Alexander hastalığına ilk ilaç: Zilganersen ne vadediyor, kimlere uygun?

Beyinde sinir hücrelerinin yanında astrosit adlı destek hücreleri bulunur. Bu hücreler GFAP adlı bir yapı proteini üretir. Alexander hastalığında GFAP geni mutasyonludur ve protein düzgün üretilmez.

Bozuk protein, astrositlerin içinde Rosenthal lifleri denen kümeler halinde birikir. Birikim beyaz cevheri, yani sinir liflerinin kılıfını zamanla tahrip eder. Bu yüzden hastalık lökodistrofiler (beyaz cevher hastalıkları) grubunda sayılır.

Belirtiler yaşa göre değişir. Bebeklerde baş çevresi büyümesi, nöbet, gelişim basamaklarında kayıp ve beslenme güçlüğü öne çıkar. Daha büyük çocuklarda ve yetişkinlerde yürüme bozukluğu, kas güçsüzlüğü, yutma ve konuşma sorunları görülür. Kafa içi basınç artışı da eşlik edebilir.

Zilganersen bir antisens oligonükleotiddir. Bu, hedef genin mesajcı RNA'sına bağlanan kısa bir sentetik DNA parçasıdır. Bağlanınca hücre o proteini daha az üretir.

İlaç böylece bozuk GFAP proteininin yapımını kaynağında azaltıyor. Birikim başlamadan önce müdahale ediyor. Bu, hastalığın nedenine yönelen ilk tedavi olma özelliğini taşıyor.

Uygulama şekli önemli. İlaç kan yoluyla değil, bel bölgesinden omurilik sıvısına verilir. Bu işlemi eğitimli sağlık çalışanı yapar ve 3 ayda bir tekrarlanır.

Onaya temel olan çok merkezli çalışmaya (NCT04849741) 2 yaş ve üzeri 49 hasta katıldı. Hastalar rastgele tedavi ya da tedavisiz izlem koluna ayrıldı. Ayrı bir açık etiketli alt çalışmada 2 yaş altı 4 bebek tedavi aldı.

Başlangıçta yürüme güçlüğü olan 5 yaş ve üzeri hastalarda ana ölçüt yürüme hızıydı. Tedavi alanlarda 61. haftada yürüme hızı anlamlı ölçüde daha iyiydi. Tedavisiz grupta ise yürüme hızı belirgin biçimde geriledi.

2-4 yaş grubunda yürüme hızı güvenilir bir ölçüt değil. Bu çocuklarda ayakta durma, yürüme, koşma ve zıplamayı kapsayan motor beceri ölçeği kullanıldı. Tedavi grubu bu ölçekte ilerlerken kontrol grubu geriledi.

2 yaş altı için doğrudan karşılaştırmalı veri sınırlı. FDA burada farmakokinetik modelleme kullandı. Aynı dozda bebeklerdeki ilaç düzeyinin büyük çocuklarla benzer olması bekleniyor. Tedavi alan 4 bebeğin güvenlik verisi de bu kararı destekledi.

En sık bildirilen yan etkiler kusma, sırt ağrısı, öksürük ve baş ağrısıdır. Bel ponksiyonu sonrası baş ağrısı sendromu da görülebilir.

Aseptik menenjit (mikropsuz beyin zarı iltihabı) bildirildi. Ateş, ense sertliği, ışığa hassasiyet ya da şiddetli baş ağrısı gelişirse hemen bildirin.

Alexander hastalığı Türkiye'de de çocuk nörolojisi merkezlerinde tanınıyor. Tanı, MR bulguları ve GFAP gen testiyle konur. Yeni ilacın Türkiye'de ruhsat ve erişim durumu henüz belirsiz.

Tanılı bir çocuğunuz varsa izlem yapan çocuk nöroloğuyla ilaca erişim yollarını konuşun. Nadir hastalık dernekleri de güncel bilgi paylaşıyor. Ailelerin genetik danışmanlık alması önerilir; hastalık çoğu zaman yeni mutasyonla ortaya çıkar.