinə, güzgülərdən və fotoşəkillərdən tamamilə qaçmaq
• Qüsur kimi görülən xüsusiyyəti gizlətmək üçün makiyaj, saç, geyim və ya duruşla uzun müddət məşğul olmaq
• Dərini hamarlaşdırmaq üçün sıxmaq, qoparmaq, eşələmək
• Yaxınlardan təkrar-təkrar 'pis görünmürəm, elə deyilmi?' təsdiqi istəmək və aldığı cavabla rahatlaya bilməmək
• Görünüşə görə işdən, məktəbdən, dostlarla görüşlərdən və ya fotoşəkil çəkdirməkdən uzaq durmaq

Bu vəziyyət müalicə olunmadıqda iş həyatına, sosial həyata və münasibətlərə təsir edə bilər; depressiyaya, özünə zərər verməyə və intihar fikirlərinə səbəb ola bilər. NHS əlamətlərin müalicəsiz öz-özünə keçməsinin çətin gözlənildiyini, zaman keçdikcə ağırlaşa biləcəyini və kömək istəməkdə utanılası heç nə olmadığını vurğulayır.

Estetik prosedur istəyənlərdə nə qədər rast gəlinir?

Müxtəlif şəraitlərdə aparılmış tədqiqatları birləşdirən sistematik icmal bədən dismorfik pozuntusunun yetkinlərdə ümumi əhali arasında yayılmasını təxminən 2 faiz kimi hesablayıb. Eyni icmalda bu göstərici ümumi estetik cərrahiyyə müraciətlərində təxminən 13 faiz, kosmetik dermatologiya poliklinikalarında təxminən 9 faiz, burun estetikası üçün müraciət edənlərdə isə təxminən 20 faiz olub.

Estetik cərrahiyyə və dermatologiya pasiyentlərinə yönəlmiş başqa bir meta-analiz oxşar mənzərə yaradır: estetik cərrahiyyə pasiyentlərində orta hesabla 15 faiz, dermatologiya pasiyentlərində orta hesabla 13 faiz. Lakin bu tədqiqatın ən vacib nəticəsi orta göstəricilər deyil, intervallardır: ayrı-ayrı tədqiqatlarda göstəricilər 2 faizlə 57 faiz arasında dəyişib.

Bu rəqəmləri ehtiyatla oxuyun. Tədqiqatlar müxtəlif ölkələrdə, müxtəlif skrininq sorğuları ilə və əsasən əməliyyat və ya dermatologiya pasiyentlərində aparılıb; filler və botulinum toksin (xalq arasında 'botoks') kimi əməliyyatsız prosedurlar üçün müraciət edənlərə aid məlumatlar daha azdır. Əminliklə deyilə bilən budur: bu vəziyyət estetik prosedur istəyənlər arasında ümumi əhaliyə nisbətən xeyli daha çox rast gəlinir və çox vaxt fərq edilmir.

Bu, estetik prosedur istəyən hər kəsin psixi sağlamlıq problemi yaşadığı demək deyil. Müraciət edənlərin böyük əksəriyyətində bu pozuntu yoxdur. Rəqəmlər yalnız həkimin müayinədə bu ehtimalı niyə yadda saxlamalı olduğunu göstərir.

Estetik prosedur bu narahatlığı aradan qaldırırmı?

Çox vaxt aradan qaldırmır. Bədən dismorfik pozuntusu diaqnozu qoyulmuş 200 nəfərin öyrənildiyi tədqiqatda iştirakçıların təxminən üçdə ikisi dermatoloji müalicə və ya əməliyyat kimi psixiatriyadan kənar müalicə alıb; bu müalicələr pozuntunun əlamətlərini nadir hallarda yaxşılaşdırıb. Eyni tədqiqat qrupunun əvvəlki, 289 nəfərlik tədqiqatı da oxşar nəticə verib.

Mövzunu tənqidi şəkildə araşdıran icmal mövcud nəşrlərin bu insanların əksəriyyətində estetik müdaxilələrdən sonra nəticənin pis olduğuna işarə etdiyini qeyd edir. Eyni icmal dürüst bir qeyd-şərt də irəli sürür: prospektiv, yaxşı planlaşdırılmış tədqiqatlar azdır və yüngül əlamətləri olan, narahatlığı bir nahiyə ilə məhdudlaşan bəzi insanların prosedurdan fayda görə biləcəyi ehtimalı tamamilə istisna edilə bilməz. Buna görə qərar ümumiləşdirmə ilə deyil, insanın vəziyyətini qiymətləndirən həkimlər tərəfindən verilir.

