İnflamatuvar Bağırsak Hastalığı (IBD) kronik otoimmün bağırsak inflamasyonu — Türkiye'de 100,000+ hasta, batı ülkelerinde insidans %0.5-1. 2 ana tip: (1) Crohn Hastalığı (CH) — ağızdan anüse kadar herhangi bir GIS bölgesi, transmural (tüm duvar) inflamasyon, sınırlı patchy lezyonlar, en sık terminal ileum + sağ kolon (ileoçekal). Komplikasyon: striktür, fistül, abse, perianal hastalık. (2) Ülseratif Kolit (UC) — sadece kolon ve rektum, mukozal (yüzeysel) inflamasyon, sürekli rektumdan proksimale (proktit → sol kolit → pankolit). Komplikasyon: toksik megakolon, primer sklerozan kolanjit (PSC), kolon kanseri riski. Belirti: UC: Kanlı ishal, tenezmus, alt karın ağrısı, mukus. Crohn: Karın ağrısı (sağ alt — ileoçekal), ishal (kanlı veya değil), kilo kaybı, ateş, perianal fistül. Ekstraintestinal: Artrit, üveit, eritema nodozum, primer sklerozan kolanjit, anemi, osteoporoz. Tanı: Kolonoskopi + ileal intubasyon + biyopsi. Fekal kalprotektin >150 µg/g (aktivite belirteci), CRP, anemi, hipoalbuminemi. MR enterografi (Crohn ince bağırsak), kapsül endoskopi. Tedavi piramidi: (1) 5-ASA (mesalamin): UC birinci basamak. Topikal (suppozituvar, lavman) + oral. Crohn'da sınırlı. (2) Kortikosteroid: Akut alevlenme — prednizolon, budesonid (Entocort — ileoçekal Crohn). İdame değil. (3) İmmünomodulator: Azatiyoprin (AZA), 6-merkaptopurin, metotreksat (CH). TPMT testi. (4) Biyolojikler (2000+ devrim): Anti-TNF: infliksimab (Remicade), adalimumab (Humira), sertolizumab (Cimzia), golimumab (Simpon
Crohn Hastalığı ve Ülseratif Kolit (IBD): Modern Biyolojik Tedavi Devrimi
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir. TL;DR İnflamatuvar Bağırsak Hastalığı (IBD) kronik otoimmün bağırsak inflamasyonu — Türkiye'de 100,000+ hasta , batı…
Okumaya devam edin
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir.
TL;DR
İnflamatuvar Bağırsak Hastalığı (IBD) kronik otoimmün bağırsak inflamasyonu — Türkiye'de 100,000+ hasta, batı ülkelerinde insidans %0.5-1. 2 ana tip: (1) Crohn Hastalığı (CH) — ağızdan anüse kadar herhangi bir GIS bölgesi, transmural (tüm duvar) inflamasyon, sınırlı patchy lezyonlar, en sık terminal ileum + sağ kolon (ileoçekal). Komplikasyon: striktür, fistül, abse, perianal hastalık. (2) Ülseratif Kolit (UC) — sadece kolon ve rektum, mukozal (yüzeysel) inflamasyon, sürekli rektumdan proksimale (proktit → sol kolit → pankolit). Komplikasyon: toksik megakolon, primer sklerozan kolanjit (PSC), kolon kanseri riski. Belirti: UC: Kanlı ishal, tenezmus, alt karın ağrısı, mukus. Crohn: Karın ağrısı (sağ alt — ileoçekal), ishal (kanlı veya değil), kilo kaybı, ateş, perianal fistül. Ekstraintestinal: Artrit, üveit, eritema nodozum, primer sklerozan kolanjit, anemi, osteoporoz. Tanı: Kolonoskopi + ileal intubasyon + biyopsi. Fekal kalprotektin >150 µg/g (aktivite belirteci), CRP, anemi, hipoalbuminemi. MR enterografi (Crohn ince bağırsak), kapsül endoskopi. Tedavi piramidi: (1) 5-ASA (mesalamin): UC birinci basamak. Topikal (suppozituvar, lavman) + oral. Crohn'da sınırlı. (2) Kortikosteroid: Akut alevlenme — prednizolon, budesonid (Entocort — ileoçekal Crohn). İdame değil. (3) İmmünomodulator: Azatiyoprin (AZA), 6-merkaptopurin, metotreksat (CH). TPMT testi. (4) Biyolojikler (2000+ devrim): Anti-TNF: infliksimab (Remicade), adalimumab (Humira), sertolizumab (Cimzia), golimumab (Simponi — UC). Anti-integrin: vedolizumab (Entyvio) — bağırsak-selektif, az sistemik. Anti-IL12/23 ustekinumab (Stelara), anti-IL23 risankizumab (Skyrizi — Crohn 2022), mirikizumab (Omvoh — UC 2023). JAK inhibitörü: tofasitinib (Xeljanz — UC), upadasitinib (Rinvoq — Crohn + UC), filgotinib (Jyseleca — UC). S1P modulatörü: ozanimod (Zeposia — UC), etrasimod (Velsipity — UC). (5) Cerrahi: UC kolektomi (toksik megakolon, dirençli, displazi). Crohn rezeksiyon (striktür, fistül). Kanser tarama: UC 8+ yıl pankolit → yıllık kolonoskopi + biyopsi (displazi). Kırmızı bayrak: Toksik megakolon (şiddetli ishal + ateş + abdominal distansiyon), perfore Crohn, masif kanama, perianal abse.
İçindekiler
- IBD Patofizyoloji
- Crohn vs Ülseratif Kolit Karşılaştırma
- Belirti ve Ekstraintestinal Bulgular
- Tanı: Kolonoskopi, Kalprotektin
- 5-ASA ve Kortikosteroid
- Anti-TNF ve Biyolojikler
- Yeni Tedaviler (JAK, S1P)
- Cerrahi ve Kanser Tarama
- KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
- Doktorclub Hekim Notu
- Kaynakça
1. IBD Patofizyoloji
Çok faktörlü etiyoloji
- Genetik (NOD2 Crohn — Türk popülasyonda da)
- Mikrobiyom disbiyozis
- İmmün disregülasyon (Th17, Treg dengesizliği)
- Çevresel (sigara — Crohn ↑, UC ↓ — paradoks!), batı diyet
Yaygınlık
- Türkiye prevalans: UC %0.06, Crohn %0.03
- Genç-orta yaş (15-40)
- İkinci pik 60+ yaş
Aile öyküsü
- derece akrabada IBD → 10x risk
- Yahudi Aşkenazi yüksek
2. Crohn vs Ülseratif Kolit Karşılaştırma
| Özellik | Crohn | Ülseratif Kolit |
|---|---|---|
| Lokasyon | Ağızdan anüse | Sadece kolon + rektum |
| En sık yer | Terminal ileum + sağ kolon | Rektum + sigmoid |
| Dağılım | Patchy (atlama lezyonları) | Sürekli (proksimale yayılan) |
| Derinlik | Transmural | Mukozal |
| Komplikasyon | Striktür, fistül, abse, perianal | Toksik megakolon, kolon kanseri |
| Kanlı dışkı | Sık (rektum tutulumu varsa) | Klasik (parlak kırmızı) |
| Granuloma | %30 (patognomonik değil) | YOK |
| Sigara | Kötü (alevlenme) | Koruyucu paradoks |
| Cerrahi kür | Yok (nüks başka yerde) | Total kolektomi kür |
Crohn alt tipleri (Montreal sınıflama)
- L1: İleal
- L2: Kolonik
- L3: İleokolonik
- L4: Üst GIS
UC alt tipleri (Montreal)
- E1: Proktit
- E2: Sol kolit
- E3: Pankolit
3. Belirti ve Ekstraintestinal Bulgular
Ülseratif kolit klasik
- Kanlı ishal
- Tenezmus (acil ihtiyaç, dolu hissi)
- Alt karın ağrısı
- Mukuslu dışkı
- Gece belirtisi
Crohn klasik
- Karın ağrısı (sağ alt — ileoçekal sık)
- İshal (kanlı/değil)
- Kilo kaybı
- Düşük dereceli ateş
- Perianal hastalık — fistül, abse, fissür
Ekstraintestinal
- Eklem: Artrit (büyük eklem, axiyel), ankilozan spondilit
- Göz: Üveit, episklerit
- Cilt: Eritema nodozum, pyoderma gangrenozum
- Karaciğer: Primer sklerozan kolanjit (PSC) — özellikle UC
- Hematolojik: Anemi (kronik hastalık + demir eksikliği), trombositoz
- Kemik: Osteoporoz (steroid + malabsorpsiyon)
- Renal: Oxalat taşı (Crohn — yağ malabsorpsiyon)
Alevlenme tetikleyici
- NSAID
- Antibiyotik (C. difficile risk)
- Stres
- Sigara (Crohn)
- Enfeksiyon
4. Tanı: Kolonoskopi, Kalprotektin
Kolonoskopi (altın standart)
- Tüm kolon + terminal ileal intubasyon
- Mukozal görüntü:
- UC: sürekli eritem, ödem, ülser, mukozal granülarite
- Crohn: aftöz ülser, kobblestone, segmental, derin "knife-like"
- Biyopsi (her segment 2+) tanı + ayırıcı
Patoloji
- UC: kript dağılımı bozukluğu, kript apsesi, distorsiyon
- Crohn: non-kazeifiye granuloma (patognomonik değil), fokal kript yıkımı
Görüntüleme
- MR enterografi — Crohn ince bağırsak, fistül
- BT enterografi
- USG (intestinal — yardımcı, tekrar değerlendirme)
- Kapsül endoskopi (Crohn ince bağırsak — striktür dışlandıktan sonra)
Laboratuvar
- Fekal kalprotektin — aktivite belirteci
- <50 µg/g: aktif değil
- 50-150: gri zon
- >150: aktif IBD
- CRP, sedim
- Hemogram (anemi, trombositoz)
- Albümin, ferritin
- B12, folat (Crohn ileal — B12 emilim)
- C. difficile toksin (alevlenme öncesi)
Genetik
- NOD2 (Crohn — Türk de risk)
- Rutin tarama yok
5. 5-ASA ve Kortikosteroid
5-ASA (mesalamin, sulfasalazin)
- UC birinci basamak
- Aktif tedavi + idame
- Oral (Salofalk, Asacol, Pentasa): kolon
- Topikal: suppozituvar (proktit), lavman (sol kolit)
- Dozaj: 2.4-4.8 g/gün aktif, 2-2.4 g idame
- Crohn'da etki sınırlı
Sulfasalazin
- Sülfa kısmı yan etki yapar
- Mesalamin tercih (modern)
Kortikosteroid (akut alevlenme)
- Prednizolon 40-60 mg/gün → kademeli azaltma
- Budesonid (Entocort) — ileoçekal Crohn (yüksek 1. geçiş, sistemik yan etki az)
- Budesonid MMX (Cortiment) — UC
- İdame DEĞİL — uzun süreli kullanım kontraendike
Topikal steroid
- Lavman, köpük, suppozituvar
- Distal UC
Yan etki
- Cushing, osteoporoz, diyabet, glokom, infeksiyon, ruh hali
6. Anti-TNF ve Biyolojikler
Anti-TNF (2000+ devrim)
- İnfliksimab (Remicade) — IV 8 haftada 1
- Adalimumab (Humira) — SC 2 haftada 1
- Sertolizumab pegol (Cimzia) — SC Crohn
- Golimumab (Simponi) — SC UC
Endikasyon
- Şiddetli IBD
- Steroid-refrakter, bağımlı
- Fistülöz Crohn (anti-TNF altın standart)
- Pediatrik
Yan etki
- Enfeksiyon (tüberküloz reaktivasyonu — TBC tarama öncesi şart)
- HBV reaktivasyonu
- Demyelinizasyon (MS riski)
- Lupus benzeri
- Lenfoma (özellikle azatiyoprin + anti-TNF)
Antikor oluşumu
- Sekonder direnç
- AZA/MTX ile kombinasyon antikor yapımını azaltır
Vedolizumab (Entyvio)
- Anti-α4β7 integrin — bağırsak-selektif
- Sistemik immün baskı az
- İdame
- UC ve Crohn
Ustekinumab (Stelara)
- Anti-IL12/23
- 8 haftada SC
- Crohn, UC
- Psoriasis kullanımdan IBD'ye geçiş
Risankizumab (Skyrizi) — Crohn 2022 onaylı
- Anti-IL23
- Crohn'da daha güçlü ustekinumabdan
- SC 8 haftada
Mirikizumab (Omvoh) — UC 2023
- Anti-IL23
- IV indüksiyon + SC idame
Anti-integrin / anti-IL23 tercih
- Yaşlı, immün baskı endişe, anti-TNF kontraendike
7. Yeni Tedaviler (JAK, S1P)
JAK inhibitörleri (oral)
- Tofasitinib (Xeljanz) — UC, 5-10 mg × 2
- Upadasitinib (Rinvoq) — UC + Crohn, 45 mg indüksiyon → 15-30 mg idame
- Filgotinib (Jyseleca) — UC, 200 mg/gün
Avantaj
- Oral (enjeksiyon değil)
- Hızlı etki
- Anti-TNF dirençli
Yan etki
- Tromboz (DVT, PE)
- Major KVH (KAH öyküsünde dikkat)
- Lenfoma, herpes zoster
- 50+ yaş, KVH risk faktörü → FDA siyah kutu
S1P (sphingosine-1-phosphate) modulatör
- Ozanimod (Zeposia) — UC
- Etrasimod (Velsipity) — UC 2023
- Oral
- Yan etki: bradikardi, lenfopeni, makula ödemi
- EKG, oftalmolojik öncesi değerlendirme
Diğer ufukta
- Anti-TL1A (TEV-48574, RVT-3101)
- IL-23 yeni jenerasyon
- Combination biyolojikler
8. Cerrahi ve Kanser Tarama
Cerrahi UC
- Total proktokolektomi + ileal poş anal anastomoz (IPAA) — kür
- Endikasyon: dirençli, displazi/kanser, toksik megakolon
- Poşit komplikasyonu (%50)
Cerrahi Crohn
- Rezeksiyon (striktür, fistül, abse)
- Kür DEĞİL — nüks başka yerde
- Kısa bağırsak sendromu (çoklu rezeksiyon)
- Striktüroplasti — bağırsak koruyucu
Perianal fistül
- Seton drenaj
- Anti-TNF
- LIFT, fistuloskopi
- Stem cell (Alofisel)
Kolon kanseri tarama
- UC pankolit 8+ yıl → yıllık kolonoskopi
- Sol kolit 15+ yıl → 2-3 yıllık
- Crohn kolonik tutulum 8+ yıl → benzer
- Random + targeted biyopsi (kromoendoskopi)
PSC eşlik
- UC + PSC çok yüksek kanser riski
- Yıllık ERCP/MRCP
9. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
KIRMIZI bayraklar
- Şiddetli ishal + ateş + abdominal distansiyon → toksik megakolon
- Akut karın + peritonit → perforasyon
- Masif kanama → ICU, kolektomi
- Perianal abse → drenaj
- Sepsis belirtisi → IV antibiyotik
- Kilo kaybı + iştahsızlık + persistent ishal → IBD veya kanser
SSS
S: IBD iyileşir mi? A: Hayır — kronik. Modern tedavi ile uzun süreli remisyon mümkün.
S: Crohn ve UC tedavisi aynı mı? A: Benzer ama Crohn'da fistül/striktür yönetimi farklı, UC'de kolektomi küratif.
S: Sigara IBD'yi etkiler mi? A: Crohn'u kötüleştirir, UC'yi paradoks korur — yine de sigara her durumda zararlı.
S: Hamilelik mümkün mü? A: Evet — remisyondaki IBD'de gebelik güvenli. Çoğu ilaç (5-ASA, biyolojikler) gebelikte devam edilir.
S: Biyolojik ilaçlar tehlikeli mi? A: TBC tarama, HBV/HIV tarama önce. Enfeksiyon riski hafif artmış. Yarar/risk dengeli.
S: Diyet ne olmalı? A: Aktif alevlenmede düşük lifli; remisyonda Akdeniz diyeti önerilir. Spesifik karbonhidrat diyeti, FODMAP — sınırlı kanıt.
S: Çocuğum olur mu? A: %5-10 risk (sağlıklı popülasyon %0.5). Daha yüksek ama çoğu çocuk sağlıklı.
S: SGK karşılar mı? A: 5-ASA, AZA, biyolojikler (anti-TNF, vedolizumab, ustekinumab) raporlu karşılanır.
10. Doktorclub Hekim Notu
İBD Crohn ve ülseratif kolit kronik otoimmün hastalıklar — son 25 yılda biyolojik tedavi devrimi ile prognoz dramatik iyileşti. Anti-TNF (infliksimab, adalimumab) ana ilaç olmaya devam ediyor; anti-integrin (vedolizumab), anti-IL23 (risankizumab, mirikizumab), JAK inhibitörü (upadasitinib), S1P modulatör (ozanimod) modern alternatifler. Fekal kalprotektin non-invaziv aktivite belirteci. Cerrahi UC'de küratif, Crohn'da nüks başka yerde. Kanser tarama uzun süreli IBD'de şart (8+ yıl pankolit). TBC tarama biyolojik öncesi unutulmamalı. Sigara Crohn'u kötüleştirir, UC'de paradoks koruyucu — yine de bırakmak şart. Hamilelik remisyonda güvenli. Doktorclub'da gastroenteroloji uzmanlarına ulaşabilirsiniz.
11. Kaynakça
- Torres J et al. ECCO Guidelines: Crohn Disease (2022).
- Raine T et al. ECCO Guidelines: Ulcerative Colitis (2022).
- Feagan BG et al. GEMINI — Vedolizumab in IBD. N Engl J Med. 2013.
- D'Haens G et al. ADVANCE/MOTIVATE — Risankizumab in Crohn Disease. Lancet. 2022.
- Sandborn WJ et al. OCTAVE — Tofacitinib in UC. N Engl J Med. 2017.
- Türk Gastroenteroloji Derneği — İBH (Crohn ve Ülseratif Kolit) Konsensüsü (2023).
- AGA Clinical Practice Guidelines — IBD Treatments (2024).
Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. IBD tanı ve tedavisi gastroenteroloji uzmanı takibinde olmalı.
İlgili Yazılar
Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler: