Astım, hava yollarının kronik (uzun süreli) iltihabıdır. Bu iltihap hava yollarını hassas yapar. Tetikleyicilerle karşılaşınca bronşlar (nefes boruları) daralır. Sonuç: nefes darlığı, hırıltı, öksürük ve göğüste baskı…
Astım belirtileri, tetikleyiciler, kontrol edici ve kurtarıcı inhalerler, doğru inhaler tekniği ve atak planı: astımla yaşam için kapsamlı rehber.
Astım, hava yollarının kronik (uzun süreli) iltihabıdır. Bu iltihap hava yollarını hassas yapar. Tetikleyicilerle karşılaşınca bronşlar (nefes boruları) daralır. Sonuç: nefes darlığı, hırıltı, öksürük ve göğüste baskı hissi.
Astım tedavi edilebilir bir hastalıktır. Doğru tedaviyle çoğu hasta tamamen normal bir yaşam sürer. Tedavinin temeli iki ilaç grubuna dayanır. Kontrol edici ilaçlar iltihabı her gün bastırır. Kurtarıcı ilaçlar daralan bronşları hızla açar.
İlaç kadar önemli bir konu daha var: inhaler (nefesle çekilen ilaç cihazı) tekniği. Yanlış teknikle ilacın büyük kısmı akciğere ulaşmaz. Bu rehberde doğru tekniği adım adım anlatıyoruz. Tetikleyicilerden korunma yollarını da bulacaksınız.
Ağır atak hayati tehlike yaratabilir. Konuşamama, morarma ve kurtarıcı ilaca yanıtsızlık acil durumdur. Bu belirtilerde hemen 112'yi arayın. Yazılı bir atak eylem planı hazırlamak hayat kurtarır.
Bu rehber astımı baştan sona ele alır. Şu ana başlıkları bulacaksınız:
Her bölümü bağımsız okuyabilirsiniz. Acil bir durum yaşıyorsanız önce bir sonraki bölüme bakın.
Bu rehber genel bilgi vermek için hazırlandı. Her hastanın durumu farklıdır. Sizin tedaviniz size özeldir. Buradaki bilgiler hekiminizle konuşmanız için bir temeldir. Okuduklarınızı sorularınıza dönüştürün ve kontrole götürün. Bilgili hasta, tedavisine daha iyi ortak olur.
Bazı belirtiler ağır astım atağına işaret eder. Bu tablo dakikalar içinde kötüleşebilir. Aşağıdaki durumlardan biri varsa hemen 112'yi arayın:
Son madde yanıltıcıdır. Hırıltının kesilmesi bazen düzelme değil, tükenme işaretidir. Hava akımı o kadar azalır ki ses bile çıkmaz. Bu tabloya "sessiz göğüs" denir ve çok tehlikelidir.
Ambulans beklerken hastayı dik oturtun. Kurtarıcı inhaleri aracı tüple (spacer) tekrarlayın. Hastayı asla yalnız bırakmayın. Sakin kalın ve sakin konuşun; panik nefes darlığını artırır.
Bu belirtileri hafife almayın. Ağır atak dakikalar içinde ilerleyebilir. "Biraz daha bekleyeyim" düşüncesi tehlikelidir. Şüphe duyduğunuzda yardım isteyin. Gereksiz bir çağrı, geç bir çağrıdan iyidir. Hızlı müdahale hayat kurtarır.
Yakınlarınız da bu işaretleri bilmelidir. Astımlı bir kişiyle yaşıyorsanız planı öğrenin. Kurtarıcı inhalerin yerini bilin. Acil durumda ne yapacağınızı önceden konuşun. Hazırlık, kriz anında paniği azaltır.
Astım, hava yollarının kronik iltihabi hastalığıdır. Kronik, uzun süreli demektir. İltihap burada mikrop anlamına gelmez. Bağışıklık sisteminin hava yollarında sürekli tetikte olması demektir.
Hava yollarımız ağaca benzer. Soluk borusu dallanır ve bronş adı verilen borulara ayrılır. Astımda bu boruların iç yüzeyi kızarır ve şişer. Salgı bezleri daha fazla balgam üretir. Boruların çevresindeki kaslar kolayca kasılır.
Bu üç değişiklik hava geçişini zorlaştırır. Boru daralınca hava ıslık sesiyle geçer. Bu sese hırıltı denir. Daralma nefes vermeyi özellikle zorlar. Hava akciğerde hapsolur ve göğüste baskı hissi doğar.
Astımın en önemli özelliği değişkenliktir. Belirtiler gelir ve gider. Bir gün hiç şikâyet olmaz. Ertesi gün tozlu bir odada kriz başlar. Bu dalgalı seyir, astımı diğer akciğer hastalıklarından ayırır.
İltihap belirtisiz dönemde de devam eder. Bu nokta çok önemlidir. Kendinizi iyi hissetseniz bile hava yollarınız hassas kalır. Tedavinin amacı bu gizli iltihabı bastırmaktır. İlacı sadece kriz anında kullanmak bu yüzden yetersizdir.
Hava yolundaki üç değişikliği biraz daha açalım. Birincisi iltihap ve şişmedir. Boru duvarı kalınlaşır ve iç boşluk daralır. İkincisi kas kasılmasıdır. Bronş çevresindeki düz kaslar sıkışır ve boruyu büzer. Üçüncüsü aşırı balgamdır. Yapışkan salgı boruyu daha da tıkar.
Bu üç sürecin farklı ilaçlarla çözülmesi gerekir. Bronş açıcılar kasılmayı gevşetir. Kortizonlu ilaçlar iltihabı ve balgamı azaltır. İşte tedavinin iki kollu olması bundandır. Sadece bronş açıcı, iltihabı olduğu gibi bırakır.
Astım her yaşta başlayabilir. Yine de olguların çoğu çocuklukta ortaya çıkar. Türkiye'de ve dünyada en sık görülen kronik hastalıklardan biridir. Her yaş grubunda milyonlarca insanı etkiler.
Bazı faktörler astım riskini artırır:
Genetik yatkınlık tek başına yeterli değildir. Çevresel etkenlerle birleşince hastalık ortaya çıkar. Alerjik yapılı kişilerde risk belirgin şekilde yüksektir. Egzama, alerjik nezle ve astım sık sık aynı kişide buluşur. Hekimler bu üçlüye "atopik yürüyüş" der.
Cinsiyet de rol oynar. Çocuklukta astım erkeklerde daha sıktır. Ergenlikten sonra denge kadınlara kayar. Yetişkin başlangıçlı astım kadınlarda daha yaygındır.
Şehir yaşamı da riski etkiler. Hava kirliliği yüksek bölgelerde astım daha sık görülür. Trafik yoğun caddelere yakın oturmak riski artırabilir. Kapalı ve havasız ortamlarda geçen zaman da rol oynar. Yine de temiz havada yaşamak astımı tümüyle önlemez.
Astım her sosyoekonomik grupta görülür. Zengin ya da fakir fark etmez. Önemli olan, tanının konması ve tedaviye ulaşılmasıdır. Belirtileri olan herkes hekime başvurmalıdır. Erken tanı, hastalığın seyrini olumlu etkiler.
Astım tek tip bir hastalık değildir. Farklı mekanizmalar benzer belirtilere yol açar. Tipi bilmek tedaviyi yönlendirir. Başlıca tipler şunlardır.
En yaygın tiptir. Genellikle çocuklukta başlar. Polen, ev tozu akarı, küf veya hayvan tüyü gibi alerjenler tetikler. Alerjen, alerjiye yol açan madde demektir. Bu hastalarda sıklıkla alerjik nezle veya egzama da vardır. Alerji testleri çoğunlukla pozitif çıkar.
Bu tipte alerji testleri negatiftir. Genellikle yetişkinlikte başlar. Viral enfeksiyonlar, soğuk hava, duman ve stres tetikleyebilir. Tedaviye yanıt bazen daha zor olabilir. Yine de temel tedavi ilkeleri aynıdır.
İş yerindeki maddeler bu tipe yol açar. Un tozu, boya buharı, lateks, ağaç tozu ve temizlik kimyasalları örnektir. Fırıncılar, boyacılar, kuaförler ve sağlık çalışanları risk altındadır. Tipik ipucu şudur: belirtiler iş günlerinde artar, tatilde azalır. Erken tanı çok değerlidir. Maruziyet sürerse hastalık kalıcılaşabilir.
Bazı kişilerde belirtiler yalnızca eforla ortaya çıkar. Koşu sonrası öksürük ve hırıltı tipiktir. Soğuk ve kuru hava tabloyu ağırlaştırır. Doğru terim "egzersizle tetiklenen bronş daralması"dır. Bu durum sporu yasaklamaz. Uygun ilaç ve ısınma ile spor rahatça yapılır.
Küçük bir hasta grubunda aspirin ve benzeri ağrı kesiciler ağır atak başlatır. Bu ilaçlara NSAİİ (steroid dışı iltihap giderici) denir. Bu hastalarda sıklıkla burun polipleri de bulunur. Polip, burun içinde iyi huylu et büyümesidir. Bu tanısı olan kişiler ağrı kesici seçimini mutlaka hekime danışmalıdır.
Bazı hastalarda astım 40 yaş sonrası başlar. Bu grupta alerji genellikle yoktur. Obeziteyle ilişkili astımda kilo verme belirtileri belirgin azaltır. Hekiminiz tipinizi belirleyip tedaviyi ona göre planlar.