Nəticənin niyə çox vaxt kifayət etmədiyi problemin yeri ilə bağlıdır. Bu vəziyyətdə əziyyətin mənbəyi toxumanın formasından çox, həmin nahiyənin necə qavranılmasıdır. Prosedur texniki cəhətdən uğurlu olsa belə, insan nəticəni yetərsiz hesab edə bilər, narahatlıq başqa nahiyəyə keçə bilər və ya eyni nahiyə üçün yeni prosedur axtarışı başlaya bilər. Hər prosedurun öz riski olduğu üçün bu dövr fayda vermədən risk toplayır. Təkrarlanan prosedur istəyi mövzusunu “Botoks və filler asılılıq yaradır, başlayan dayana bilmir mifi” məqaləmizdə ayrıca araşdırırıq.

Özümə verə biləcəyim suallar

Aşağıdakı suallar İngiltərənin səhiyyə üzrə klinik təlimatlar qurumu NICE-ın həkimlərə tövsiyə etdiyi skrininq suallarından uyğunlaşdırılıb. Həkimlər onlardan narahatlığın gündəlik həyata nə dərəcədə təsir etdiyini anlamaq üçün istifadə edir.

• Görünüşüm barədə çox narahat oluram və bu barədə daha az düşünə bilmək istəyirəmmi?
• Görünüşümlə bağlı dəqiq hansı xüsusiyyətlər məni narahat edir?
• Adi bir gündə görünüşüm neçə saat ağlımdadır? (Təlimat gündə bir saatdan çoxunu həddindən artıq hesab edir.)
• Bu narahatlıq həyatıma necə təsir edir?
• İşimi görməyimi və ya dostlarımla birlikdə olmağımı çətinləşdirirmi?

Estetik prosedurlar baxımından bu sualları da əlavə etmək faydalı ola bilər: əvvəllər etdirdiyim prosedurlardan sonra rahatladımmı, yoxsa qısa müddətdə yeni qüsur axtarmağa başladım? Eyni şikayətlə bir neçə həkimə getmişəmmi? Yaxınlarım 'heç nə görmürəm' deyəndə onlara inana bilirəmmi? Prosedur olmasa, həyatımın düzəlməyəcəyini düşünürəmmi?

Bu test deyil və balı yoxdur. Suallara 'hə' demək diaqnoz demək deyil; 'yox' demək də problemin olmadığını göstərmir. Cavablarınız sizi düşündürürsə, bu, ailə həkimi və ya psixi sağlamlıq mütəxəssisi ilə danışmaq üçün kifayət qədər səbəbdir.

Həkim proseduru təxirə salırsa və ya tövsiyə etmirsə, bu nə deməkdir?

Həkimin 'bunu indi etməyək' və ya 'bu proseduru sizə tövsiyə etmirəm' deməsi incidici görünə bilər. Halbuki bu, çox vaxt həkimin sizi dinlədiyini və yalnız proseduru deyil, sizi düşündüyünü göstərir. NICE təlimatı estetik və ya dermatoloji prosedur istəyən insanlarda həkimlərin bu ehtimalı müntəzəm olaraq yadda saxlamasını və pozuntudan şübhələnilən insanların bu sahədə təcrübəli psixi sağlamlıq mütəxəssisi tərəfindən qiymətləndirilməsini tövsiyə edir.

• Prosedurun sizi rahatlatma ehtimalı aşağıdırsa, həkim sizi fayda görməyəcəyiniz riskdən qoruyur.
• Əvvəlcə narahatlığın özünə yönəlmiş dəstək almaq sonradan veriləcək qərarı daha sağlam edir.
• Təxirə salma çox vaxt qapının bağlanması deyil, ardıcıllığın dəyişməsidir: əvvəlcə qiymətləndirmə, sonra qərar.
• Hər istəyi sorğusuz qəbul edən mütəxəssis sizin mənafeyinizi güdən həkimdən daha təhlükəsiz deyil.

Həkim proseduru tövsiyə etmədikdə dərhal başqa yerə getmək əvəzinə səbəbini soruşmaq faydalıdır. Oxşar cavabı bir neçə həkimdən almısınızsa, bu, üzərində dayanmağa dəyər məlumatdır. Həkim və müəssisə seçərkən diqqət ediləcək məqamlar “Tibbi estetikada klinika və həkim seçimi: 10 bəndlik təhlükəsizlik yoxlama siyahısı” məqaləmizdə; ilk dəfə prosedur düşünənlər üçün ümumi çərçivə isə “İlk dəfə tibbi estetik prosedur etdirəcəklər üçün bələdçi” məqaləmizdədir.

Sosial media və filtrlər nə dərəcədə təsir edir?

Redaktə olunmuş və filtrlənmiş görüntülərə daim baxmaq 'adi' üz qavrayışını dəyişə bilər. Dodaq fillerini nəzərəçarpacaq dərəcədə şişirdilmiş səviyyədə etdirmiş 24 qadınla aparılmış müsahibələrə əsaslanan keyfiyyət tədqiqatında iştirakçıların əksəriyyəti sosial medianın gözəllik təsəvvürlərinə təsir etdiyini danışıb; tədqiqatçılar bunu qavrayışın zaman keçdikcə sürüşməsi kimi təsvir ediblər. Bu, kiçik və seçilmiş qrupdur; səbəb-nəticə əlaqəsini göstərmir. Yenə də prosedur qərarını ekran görüntüsünə görə deyil, güzgüdəki üzünüzə və həkim müayinəsinə görə verməyiniz üçün yaxşı xatırlatmadır. Gənc yaşda müraciətlər üçün “Gənclərdə tibbi estetika” məqaləmizə baxa bilərsiniz.

Yaxınım üçün narahatam, nə edə bilərəm?

• Gördüyünüz 'qüsuru' müzakirə etmək əvəzinə onun yaşadığı əziyyəti ciddi qəbul edin: 'Bunun səni nə qədər yorduğunu görürəm' demək 'heç nəyin yoxdur' deməkdən daha çox kömək edir.
• Görünüşü barədə təkrar-təkrar arxayınlıq vermək qısamüddətli rahatlıq gətirir, lakin narahatlığı qidalandırdığı düşünülür. Arxayınlıq əvəzinə birlikdə dəstək axtarmağı təklif edin.
• 'Özündən razı', 'aludə' kimi damğalardan və istehzadan çəkinin; bu vəziyyət seçim deyil.
• Ailə həkiminə və ya psixi sağlamlıq mütəxəssisinə müraciət etməyi təklif edin; istəsə, qəbula onu müşayiət etməyi təklif edin.
• Yeni prosedur üçün təzyiq göstərməyin, proseduru qadağan etməyə də çalışmayın; qərarın qiymətləndirmədən sonra verilməsini təklif edin.
• Ümidsizlik, 'yaşamaq istəmirəm' kimi sözlər və ya özünə zərər vermə əlamətləri görsəniz, onu tək buraxmayın və təcili kömək istəyin.
• Öz sərhədlərinizi və sağlamlığınızı da qoruyun; yaxın olmaq yorucu ola bilər.

Effektiv müalicələr varmı?

Bəli. NHS və NICE bu vəziyyətin müalicəsində iki yanaşmanı tövsiyə edir: koqnitiv-davranış terapiyası və bir qrup antidepressant dərman. Koqnitiv-davranış terapiyası narahatlığı tətikləyən vəziyyətləri tanımağı və onlara verilən reaksiyanı dəyişməyi hədəfləyir; əsasən insanın qaçdığı vəziyyətlərlə addım-addım üzləşməsini və güzgü yoxlaması kimi davranışları azaltmasını əhatə edir. Dərman müalicəsində serotonin vasitəsilə təsir göstərən antidepressantlardan istifadə olunur. Hansı yanaşmanın, nə vaxt və nə qədər müddətə tətbiq ediləcəyinə psixi sağlamlıq mütəxəssisi qərar verir; əlamətlər ağır olduqda hər ikisi birlikdə tövsiyə oluna bilər.

Sübutların gücü barədə açıq olmaq lazımdır. Cochrane icmalı həmin vaxt az sayda və kiçik randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqat olduğunu, onların həm dərman müalicəsinin, həm də koqnitiv-davranış terapiyasının faydalı ola biləcəyini düşünməyə əsas verdiyini və nəticələrin təkrarlanması lazım olduğunu bildirib. Yəni bu müalicələr qurumların tövsiyə etdiyi və işə yaradığına dair sübut olan seçimlərdir, lakin hər kəs eyni dərəcədə reaksiya vermir və sağalma vaxt aparır.

İlk addım üçün psixiatra birbaşa və ya ailə həkiminiz vasitəsilə müraciət edə bilərsiniz. Estetik prosedur üçün görüşdüyünüz həkimə narahatlığınızı açıq danışmağınız da bir başlanğıcdır; həkiminiz sizi uyğun mütəxəssisə yönləndirə bilər. Bu arada müntəzəm yuxu, hərəkət və sevdiyiniz insanlarla vaxt keçirmək dəstəkləyici ola bilər, lakin müalicəni əvəz etmir.

Nəticə

Görünüşlə bağlı narahatlıq həyatınızın böyük hissəsini tutursa, problem çox güman ki güzgüdə deyil, narahatlığın özündədir və bunun üçün effektiv dəstək var. Estetik prosedurlar bu vəziyyətdə çox vaxt gözlənilən rahatlığı vermir. Proseduru təxirə salan və ya tövsiyə etməyən həkim sizə qarşı deyil, sizin tərəfinizdədir. Kömək istəmək zəiflik deyil, problemi düzgün yerdən həll etməyə başlamaqdır.