Astımın dört klasik belirtisi vardır. Bunlar tek tek veya birlikte görülebilir:
Belirtilerin zamanlaması önemli bir ipucudur. Astım belirtileri tipik olarak gece ve sabaha karşı artar. Birçok hasta gece öksürükle uyanır. Egzersiz, gülme, ağlama ve soğuk hava da belirtileri başlatabilir.
Bazı hastalarda tek belirti öksürüktür. Buna öksürük varyantlı astım denir. Haftalarca süren kuru öksürüğün ardında astım olabilir. Özellikle gece artan öksürükte bu ihtimali düşünün. Hekiminize gece belirtilerinizi mutlaka anlatın.
Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye değişir. Kimi hasta yılda birkaç hafif nöbet yaşar. Kimi hasta her gün ilaç gereksinimi duyar. Şiddet zamanla da değişebilir. Bu yüzden düzenli hekim kontrolü şarttır.
Şu durumlar astımın kötüleştiğini gösterir:
Bu işaretleri fark ederseniz kontrol randevunuzu öne çekin. Erken müdahale atağı önler.
Belirtilerin nasıl hissedildiği de kişiye göre değişir. Kimi hasta göğüs baskısını en çok tarif eder. Kimi hasta sürekli öksürükten yakınır. Bu farklar tanıyı zorlaştırabilir. Bu yüzden yakınmalarınızı ayrıntılı anlatın. Ne zaman, nerede ve neden sonra başladığını not edin.
Belirtileri başka hastalıklarla karıştırmayın. Kalp yetmezliği de nefes darlığı yapar. Kaygı bozukluğu göğüs sıkışması hissi verebilir. Bu yüzden kendi kendinize tanı koymayın. Belirtileriniz sürüyorsa mutlaka hekime başvurun. Doğru tanı, doğru tedavinin ilk adımıdır.
Astım ve KOAH sık karıştırılır. KOAH, kronik obstrüktif akciğer hastalığının kısaltmasıdır. İkisi de nefes darlığı ve öksürük yapar. Ancak aralarında önemli farklar vardır.
Başlangıç yaşı farklıdır. Astım genellikle çocuklukta veya genç yaşta başlar. KOAH çoğunlukla 40 yaş sonrası ortaya çıkar. KOAH'ın ana nedeni uzun süreli sigara içimidir. Astımda sigara neden değil, ağırlaştırıcı etkendir.
Seyir de farklıdır. Astım belirtileri dalgalıdır; iyi günler ve kötü günler vardır. KOAH belirtileri ise süreklidir ve yıllar içinde yavaşça ilerler. Astımda bronş daralması ilaçla büyük ölçüde geri döner. KOAH'ta daralmanın önemli kısmı kalıcıdır.
Şu tablo ayrımı özetler:
Bazı hastalarda iki hastalık bir arada bulunur. Bu tabloya astım-KOAH birlikteliği denir. Sigara içmiş astım hastalarında görülebilir. Tedavisi her iki hastalığın ilkelerini birleştirir. Kesin ayrımı solunum testleriyle hekiminiz yapar.
Neden bu ayrım bu kadar önemli? Çünkü tedaviler kısmen farklıdır. Astımda inhale kortizon en baştan temeldir. KOAH'ta ilaç seçimi biraz farklı ilerler. Yanlış tanı, yanlış tedaviye yol açar. Bu yüzden doğru tanı için solunum testi şarttır. Sadece belirtiye bakarak ayrım güvenilir değildir.
Tetikleyici, belirtileri başlatan veya artıran etkendir. Tetikleyiciler kişiye özeldir. Birini etkileyen madde diğerini etkilemeyebilir. Kendi tetikleyicilerinizi tanımak tedavinin yarısıdır. Belirti günlüğü tutmak bu konuda çok yardımcı olur.
Ağaç, çimen ve yabani ot polenleri başlıca alerjenlerdendir. Polen mevsiminde belirtiler artar. Ağaç polenleri ilkbaharda, çimen polenleri geç ilkbahar ve yazın yoğundur. Rüzgârlı ve kuru günlerde polen havada daha çok uçuşur. Yağmur sonrası hava genellikle rahatlatır.
Polenden korunmak için birkaç yol vardır. Polen yoğun saatlerde pencereleri kapalı tutun. Dışarıdan gelince kıyafetlerinizi değiştirin. Saçınızdaki poleni yıkayarak temizleyin. Polen takvimlerini izleyerek dışarı çıkma zamanınızı ayarlayın. Arabada klima iç dolaşımda çalıştırın.
Akarlar gözle görülmeyen küçük canlılardır. Yatak, yastık, halı ve kumaş mobilyalarda yaşarlar. İnsan derisi döküntüleriyle beslenirler. Dışkıları güçlü bir alerjendir. Nemli ve sıcak ortamı severler. Yatak odası, akar yükünün en yüksek olduğu yerdir.
Akar en yaygın iç mekân tetikleyicilerindendir. Belirtiler genellikle yıl boyu sürer. Sabah burun tıkanıklığı ve öksürük tipiktir. Yatak odası önlemleri bu hastalarda çok işe yarar. Akar geçirmez kılıf ve sıcak yıkama temel adımlardır.
Küf, nemli yüzeylerde büyüyen mantardır. Banyo, bodrum ve rutubetli duvarlarda çoğalır. Küf sporları havayla solunur ve astımı tetikler. Evdeki rutubet sorununu çözmek bu yüzden tedavinin parçasıdır.
Kedi ve köpek alerjisi yaygındır. Alerjen aslında tüyün kendisi değildir. Hayvanın derisinden dökülen parçacıklar, tükürüğü ve idrarı alerjen taşır. Bu parçacıklar aylarca ev ortamında kalır. "Tüysüz" diye satılan ırklar da alerjen üretir.
Sigara dumanı en güçlü tetikleyicilerdendir. Aktif içicilik kadar pasif içicilik de zarar verir. Soba dumanı, mangal dumanı ve yanan mum da belirtileri artırabilir. Astımlı birinin evinde kesinlikle sigara içilmemelidir.
Soğuk algınlığı ve grip atakların en sık nedenidir. Virüsler hava yolu iltihabını alevlendirir. Basit bir nezle astımlıda haftalarca süren belirtilere yol açabilir. Enfeksiyon dönemlerinde tedaviye daha sıkı uyun.
Egzoz gazları, sanayi dumanı ve ince toz parçacıkları hava yollarını tahriş eder. Kirliliğin yoğun olduğu günlerde dışarıda uzun süre kalmayın. Hava kalitesi uygulamalarını takip edin.
Soğuk hava bronşları doğrudan kasabilir. Kışın açık havada ağır efordan kaçının. Dışarıda atkıyla burnunuzu ve ağzınızı örtün. Bu basit önlem havayı ısıtır ve nemlendirir.
Stres tek başına astım yapmaz. Ancak var olan astımı alevlendirebilir. Ağlama ve kahkaha gibi yoğun duygular da nefesi hızlandırır. Hızlı nefes hassas bronşları tetikleyebilir. Stres yönetimi astım kontrolüne katkı sağlar.
Stresi azaltmanın basit yolları vardır. Düzenli uyku ve dengeli yaşam yardımcı olur. Nefes egzersizleri sakinleşmeyi sağlar. Yürüyüş gibi hafif hareketler stresi azaltır. Yoğun kaygınız varsa hekiminizden destek isteyin. Sakin bir zihin, daha rahat bir nefes demektir.
Reflü, mide içeriğinin yemek borusuna geri kaçmasıdır. Asit kaçağı hava yollarını uyarır ve öksürüğü artırır. Gece belirtileri olan hastalarda reflü sorgulanmalıdır. Reflü tedavisi bazı hastalarda astım kontrolünü iyileştirir.
Reflüyü azaltmak için birkaç öneri vardır. Yatmadan en az iki üç saat önce yemeyi bitirin. Yatağın baş kısmını hafifçe yükseltin. Aşırı kilo varsa vermeye çalışın. Yağlı ve baharatlı yiyecekleri azaltın. Bu önlemler hem reflüyü hem gece öksürüğünü hafifletir.
Aspirin ve bazı ağrı kesiciler duyarlı kişilerde atak başlatır. Beta bloker denilen bazı tansiyon ilaçları da bronşları daraltabilir. Kullandığınız her ilacı hekiminize bildirin. Göz damlaları dahil; bazı glokom damlaları da beta bloker içerir.
Astım sadece nefesle ilgili bir hastalık değildir. Kontrolsüz kaldığında yaşamın her alanına dokunur. Bu etkileri tanımak, tedaviye önem vermenizi sağlar.
Uyku en çok etkilenen alanlardan biridir. Gece belirtileri sık uyanmaya yol açar. Bölünmüş uyku gündüz yorgunluğu yaratır. Dikkat ve iş performansı düşer. İyi kontrol edilen astımda geceler rahatlar.
İş ve okul yaşamı da etkilenir. Sık ataklar devamsızlığa neden olur. Çocuklarda okul başarısı düşebilir. Yetişkinlerde iş verimi azalır. Kontrol sağlandığında bu kayıplar ortadan kalkar.
Ruh sağlığı da göz ardı edilmemelidir. Nefes darlığı kaygı yaratabilir. Sürekli atak endişesi yorucudur. Kaygı ise nefesi hızlandırıp belirtileri artırabilir. Bu kısır döngüyü kırmanın yolu iyi kontroldür. Zorlanıyorsanız hekiminizden destek isteyin.
İyi haber şudur: bu etkilerin tamamı önlenebilir. Doğru tedaviyle astım geri planda kalır. Yaşamınızı hastalığa göre değil, kendinize göre kurarsınız. Hedef, astımı unutabileceğiniz kadar iyi kontroldür.
Ailenizin desteği de değerlidir. Yakınlarınız hastalığınızı anlarsa size destek olur. Ev ortamı düzenlemelerinde yardımcı olurlar. Acil durumlarda ne yapacaklarını bilirler. Astımınızı yakınlarınızla paylaşmaktan çekinmeyin. Paylaşılan bilgi, güvenli bir çevre yaratır.
Sabır da bu yolculuğun parçasıdır. Doğru tedaviyi bulmak zaman alabilir. İlk deneme her zaman en iyisini vermeyebilir. Hekiminizle birlikte ayarlamalar yaparsınız. Vazgeçmeyin ve süreci takip edin. Doğru kombinasyon bulununca yaşamınız değişir.
Tanı, öykü ve testlerin birleşimiyle konur. Hekiminiz önce belirtilerinizi dinler. Belirtilerin zamanlaması, tetikleyicileri ve aile öyküsü sorgulanır. Sonra akciğerleriniz dinlenir. Muayene normal çıkabilir; bu astımı dışlamaz.
Temel tanı testi spirometridir. Bu test nefesinizin hızını ve hacmini ölçer. Bir cihaza derin nefes alıp hızla üflersiniz. Test ağrısızdır ve yaklaşık 15 dakika sürer.
Testten en iyi sonucu almak için birkaç kural vardır. Test öncesi bronş açıcı ilaçlarınızı hekiminizin dediği süre kadar bekletin. Test öncesi sigara içmeyin ve ağır yemek yemeyin. Rahat kıyafetler giyin. Teknisyenin yönergelerini dikkatle uygulayın. İyi bir nefes, güvenilir bir sonuç demektir.
Testte iki değer öne çıkar. FEV1, ilk saniyede üflenen hava miktarıdır. FVC, toplam üflenen hava hacmidir. Bronşlar dar ise FEV1 düşer. Bu düşüş hava yolu tıkanıklığını gösterir.
Reversibilite, geri dönüşlülük demektir. Spirometri sonrası size bronş açıcı ilaç verilir. On beş dakika sonra test tekrarlanır. FEV1 belirgin şekilde artarsa daralma geri dönüşlüdür. Bu bulgu astımı güçlü şekilde destekler. Çünkü astımın imzası, düzelebilen bronş daralmasıdır.
PEF metre, cebe sığan basit bir üfleme cihazıdır. Nefesin en yüksek hızını ölçer. Evde günde iki kez ölçüm yapılır. Sabah ve akşam değerleri kaydedilir.
PEF takibi iki işe yarar. Birincisi tanıya katkıdır: gün içi dalgalanma astımı düşündürür. İkincisi izlemdir: düşen değerler yaklaşan atağı erkenden haber verir. En iyi kişisel değerinizi öğrenin. Eylem planınız bu değere göre hazırlanır.
PEF metreyi doğru kullanmak önemlidir. Ayakta durun ve derin bir nefes alın. Ağızlığı dudaklarınızla sıkıca kavrayın. Var gücünüzle ve hızla üfleyin. Üç ölçüm yapın ve en yükseğini kaydedin. Her gün aynı saatlerde ölçüm yapın.
Alerji testleri tetikleyicileri bulmaya yarar. Deri prik testinde alerjen damlaları kola uygulanır. Deri hafifçe çizilir ve 15-20 dakika beklenir. Kızarıklık ve kabarıklık duyarlılığı gösterir. Kan testinde ise alerjene özgü IgE antikorları ölçülür. IgE, alerjik tepkiyi başlatan antikor tipidir.
Test sonucu tek başına tanı koymaz. Pozitif test, o maddeye duyarlılığı gösterir. Belirtilerle birlikte yorumlanmalıdır. Hekiminiz sonuçları öykünüzle karşılaştırır.
Alerji testi tedaviyi de yönlendirir. Hangi maddeden kaçınacağınızı öğrenirsiniz. Örneğin akar pozitifse yatak önlemlerine ağırlık verirsiniz. Kedi pozitifse evcil hayvan kararınızı gözden geçirirsiniz. Bu, körü körüne değil, hedefli korunma sağlar.
Bazı hastalarda alerji aşısı gündeme gelir. Bu tedaviye immünoterapi denir. Vücudu alerjene yavaşça alıştırır. Belirli hastalarda belirtileri uzun vadede azaltır. Uygun olup olmadığınıza alerji uzmanı karar verir.
Bazı hastalarda ek testler gerekir. FeNO testi nefesteki azot oksit gazını ölçer. Yüksek değer hava yolu iltihabını gösterir. Provokasyon testi, şüpheli ama testi normal hastalarda kullanılır. Kontrollü koşullarda bronşların hassasiyeti ölçülür. Akciğer filmi astımı göstermez; başka hastalıkları dışlamak için çekilir.
Kan testleri de tabloyu tamamlar. Bazı astım tiplerinde eozinofil hücreleri artar. Eozinofil, iltihapla ilgili bir kan hücresidir. Yüksek eozinofil, tedavi seçimini yönlendirebilir. Özellikle ağır astımda bu değer önemlidir. Hekiminiz gerekli testleri sizin durumunuza göre seçer.
Tüm bu testler tek seferde yapılmaz. Hekiminiz öykünüze göre hangi testin gerektiğine karar verir. Bazı hastalar için basit spirometri yeterlidir. Bazı hastalar daha ayrıntılı değerlendirme gerektirir. Test sonuçları her zaman belirtilerinizle birlikte yorumlanır.
Modern astım tedavisi "kontrol" kavramı üzerine kurulur. Kontrol, hastalığın günlük yaşamı etkilememesi demektir. Hekiminiz her vizitte kontrolünüzü değerlendirir.
Astımınız kontrol altında sayılır, eğer:
Dördü de sağlanıyorsa astım tam kontrollüdür. Bir veya iki madde aksıyorsa kısmi kontrol vardır. Üç veya dördü aksıyorsa astım kontrolsüzdür. Kontrolsüz astım tedavi değişikliği gerektirir.
Astım Kontrol Testi (AKT) bu değerlendirmeyi kolaylaştırır. Beş sorudan oluşan basit bir ankettir. Son dört haftayı sorgular. Toplam puan 25'tir. 20 ve üzeri iyi kontrolü gösterir. 19 ve altı hekiminizle görüşme sinyalidir. Testi her kontrolden önce doldurup götürün.
Kontrol kavramının bir mesajı daha var. Amaç belirtilere katlanmak değildir. Amaç belirtisiz yaşamaktır. "Astımlıyım, bu kadar darlık normal" düşüncesi yanlıştır. İyi tedaviyle normal bir yaşam mümkündür.
Kontrolü değerlendirirken geleceği de düşünün. Sadece bugünkü belirtiler değil, atak riski de önemlidir. Son bir yılda kaç atak geçirdiniz? Hastaneye başvurdunuz mu? Bu bilgiler hekiminizin kararına yön verir. Geçmiş ataklar, gelecekteki riski öngörür.
Kontrol testinizi düzenli tekrarlayın. Puanınızdaki düşüş erken uyarıdır. Bu düşüşü hekiminize bildirin. Erken müdahale, kontrolü yeniden kurar. Düzenli takip, iyi kontrolün sırrıdır.
Astım tedavisinin özünü iki ilaç grubu oluşturur. Bu ayrımı kavrayan hasta, tedavisini doğru yönetir.
Kontrol ediciler hastalığın kökündeki iltihabı bastırır. Her gün, düzenli kullanılırlar. Etkileri yavaş başlar ve zamanla birikir. Kendinizi iyi hissettiğinizde bile devam edilirler. Çünkü iltihap sessizce sürer.
Bu gruba yangın önleme sistemi diyebilirsiniz. Yangın çıkmasın diye her gün çalışır. Başlıca kontrol ediciler şunlardır:
Kurtarıcılar daralan bronşu dakikalar içinde açar. Belirti anında veya atakta kullanılırlar. Etkileri hızlıdır ama geçicidir. İltihabı tedavi etmezler. Yangın söndürücü gibidirler: alevi bastırır, nedeni çözmez.
Klasik kurtarıcı salbutamoldür. Salbutamol kısa etkili bir bronkodilatördür (bronş açıcı ilaç). Etkisi birkaç dakikada başlar ve 4-6 saat sürer. Güncel yaklaşımda ICS-formoterol kombinasyonu da kurtarıcı olarak kullanılır. Bu konuyu ayrı bölümde anlatıyoruz.
Sık yapılan en tehlikeli hata şudur: sadece kurtarıcı kullanmak. Kurtarıcı rahatlatır ama iltihabı büyütür halde bırakır. Kontrolsüz iltihap ağır ataklara zemin hazırlar. Yalnızca salbutamole dayanan tedavi, ağır atak riskini artırır.
Şu kural hayat kurtarır: kurtarıcıya haftada ikiden fazla ihtiyaç duyuyorsanız hekiminize gidin. Bu durum kontrol edici tedavinin yetersiz olduğunu gösterir. Ayda bir kurtarıcı inhaler bitiriyorsanız tablo ciddidir. Vakit kaybetmeden randevu alın.
İnhale kortikosteroidler (ICS) astım tedavisinin temel taşıdır. ICS, nefesle alınan kortizon demektir. İltihabı doğrudan hava yollarında bastırır. Düzenli kullanımı astımı kontrol altında tutar. Ağır atakları ve hastane yatışlarını azaltır.
Birçok hasta kortizon kelimesinden korkar. Bu korku çoğunlukla yersizdir. Ağızdan alınan kortizon haplarını duymuşsunuzdur. Yüksek dozda uzun süre alınırsa yan etki yaparlar. Ancak inhale kortizon çok farklıdır.
Farkın nedeni doz ve hedeftir. İnhale kortizon doğrudan akciğere gider. Kullanılan miktar hap dozunun çok altındadır. İlaç neredeyse tümüyle hava yollarında kalır. Kana geçen miktar çok azdır. Bu yüzden vücut geneline etkisi düşüktür.
Bir örnekle düşünün. Ağızdan alınan kortizon hapı tüm vücuda yayılır. İnhale kortizon ise sadece akciğere ulaşır. Aynı ismi taşımaları sizi yanıltmasın. Miktar ve gidiş yolu tamamen farklıdır. Bu fark, güvenlik açısından çok önemlidir.
İnhale kortikosteroidin etkisi hemen görülmez. İltihabı yatıştırmak zaman alır. Genellikle birkaç haftada tam yarar ortaya çıkar. Bu yüzden ilacı düzenli sürdürmek şarttır. İlk günlerde fark hissetmemek normaldir. Sabırlı olun ve dozu aksatmayın.
İnhale kortikosteroidlerin bilinen yan etkileri yereldir:
Bu yan etkilerin çoğu önlenebilir. Her kullanımdan sonra ağzınızı suyla çalkalayın. Suyu yutmayın, tükürün. Aracı tüp (spacer) kullanmak da riski azaltır. Bu iki basit önlem pamukçuğu büyük ölçüde engeller.
Uzun vadede güvenlik konusu sık sorulur. Önerilen dozlarda inhale kortizon güvenlidir. Çocuklarda çok yüksek dozlar boy uzamasını hafifçe etkileyebilir. Bu etki genellikle küçüktür ve doz ayarıyla yönetilir. Tedavisiz kalan kontrolsüz astımın zararı çok daha büyüktür. İlacınızı hekiminizin önerdiği dozda güvenle kullanın.
Uzun etkili bronş açıcılar bronşları saatlerce açık tutar. İngilizce kısaltmaları LABA'dır. Etkileri 12 ila 24 saat sürer. Kurtarıcılardan farkları uzun süreli etkidir.
Çok önemli bir kural vardır: LABA tek başına kullanılmaz. Astımda LABA daima inhale kortizonla birlikte verilir. Tek başına LABA riski artırabilir. Bu yüzden ikisi çoğunlukla tek inhalerde birleştirilir.
Kombine inhalerin avantajı kolaylıktır. Hem iltihabı bastıran kortizon, hem bronşu açan LABA aynı cihazdadır. Tek nefeste iki ilaç alınır. Bu, tedaviye uyumu artırır. Uzun etkili bronş açıcılar günlük kontrol tedavisinin parçasıdır. Akut atakta kurtarıcı yerine kullanılmazlar.
Uzun etkili bronş açıcıları kısa etkili olanlarla karıştırmayın. Kısa etkili bronş açıcı kurtarıcıdır ve hızlı çalışır. Uzun etkili olan ise günlük koruma sağlar. İki ilacın rolü farklıdır. İnhalerinizin hangisi olduğunu bilin. Emin değilseniz eczacınıza veya hekiminize sorun.
Bir grup ilaç daha vardır. Bunlar uzun etkili ama farklı bir yoldan çalışan bronş açıcılardır. Genellikle üçlü kombinasyonlarda yer alır. Kontrol edilemeyen bazı hastalarda ek seçenek sunar. Bu kararı uzman hekiminiz verir.
Son yıllarda tedavide önemli bir yenilik oldu. ICS-formoterol adı verilen kombinasyon öne çıktı. Formoterol özel bir uzun etkili bronş açıcıdır. Farkı, etkisinin çok hızlı başlamasıdır.
Bu özellik yeni bir kullanım biçimi doğurdu. Aynı inhaler hem kontrol edici, hem kurtarıcı olarak kullanılır. Yani her gün düzenli çekersiniz. Belirti çıktığında ek doz olarak da çekebilirsiniz. Bu yaklaşımın kısaltması MART'tır.
Tek inhaler yaklaşımının avantajları belirgindir:
Bu yöntem her hastaya uygun olmayabilir. Hangi inhaleri nasıl kullanacağınızı hekiminiz belirler. Size özel doz sınırlarını mutlaka öğrenin. Günlük maksimum çekim sayısını aşmayın. Bu sınırı aşıyorsanız bu bir uyarı işaretidir; hekiminize başvurun.
Bu yaklaşımı benimserseniz eski alışkanlığı bırakmalısınız. Artık ayrı bir salbutamol taşımanız gerekmeyebilir. Ancak bunu hekiminizle netleştirin. Bazı hastalarda hâlâ ayrı kurtarıcı bulunur. Kendi tedavi planınızın kurallarına uyun. İki farklı sistemi karıştırmayın; kafa karışıklığı hata doğurur.
Tek inhaler yaklaşımının bir kolaylığı da uyumdur. Tek cihaz taşımak günlük yaşamı basitleştirir. Belirti anında ilaç zaten yanınızdadır. Her ek dozda iltihap giderici de alırsınız. Bu, tedaviyi hem pratik hem güvenli kılar.
Lökotrien antagonistleri ağızdan alınan haplardır. Lökotrienler, iltihap sırasında salınan maddelerdir. Bu maddeler bronşları daraltır ve şişirir. İlaç bu maddelerin etkisini engeller.
En bilinen örnek montelukasttır. Genellikle günde bir kez, akşam alınır. İnhaler kullanmayı zorlaştıran durumlarda faydalıdır. Alerjik nezlesi olan hastalarda ek yarar sağlar. Egzersiz astımında da kullanılabilir.
Bu ilaçlar inhale kortizonun yerini tutmaz. Çoğunlukla ek tedavi olarak verilirler. Nadiren ruh hali değişiklikleri yapabilirler. Kâbus, huzursuzluk veya çökkünlük fark ederseniz hekiminize söyleyin. İlacı kendi başınıza kesmeyin; hekiminize danışın.
Lökotrien antagonistlerinin bir avantajı kullanım kolaylığıdır. Hap yutmak, inhaler tekniğinden basittir. Bu, tekniği zorlanan hastalar için değerlidir. Ancak tek başına ağır astımı kontrol etmez. İnhale kortizona yardımcı olarak düşünülmelidir.
Bu ilaç özellikle bazı hasta gruplarında öne çıkar. Hem astımı hem alerjik nezlesi olanlar iyi yanıt verebilir. Egzersizle belirtileri çıkanlarda da yararlıdır. Hekiminiz sizin durumunuza uygun olup olmadığını değerlendirir. Faydayı ve olası yan etkiyi birlikte tartar.
Bazı hastalarda astım her şeye rağmen kontrol edilemez. Yüksek doz inhaler ve ek ilaçlara rağmen ağır ataklar sürer. Bu tabloya ağır astım denir. Bu hastalar için biyolojik ilaçlar geliştirildi.
Biyolojik ilaçlar hedefe yönelik tedavilerdir. İltihabın belirli bir basamağını bloke ederler. Örneğin bazıları IgE antikorunu hedefler. Bazıları eozinofil denen iltihap hücrelerini azaltır. İğne veya damar yoluyla, belirli aralıklarla uygulanırlar.
Bu ilaçlar herkese verilmez. Önce ağır astım tanısı doğrulanır. Kan ve nefes testleriyle uygun hasta seçilir. Doğru hastada sonuçlar çok başarılı olabilir. Ataklar azalır, kortizon ihtiyacı düşer, yaşam kalitesi artar. Bu tedaviyi göğüs hastalıkları veya alerji uzmanı yönetir.
Biyolojik ilaçlar iğne şeklinde uygulanır. Uygulama aralığı ilaca göre değişir. Bazıları birkaç haftada bir yapılır. Tedavi genellikle uzun sürelidir. Yararı görüldükçe devam edilir. Bu ilaçlar pahalıdır ve belirli koşullarda geri ödenir.
Biyolojik tedavi öncesi hasta iyice değerlendirilir. Ağır astım tanısı kesinleştirilir. İnhaler tekniği ve uyum kontrol edilir. Çünkü bazen sorun ilaçta değil, kullanımdadır. Uygun hasta seçimi tedavi başarısının anahtarıdır. Bu titiz süreç gereksiz tedaviyi önler.
Astım tedavisi basamaklar halinde düzenlenir. Bu yaklaşıma basamak tedavisi denir. Amaç en az ilaçla tam kontrol sağlamaktır.
Mantık basittir. Hafif astımda düşük basamaktan başlanır. Kontrol sağlanamazsa bir üst basamağa çıkılır. Buna "basamak yükseltme" denir. Kontrol uzun süre iyiyse doz azaltılabilir. Buna da "basamak düşürme" denir.
Basamakları kabaca şöyle özetleyebiliriz:
Basamak değişikliğini her zaman hekiminiz yapar. İlacınızı kendi başınıza artırıp azaltmayın. Kontrol iyiyse bile ilacı aniden kesmeyin. Doz azaltımı bile planlı ve kontrollü yapılır. Bu sistem tedaviyi ihtiyacınıza göre dengede tutar.
Basamak yükseltmeden önce hekiminiz birkaç şeyi kontrol eder. İlk sorusu genellikle inhaler tekniğidir. Yanlış teknik, ilacı etkisiz kılar ve kontrolsüzlük yaratır. İkinci konu uyumdur; ilaç düzenli alınıyor mu? Üçüncüsü tetikleyicilerdir; ev ortamı düzeltildi mi?
Bu üç konu düzeltilmeden doz artırmak yanlış olur. Çünkü sorun ilaç dozunda olmayabilir. Belki teknik hatalıdır, belki ilaç atlanıyordur. Bu yüzden her kontrolde tekniğinizi gösterin. Doğru temel, doğru basamak kararının önkoşuludur.
İlaç uyumu, ilacı önerildiği gibi kullanmak demektir. Astım tedavisinin en zayıf halkası çoğunlukla budur. Dünyanın en iyi ilacı, kullanılmazsa işe yaramaz. Uyumu artırmak, tedavi başarısını doğrudan yükseltir.
Uyum neden bozulur? Birkaç sık neden vardır:
Bu engellerin her birinin çözümü vardır. İlacı diş fırçalamaya bağlayın; sabah ve akşam aynı anda alın. İnhaleri görünür bir yerde tutun. Telefonunuza hatırlatıcı kurun. Kortizonla ilgili endişelerinizi hekiminizle konuşun.
Uyumu ölçmenin basit yolları vardır. İlacınızı ne sıklıkta yenilediğinize bakın. Reçetenizi zamanında yeniletmiyorsanız uyum düşüktür. Hekiminize dürüst olun. Dozları atladığınızı söylemek utanılacak bir şey değildir. Doğru bilgi, tedavinizi düzeltmesine yardım eder.
Astım ilaçları çoğunlukla nefesle alınır. Bunu sağlayan cihazlara inhaler denir. Farklı inhaler tipleri vardır. Her birinin kullanımı biraz farklıdır. Doğru cihazı doğru teknikle kullanmak çok önemlidir.
Bu en yaygın tiptir. Halk arasında "sprey" olarak bilinir. Her basışta ölçülü bir doz ilaç püskürtür. Küçük, taşınabilir ve pratiktir. Ancak doğru zamanlama ister. Basma ve nefes alma aynı anda olmalıdır.
Bu eşzamanlama bazı hastalar için zordur. Özellikle çocuk ve yaşlılarda sorun yaşanır. Çözüm aracı tüptür. Aracı tüp zamanlama sorununu ortadan kaldırır. Bu tip inhaleri kullananlar için aracı tüp güçlü şekilde önerilir.
Bu tipte ilaç toz halindedir. Sprey gibi gaz püskürtmez. İlaç sizin nefesinizle içeri çekilir. Bu yüzden hızlı ve derin bir nefes gerekir. Zamanlama sorunu yoktur; nefesiniz ilacı çeker.
Kuru toz inhalerin küçük bir zorluğu vardır. Çok zayıf nefes alan hastalarda ilaç yeterince içeri gitmez. Ağır atak anında nefes gücü düşebilir. Cihazınızın türüne uygun nefes tekniğini öğrenin.
Bu daha yeni bir tiptir. İlacı yavaş ve yumuşak bir sis halinde verir. Sis daha uzun süre havada kalır. Bu, ilacı içeri çekmeyi kolaylaştırır. Zamanlama, spreye göre daha rahattır.
Nebulizatör, sıvı ilacı buhara çeviren bir makinedir. Buhar bir maske veya ağızlıkla solunur. Kullanımı çok kolaydır; sadece normal nefes alırsınız. Küçük bebeklerde ve ağır ataklarda kullanılır. Ancak günlük tedavi için genellikle gerekli değildir. Modern inhalerler çoğu hastada nebulizatör kadar etkilidir.
Birçok hasta nebulizatörü daha güçlü sanır. Bu doğru değildir. Aracı tüplü sprey, çoğu durumda aynı işi görür. Nebulizatör kullanmak bir üstünlük göstergesi değildir. Doğru teknikle kullanılan inhaler tümüyle yeterlidir. Cihaz seçimini hekiminize bırakın.
Doğru cihaz kişiye göre değişir. Yaş, el gücü ve nefes gücü önemlidir. Küçük çocuklar için maskeli aracı tüp idealdir. Zayıf nefes alanlarda sprey ve aracı tüp iyi çalışır. Cihazı kullanabildiğinizden emin olun.
En iyi cihaz, doğru kullanabildiğiniz cihazdır. Pahalı veya yeni olması onu daha iyi yapmaz. Hekiminizle birlikte size uygun olanı seçin. Seçtikten sonra tekniğini iyice öğrenin. Gerekirse cihazınızı değiştirmesini isteyin.
İnhaler tekniği tedavinin en kritik parçalarından biridir. Yanlış teknikle ilacın büyük kısmı boğazda kalır. Akciğere ulaşmayan ilaç işe yaramaz. Doğru teknikle aynı ilaç çok daha etkili olur.
Aşağıdaki adımları sırayla uygulayın:
İkinci doz gerekiyorsa 30 saniye bekleyin. Sonra adımları tekrarlayın. Kortizonlu inhaler kullandıysanız ağzınızı çalkalayın. Suyu tükürün, yutmayın.
Bu tipte teknik biraz farklıdır:
Spreyde nefes yavaş, kuru tozda hızlı olur. Bu farkı karıştırmayın. Cihazınızın tipini bilin ve tekniğini ona uydurun. Eczacınız veya hemşireniz size uygulamalı gösterebilir.
Yıllardır inhaler kullanan hastalar bile hata yapar. Her kontrolde tekniğinizi hekiminize gösterin. Boş bir cihazla uygulamalı deneme yapın. Küçük bir düzeltme bile tedaviyi belirgin iyileştirir.
Aracı tüp, spreyle ağız arasına takılan bir hazne tüptür. İngilizcede "spacer" denir. Sprey ilacı önce bu hazneye püskürtülür. Sonra siz hazneden ilacı içeri solursunuz.
Aracı tüpün faydaları büyüktür:
Aracı tüp kullanımı basittir. Spreyi çalkalayıp tüpe takın. Tüpün ağızlığını dudaklarınıza yerleştirin. Bir doz püskürtün ve yavaşça birkaç kez nefes alıp verin. Küçük çocuklarda maskeli aracı tüp kullanılır. Çocuk maskeyle 5-6 normal nefes alır.
Aracı tüpü düzenli temizleyin. Haftada bir ılık sabunlu suyla yıkayın. Durulamayın; kendi kendine kurumaya bırakın. Bu yöntem statik elektriği azaltır ve ilaç kaybını önler. Aracı tüp özellikle atak anında çok değerlidir.
Aracı tüp çeşitleri vardır. Bazıları büyük hazneli, bazıları küçüktür. Bazılarında ıslık sesi çıkaran bir düdük bulunur. Bu düdük, çok hızlı nefes aldığınızı gösterir. Sesi duyunca nefesinizi yavaşlatın. Uygun aracı tüpü hekiminiz veya eczacınız önerir.
Aracı tüp herkesin işine yarar. Sadece çocuklar için değildir. Yetişkinler de aracı tüpten fayda görür. İlaç akciğere daha çok ulaşır. Yan etki riski azalır. Sprey inhaler kullanıyorsanız aracı tüpü ciddi olarak düşünün.
İnhaler hataları tedavi başarısızlığının gizli nedenidir. Doğru ilacı yanlış kullanmak sonuç vermez. En sık görülen hatalar şunlardır:
Bu hataların çoğu kolayca düzeltilir. En sık hata zamanlamadır; çözümü aracı tüptür. İkinci sık hata, cihazın dolu olduğunu sanmaktır. Birçok inhalerin doz sayacı vardır. Sayacı takip edin ve ilaç bitmeden yenisini alın. Boş sanılan cihaz atak anında hayal kırıklığı yaratır.
Bir hata daha yaygındır: ilacı yanlış yere püskürtmek. Bazı hastalar ilacı damağa veya dile sıkar. Bu durumda ilaç akciğere ulaşmaz. Ağızlığı doğru konumlandırmak önemlidir. Dil aşağıda, ağızlık dişlerin arasında olmalıdır.
Kuru toz inhalerlerde de tipik hatalar vardır. Cihaza nefes vermek tozu nemlendirir ve topaklaştırır. Zayıf nefes çekmek ilacı içeri almaz. Cihazı yatık tutmak dozu döker. Cihazınızın kullanım kılavuzunu bir kez dikkatle okuyun. Doğru alışkanlık, doğru tedavi demektir.
Tekniğinizi yılda en az bir kez gözden geçirin. Yıllarca aynı hatayı yapmak mümkündür. Küçük bir düzeltme büyük fark yaratabilir. Eczacınız veya hemşireniz bu kontrolü yapabilir. Doğru teknik, ilacın hakkını vermenizi sağlar.
Bir atak nadiren birdenbire patlar. Genellikle önceden ipuçları verir. Bu erken işaretleri tanımak çok değerlidir. Erken müdahale, hafif bir dalgalanmayı ağır ataktan ayırır.
Atağı başlatan en sık nedenler şunlardır:
Erken uyarı işaretlerini öğrenin. Bunlar kişiye göre değişir. Yine de sık görülen belirtiler vardır:
Bu işaretleri fark edince harekete geçin. Eylem planınızın sarı bölge adımlarını uygulayın. Tetikleyiciden uzaklaşın ve dinlenin. Erken müdahale çoğu atağı büyümeden durdurur. Beklemek ise durumu ağırlaştırır.
Astım atağı, belirtilerin aniden ağırlaşmasıdır. Nefes darlığı, hırıltı ve öksürük şiddetlenir. Atak saatler veya günler içinde gelişebilir. Erken tanınıp müdahale edilirse çoğu atak evde kontrol edilir.
Her astım hastasının yazılı bir eylem planı olmalıdır. Bu plan, ne zaman ne yapacağınızı gösterir. Hekiminizle birlikte hazırlanır. Panik anında düşünmek zordur; yazılı plan size yol gösterir.
Eylem planı genellikle üç renkli bölgeden oluşur. Trafik ışığına benzer:
PEF metre kullanıyorsanız plan sayısal olur. Her bölge, en iyi değerinizin yüzdesine bağlanır. Örneğin en iyi değerinizin yüzde 80'inin altı sarı bölgedir. Bu sayılar planınızda net yazılıdır.
Planınızı görünür bir yerde tutun. Bir kopyasını yanınızda taşıyın. Aile bireyleriniz de planı bilmelidir. Çocuk astımında okul da bir kopya bulundurmalıdır. Planınızı her kontrolde gözden geçirin.
Yazılı plan neden bu kadar önemli? Çünkü atak anında panik zihni bulanıklaştırır. O anda ne yapacağınızı düşünmek zordur. Yazılı plan bu yükü ortadan kaldırır. Adımları sadece takip edersiniz. Bu, doğru ve hızlı müdahale sağlar.
Planınızı zamanla güncelleyin. Tedaviniz değiştikçe plan da değişir. İlaç isimleri ve dozları güncel olmalı. Eski bir plan yanlış yönlendirebilir. Her tedavi değişikliğinde planınızı yenileyin.
Sarı bölgeye girdiğinizi fark ettiniz. Panik yapmayın; adım adım hareket edin. Aşağıdaki genel yaklaşım çoğu plan için geçerlidir. Yine de kendi planınız önceliklidir.
Kurtarıcı inhaler çoğu hafif atakta hızla rahatlatır. Belirtiler geçtiyse dinlenin ve tetikleyiciden uzaklaşın. Aynı gün hekiminizi bilgilendirmek iyi olur. Sık atak, tedavi gözden geçirmesi gerektirir.
Aracı tüp atak anında neden önemli? Çünkü atakta nefes gücü düşer. Zayıf nefesle inhaleri doğru kullanmak zorlaşır. Aracı tüp bu sorunu çözer ve ilacı akciğere ulaştırır. Bu yüzden evde bir aracı tüp bulundurun. Atak anında en çok işe yarayan araçtır.
Atak geçtikten sonra da temkinli olun. Bir atağı yaşayan hasta, birkaç gün daha hassastır. Bu dönemde tetikleyicilerden özenle kaçının. İlaç uyumunuzu artırın. Hekiminiz kısa süreli ek tedavi önerebilir.
Şu durumlarda evde beklemeyin, hemen yardım isteyin:
Bu işaretler kırmızı bölgedir. 112'yi arayın. Ambulans gelene kadar kurtarıcıyı planınıza göre tekrarlayın. Aracı tüp bu anda büyük fark yaratır.
Astım hafife alınacak bir hastalık değildir. Kontrolsüz bırakılırsa uzun vadeli sorunlar doğurabilir. Bu riskleri bilmek tedaviye önem vermenizi sağlar.
Sürekli iltihap zamanla hava yollarını değiştirir. Boru duvarı kalıcı olarak kalınlaşabilir. Bu duruma hava yolu yeniden şekillenmesi denir. Bu değişiklik daralmayı kalıcı hale getirebilir. Yani başta geri dönüşlü olan daralma, kalıcılaşabilir.
İyi haber şudur: bu süreç önlenebilir. Düzenli kontrol edici tedavi iltihabı bastırır. Bastırılan iltihap, kalıcı hasar yapmaz. İşte bu yüzden belirtisiz dönemde de ilaç kullanılır. Amaç sadece bugünü değil, geleceği korumaktır.
Kontrolsüz astımın başka sonuçları da vardır. Ağır ataklar hastane yatışına yol açar. Sık atak, akciğer fonksiyonunu yıllar içinde azaltabilir. Yaşam kalitesi düşer. Nadiren atak hayati tehlike yaratır. Bu risklerin tamamı iyi tedaviyle en aza iner.
Bu bölümün mesajı nettir. Astım tedavisi lüks değil, gerekliliktir. İlacı düzenli kullanmak yatırımdır. Bugün gösterdiğiniz özen, gelecekteki akciğerinizi korur. Tedaviyi ciddiye alın ve kontrollerinizi aksatmayın.
Gebelik astımlı kadınlarda sık merak edilen bir konudur. En önemli mesaj nettir: astım tedavisi gebelikte de sürdürülür. Kontrolsüz astım, ilaçlardan çok daha risklidir.
Kontrolsüz astım bebeği olumsuz etkiler. Annenin kanındaki oksijen düşerse bebek de etkilenir. Bu yüzden gebelikte astım kontrolü çok değerlidir. Amaç, gebelik boyunca belirtisiz kalmaktır.
Astım ilaçlarının çoğu gebelikte güvenle kullanılır. İnhale kortikosteroidler gebelikte kullanılabilir. Kurtarıcı inhalerler de gerektiğinde kullanılır. Hekiminiz size en uygun ve güvenli tedaviyi düzenler. İlacınızı gebe kaldığınız için kendi başınıza kesmeyin.
Gebelikte astım seyri değişkendir. Bazı kadınlarda belirtiler hafifler. Bazılarında ağırlaşır. Bu yüzden gebelikte kontroller sıklaşabilir. Grip aşısı gebelikte önerilir ve atakları azaltır. Herhangi bir değişiklik olduğunda hekiminize danışın.
Doğum sırasında astım genellikle sorun çıkarmaz. Ekibiniz astımınızı bilirse daha da güvenlidir. Doğum ekibine hastalığınızı ve ilaçlarınızı bildirin. Kurtarıcı inhalerinizi yanınızda bulundurun.
Emzirme döneminde de tedaviye devam edilir. Astım ilaçlarının çoğu emzirme sırasında güvenlidir. İnhale ilaçlar süte çok az geçer. Bebeğiniz için endişe etmenize gerek yoktur. Yine de tüm ilaçlarınızı hekiminizle gözden geçirin.
Astım çocuklarda en sık görülen kronik hastalıklardan biridir. Belirtileri erişkinden biraz farklı görünebilir. Küçük çocuklar darlığı tarif edemez. Bu yüzden tanı bazen gecikir.
Çocuk astımının ipuçlarına dikkat edin:
Çocuk astımında da tedavi ilkesi aynıdır. İnhale kortikosteroidler temeldir ve güvenlidir. Küçük çocuklarda maskeli aracı tüp kullanılır. Bu, ilacın doğru alınmasını sağlar. Çocuğunuza tekniği oyunlaştırarak öğretin.
Okul, çocuk astımında önemli bir ortaktır. Öğretmen çocuğun astımını bilmelidir. Kurtarıcı inhaler okulda ulaşılabilir olmalıdır. Yazılı eylem planının bir kopyası okulda bulunmalıdır. Beden dersinden korkmayın; astımlı çocuk spor yapabilir. Doğru tedaviyle çoğu çocuk hiçbir kısıtlama yaşamaz.
Çocuğunuzu yaşına uygun şekilde bilgilendirin. Neden ilaç kullandığını basitçe anlatın. Büyükçe çocuklar kendi belirtilerini fark edebilir. Onlara ne zaman yardım isteyeceklerini öğretin. Bu, çocuğu hastalığın esiri değil, yöneticisi yapar.
Bebeklerde ve çok küçük çocuklarda tanı zordur. Hırıltı her zaman astım anlamına gelmez. Küçük çocuklarda pek çok viral enfeksiyon hırıltı yapar. Bu yüzden kesin tanı zaman alabilir. Hekiminiz çocuğunuzu zaman içinde izleyerek karar verir. Bu belirsizlik dönemi normaldir; sabırlı olun.
Çocuğun büyümesi de takip edilir. İyi tedavi edilen astım büyümeyi engellemez. Aksine, kontrolsüz astım gelişimi olumsuz etkiler. Hekiminiz çocuğunuzun boyunu ve kilosunu izler. Endişeleriniz olursa mutlaka paylaşın.
Bazı ebeveynler kortizondan çekinir. Endişe anlaşılırdır ama tedaviyi aksatmak zararlıdır. İnhale kortizon düşük dozda ve güvenlidir. Kontrolsüz astım, çocuğun gelişimini ve okulunu etkiler. Endişelerinizi hekiminizle açıkça paylaşın.
Astım, spordan uzak durmak için bir neden değildir. Aksine düzenli egzersiz akciğerlere iyi gelir. Birçok üst düzey sporcunun astımı vardır. Doğru yönetimle rekabetçi spor bile mümkündür.
Bazı hastalarda efor belirtileri tetikler. Bunu önlemenin yolları vardır:
Egzersiz sırasında belirti çıkarsa durun. Dinlenin ve kurtarıcı inhalerinizi kullanın. Belirtiler geçtikten sonra devam edip etmeyeceğinize karar verin. Sık efor belirtisi, kontrol tedavisinin gözden geçirilmesini gerektirir. İyi kontrol edilen astımda spor rahatça yapılır.
Bazı sporlar astımlılar için daha uygundur. Yüzme nemli ortamı sayesinde iyi bir seçenektir. Yürüyüş ve bisiklet de rahatça yapılabilir. Soğuk havada yapılan uzun mesafe koşusu daha zorlayıcıdır. Yine de doğru hazırlıkla bu sporlar da mümkündür. Kendi bedeninizi dinleyin ve sınırlarınızı öğrenin.
Egzersizden düzenli kaçınmak yanlıştır. Hareketsizlik genel sağlığa zarar verir. Fiziksel uygunluk arttıkça nefes kapasiteniz gelişir. Astım, spordan vazgeçme nedeni değildir. Doğru yönetimle aktif bir yaşam sürebilirsiniz.
Solunum yolu enfeksiyonları atakların önde gelen nedenidir. Bu yüzden enfeksiyonlardan korunmak tedavinin parçasıdır. Basit önlemler büyük fark yaratır.
Aşılar bu korunmanın önemli aracıdır. Astımlı kişilere her yıl grip aşısı önerilir. Grip, astımı ciddi şekilde alevlendirebilir. Zatürre aşısı da birçok astımlı için önerilir. Hangi aşıların size uygun olduğunu hekiminize sorun.
Günlük hijyen de değerlidir:
Enfeksiyon geçirirken belirtileriniz artabilir. Bu dönemde eylem planınızı takip edin. Kurtarıcı ihtiyacınız çok arttıysa hekiminize başvurun. Erken müdahale, hafif nezleyi ağır atağa dönüşmekten korur.
Beslenme astımı doğrudan tedavi etmez. Yine de bazı bağlantılar önemlidir. Genel olarak sağlıklı ve dengeli beslenme astıma yardımcı olur. Bol sebze ve meyve tüketmek genel akciğer sağlığını destekler.
Kilo yönetimi belirgin bir fark yaratır. Fazla kilo göğüs kafesine baskı yapar. Bu, nefes almayı zorlaştırır. Obezite astım kontrolünü de bozar. Kilo vermek birçok hastada belirtileri azaltır. Sağlıklı kiloya ulaşmak tedavinin önemli bir parçasıdır.
Bazı hastalarda belirli gıdalar tetikleyici olabilir. Gerçek gıda alerjisi nadirdir ama ciddidir. Bir gıdadan sonra düzenli belirti çıkıyorsa hekiminize söyleyin. Kükürt içeren bazı katkı maddeleri duyarlı kişileri etkileyebilir. Kuru meyve ve bazı içeceklerde bulunabilir.
Aşırı kısıtlayıcı diyetlerden kaçının. Kanıtsız "astım diyetleri" size zarar verebilir. Dengeli beslenin ve ilaçlarınızı sürdürün. Beslenme sorularınızı hekiminize veya diyetisyene sorun.
Yeterli sıvı almak da faydalıdır. Su içmek balgamın incelmesine yardımcı olur. İnce balgam daha kolay atılır. Gün boyu düzenli su için. Ancak sıvı almak ilaç tedavisinin yerini tutmaz. Dengeli bir yaşam, tedaviyi destekler.
Astım kronik bir hastalıktır; yani uzun sürelidir. Bu, umutsuzluk nedeni değildir. Astımla dolu dolu bir yaşam mümkündür. Anahtar, hastalığı bir ortak gibi yönetmektir.
Düzenli kontroller bu yönetimin temelidir. Belirtiniz olmasa bile kontrollere gidin. Hekiminiz tedaviyi ihtiyacınıza göre ayarlar. İyi dönemlerde doz azaltılabilir. Kötü dönemlerde erken müdahale edilir.
Kendinizi tanımak da çok değerlidir. Tetikleyicilerinizi öğrenin ve kaydedin. Erken uyarı işaretlerinizi tanıyın. Bir belirti günlüğü tutmak bu konuda yardımcı olur. Zamanla astımınızı çok iyi tanırsınız.
Bilgi güçtür. Astımınızı ne kadar iyi anlarsanız o kadar iyi yönetirsiniz. Sorularınızı hekiminize çekinmeden sorun. Güvenilir kaynaklardan bilgi edinin. Bilinçli hasta, en iyi sonuçları alan hastadır.
Ev, tetikleyicilerle en çok karşılaştığınız yerdir. Küçük düzenlemeler belirtileri belirgin azaltır. Özellikle alerjik astımda ev önlemleri çok işe yarar.
Ev tozu akarına karşı önlemler alın:
Küf ve neme karşı da dikkatli olun. Banyoyu iyi havalandırın. Duvardaki rutubet lekelerini temizleyin ve nedenini giderin. Islak yüzeyleri kurulayın. Gerekirse nem alma cihazı kullanın.
Diğer önlemler de faydalıdır. Evde kesinlikle sigara içilmesine izin vermeyin. Keskin kokulu temizlik ürünlerinden kaçının. Evcil hayvanınız varsa onu yatak odasından uzak tutun. Polen mevsiminde pencereleri kritik saatlerde kapalı tutun. Süpürgede toz tutan filtre kullanmak yararlı olabilir.
Bütün bu önlemleri bir kerede yapmanız gerekmez. En çok etkilendiğiniz tetikleyicilere odaklanın. Alerji testi sonucunuz hangi önlemin öncelikli olduğunu gösterir. Küçük değişiklikler zamanla büyük fark yaratır.
Yatak odasına özel önem verin. Günün üçte birini orada geçirirsiniz. Bu oda mümkün olduğunca alerjenden arınmış olmalı. Tüylü oyuncakları dolapta saklayın veya sıcak yıkayın. Perdeleri düzenli temizleyin. Nemli havayı önlemek için odayı havalandırın.
Temizlik yaparken de dikkatli olun. Kuru süpürme tozu havaya kaldırır. Nemli bezle silmek daha iyidir. Astımlı kişi temizlik sırasında odadan çıksın. Keskin kokulu ürünler yerine kokusuz olanları seçin. Temizlik bittikten sonra iyice havalandırın.
Sigara astım için ikili bir tehdittir. Hem atakları tetikler, hem tedavinin etkisini azaltır. Sigara içen astım hastalarında ilaçlar daha az işe yarar. Ataklar daha sık ve daha ağır olur.
Pasif içicilik de tehlikelidir. Başkasının dumanı astımı aynı şekilde alevlendirir. Bu durum özellikle çocuklar için yıkıcıdır. Astımlı çocuğun evinde asla sigara içilmemelidir. Balkonda içmek bile giysilere sinen dumanı taşır.
Elektronik sigara güvenli bir alternatif değildir. İçindeki buhar hava yollarını tahriş eder. Astımlı kişilerde belirtileri artırabilir. "Zararsız" olduğu düşüncesi yanlıştır. Elektronik sigara da bırakılmalıdır.
Sigarayı bırakmak astım için en değerli adımlardan biridir. Bırakınca belirtiler azalır ve ilaçlar daha iyi çalışır. Bırakma zor olabilir; yalnız değilsiniz. Hekiminizden destek isteyin. Sigara bırakma poliklinikleri ve destek programları vardır.
Sigarayı bırakmanın faydaları hızla başlar. Birkaç gün içinde hava yolları rahatlamaya başlar. Haftalar içinde öksürük ve balgam azalır. Aylar içinde akciğer fonksiyonu düzelir. Ne kadar erken bırakırsanız o kadar çok fayda görürsünüz. Bırakmak için hiçbir zaman geç değildir.
Nargile ve puro da sigara kadar zararlıdır. Bunların "daha az zararlı" olduğu düşüncesi yanlıştır. Her türlü tütün dumanı hava yollarını tahriş eder. Astımlı iseniz her türlü tütünden uzak durun.
Astım hakkında pek çok yanlış inanış dolaşır. Bu inanışlar tedaviyi aksatabilir. Doğru bilgi, doğru tedavinin önkoşuludur. En sık karşılaşılanları düzeltelim.
Bu korku, ağızdan alınan yüksek doz kortizonla karıştırmaktan gelir. İnhale kortizon çok düşük dozdadır ve doğrudan akciğere gider. Önerilen dozda güvenlidir. Asıl zararlı olan, tedavisiz bırakılan kontrolsüz astımdır.
İnhalerler bağımlılık yapmaz. Onları düzenli kullanmanız bağımlılık değil, tedavidir. Tıpkı tansiyon hastasının her gün ilaç alması gibidir. İhtiyacınız devam ettiği için kullanırsınız. Bırakınca hastalık geri döndüğü için bağımlılık sanılır.
Bu en tehlikeli inanıştır. Belirtisiz olmak, iltihabın kaybolduğu anlamına gelmez. İlaç iltihabı bastırdığı için iyi hissedersiniz. Aniden kesince iltihap geri döner ve atak gelebilir. Doz değişikliğini yalnızca hekiminiz planlar.
Bazı çocuklarda belirtiler yaşla hafifler. Ancak hava yolu hassasiyeti sıklıkla kalır. Belirtiler yıllar sonra geri dönebilir. Ayrıca kontrolsüz çocuk astımı akciğer gelişimini etkiler. Astım her yaşta ciddiye alınmalıdır.
Doğru tedaviyle astımlılar spor yapabilir. Birçok olimpik sporcunun astımı vardır. Kaçınmak değil, doğru hazırlanmak gerekir. Egzersiz akciğerlere iyi gelir.
Panikle hızlı ve derin nefes almak durumu kötüleştirebilir. Bunun yerine sakin, yavaş ve kontrollü nefes alın. Kurtarıcı inhalerinizi kullanın ve dik oturun. Sakinlik nefes darlığını azaltır.
Astım yaşlılıkta da görülür. Bazı hastalar astımı gençken kaptı ve yaşlandı. Bazılarında ise hastalık ileri yaşta başladı. Yaşlı hastalarda birkaç özel durum vardır.
Yaşlılıkta tanı bazen gecikir. Nefes darlığı kalp hastalıklarına bağlanabilir. Astım gözden kaçabilir. Bu yüzden yaşlıda da solunum testleri önemlidir. Doğru tanı, doğru tedavinin başlangıcıdır.
İnhaler kullanımı yaşlıda zorlaşabilir. El gücü azalırsa cihaza basmak güçleşir. Eklem sorunları kavramayı etkileyebilir. Bu durumda aracı tüp veya farklı cihazlar yardımcı olur. Hekiminiz kullanımı kolay bir cihaz seçebilir.
Yaşlı hastalar birden fazla ilaç kullanabilir. İlaç etkileşimleri önem kazanır. Kullandığınız tüm ilaçları hekiminize bildirin. Bazı tansiyon ve göz ilaçları astımı etkileyebilir. Düzenli takip, bu riskleri güvenle yönetir.
Astımın kesin bir tedavisi henüz yoktur. Ancak çok iyi kontrol edilebilir. Doğru tedaviyle çoğu hasta belirtisiz yaşar. Bazı çocuklarda belirtiler yaşla hafifler. Yine de hastalığı yönetmek, iyileşme beklemekten daha gerçekçidir.
Evet, kontrol edici inhaleri her gün kullanın. Belirtiniz olmasa bile hava yollarında iltihap sürer. İlaç bu iltihabı bastırır. Kesince iltihap geri döner ve atak riski artar. Sadece kurtarıcı ilaçlar belirti anında kullanılır.
Astıma yatkınlık kalıtsaldır. Ailede astım veya alerji varsa risk artar. Ancak yatkınlık tek başına yeterli değildir. Çevresel etkenler de rol oynar. Kalıtsal yatkınlık, hastalığın kesin geleceği anlamına gelmez.
İnhale kortizon çok düşük dozdadır. Doğrudan akciğere gider ve kana az geçer. Ağızdan alınan yüksek doz kortizonla aynı değildir. Önerilen dozda güvenlidir. Asıl risk, tedavisiz kalan astımdadır.
En iyi yöntem uygulamalı öğrenmedir. Hekiminiz veya hemşireniz size boş cihazla gösterebilir. Eczacınızdan da destek isteyebilirsiniz. İlk kez tek başınıza denemeyin. Tekniğinizi bir sağlık çalışanına doğrulatın. Doğru başlangıç, tedavinin başarısını belirler.
Kurtarıcıya haftada ikiden fazla ihtiyaç duyuyorsanız kontrolünüz yetersizdir. Bu durumda hekiminize başvurun. Atak anında ise plandaki tekrar dozlarını uygulayın. Sık kurtarıcı kullanımı, kontrol tedavisinin gözden geçirilmesi gerektiğini gösterir.
Önce durun ve dik oturun. Kurtarıcı inhalerinizi, mümkünse aracı tüple kullanın. Sakin ve kontrollü nefes almaya çalışın. Düzelme yoksa planınıza göre tekrarlayın. Konuşamama veya morarma varsa hemen 112'yi arayın.
Evet, doğru tedaviyle spor yapabilirsiniz. İyice ısının ve gerekirse önceden kurtarıcı kullanın. Soğuk havada ağzınızı örtün. Belirti çıkarsa durup dinlenin. Egzersiz akciğerlerinize iyi gelir.
Evet, tedaviyi sürdürmelisiniz. Kontrolsüz astım bebek için ilaçtan daha risklidir. İnhale kortizon ve kurtarıcılar gebelikte kullanılabilir. İlacınızı kendi başınıza kesmeyin. Hekiminiz size güvenli tedaviyi düzenler.
İyi kontrol edilirse okulu etkilemez. Öğretmen astımı bilmeli ve kurtarıcı okulda bulunmalıdır. Yazılı eylem planının bir kopyasını okula verin. Çocuğunuz beden dersine katılabilir. Doğru tedaviyle çoğu çocuk normal okul yaşamı sürer.
Birçok inhalerde doz sayacı vardır. Sayacı düzenli takip edin. Çalkalandığında ses gelmesi cihazın dolu olduğu anlamına gelmez; bu sadece itici gazdır. İlaç bitmeden yenisini temin edin. Boş inhaler atak anında sizi zor durumda bırakır.
Alerjik astımda tetikleyiciler polen, akar ve hayvan gibi alerjenlerdir. Birçok astımlıda alerjik nezle veya egzama da bulunur. Alerji testleri tetikleyicileri belirlemeye yarar. Alerjeni bilip ondan kaçınmak belirtileri azaltır. Ancak her astım alerjik değildir.
Bu kişiye göre değişir. Çok kuru hava bazı hastalarda öksürüğü artırır. Ancak aşırı nem küf ve akar için idealdir. Bu da alerjik hastaları rahatsız eder. Dengeli bir ev nemi çoğu hasta için en iyisidir.
Önerilen dozlarda modern inhalerler genellikle güvenlidir. Kurtarıcı fazla kullanılırsa geçici çarpıntı yapabilir. Bu, kurtarıcıya çok sık ihtiyaç duyduğunuzu gösterir. Böyle bir durumda hekiminize başvurun. Doz aşımından değil, kontrolsüz astımdan kaçının.
Erişkinlerde göğüs hastalıkları uzmanı astıma bakar. Alerji uzmanları da tanı ve tedavide görev alır. Çocuklarda çocuk göğüs veya çocuk alerji uzmanları ilgilenir. Aile hekiminiz de ilk değerlendirmeyi yapıp yönlendirir. Belirtileriniz varsa başvurmayı ertelemeyin.
Herkes için zorunlu değildir. Ancak birçok hastada çok yararlıdır. PEF takibi yaklaşan atağı erkenden haber verir. Eylem planınızı sayısal hale getirir. Hekiminiz sizin için uygun olup olmadığına karar verir.
Kontrollü astımda uçak yolculuğu genellikle güvenlidir. Kurtarıcı inhalerinizi el bagajınızda taşıyın. İlaçlarınızı yanınızda bulundurun. Uzun yolculuklarda ilaç uyumunuzu sürdürün. Ağır astımınız varsa seyahat öncesi hekiminize danışın.
Soğuk hava bronşları kasarak belirtileri tetikler. Dışarı çıkarken atkıyla ağzınızı ve burnunuzu örtün. Bu, soluduğunuz havayı ısıtır ve nemlendirir. Soğukta ağır efordan kaçının. Hekiminiz gerekirse çıkmadan önce kurtarıcı önerebilir.
Hayır, inhalerinizi kimseyle paylaşmayın. İnhaler kişisel bir tıbbi cihazdır. Paylaşmak enfeksiyon bulaştırabilir. Ayrıca herkesin ilacı ve dozu farklıdır. Başkasının ilacı size zarar verebilir. Kendi reçeteli inhalerinizi kullanın.
Astımı önleyen veya iyileştiren bir aşı yoktur. Ancak alerji aşısı (immünoterapi) bazı hastalara yarar sağlar. Bu, alerjeni yavaşça vücuda alıştıran bir tedavidir. Uygun olup olmadığınıza alerji uzmanı karar verir. Ayrıca grip ve zatürre aşıları atakları önlemede yardımcıdır.
Bu ürünler astım tedavisinin yerini tutmaz. Bazı bitkisel ürünler belirtileri bile artırabilir. Kanıtlanmış tedavi, inhaler ilaçlardır. Bitkisel bir ürün denemeden önce hekiminize sorun. Reçeteli ilaçlarınızı asla bitkisel ürünlerle değiştirmeyin.
Astım, doğru yönetildiğinde günlük yaşamı engellemeyen bir hastalıktır. Anahtar, hastalığı ve tedaviyi doğru anlamaktır. İltihap belirtisiz dönemde de sürer. Bu yüzden kontrol edici ilaçlar her gün kullanılır.
İki ilaç grubunu ayırt edin. Kontrol ediciler iltihabı bastırır ve düzenli alınır. Kurtarıcılar belirti anında hızla rahatlatır. Sadece kurtarıcıyla idare etmek en tehlikeli hatadır. Kurtarıcıya sık ihtiyaç, tedaviyi gözden geçirme sinyalidir.
İnhaler tekniği ilacın kendisi kadar önemlidir. Doğru teknik ve aracı tüp ilacı akciğere ulaştırır. Tekniğinizi her kontrolde gösterin. Tetikleyicilerinizi tanıyın ve onlardan korunun.
Yazılı bir eylem planı hazırlayın ve elinizin altında tutun. Kırmızı bayrakları ezberleyin. Konuşamama, morarma ve kurtarıcıya yanıtsızlık acildir; hemen 112'yi arayın. Düzenli hekim kontrolüyle astımınızı tam kontrol altında tutabilirsiniz.
Son olarak umudunuzu koruyun. Astım, birlikte yaşanabilen bir hastalıktır. Milyonlarca insan astımla dolu bir yaşam sürer. Sporcular yarışır, öğrenciler okur, herkes çalışır. Sizi kısıtlayan hastalık değil, kontrolsüzlüktür. Doğru tedaviyle kontrolsüzlüğün önüne geçebilirsiniz.
Kendinize bir söz verin. İlaçlarınızı düzenli kullanın. İnhaler tekniğinizi doğru öğrenin. Kontrollerinizi aksatmayın. Bu üç alışkanlık astımınızı sizin lehinize çevirir. Sağlıklı nefesler dolu bir yaşam sizin de hakkınızdır.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel tıbbi tavsiye yerine geçmez. Tanı ve tedavi için mutlaka hekiminize başvurun.
Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler: