Gaitada Parazit ve Amip Testi: Nasıl Verilir, Nasıl Okunur?

Bağırsak parazitleri dışkıya her gün ve aynı miktarda geçmez; tek bir örnek parazit gözden kaçırabilir. Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık Derneği (KLİMUD) 2017 rehberine göre 10 gün içinde, tercihen gün aşırı 3 örnek incelenmelidir. Mikroskopta görülen "amip", zararsız Entamoeba dispar'dan ayırt edilemez. ABD Hastalık Kontrol Merkezi (CDC), bu ayrım için PCR ve antijen testlerini önerir. Normal sonuç "parazit görülmedi" şeklindedir; raporunuzdaki laboratuvar yorumunu esas alın.

• Test adları: "Gaitada parazit", "Dışkıda parazit (nativ-lugol)", "Gaita mikroskopisi", "Giardia antijeni" veya "Entamoeba histolytica antijeni" olarak geçebilir.
• Normal sonuç: "Parazit görülmedi" veya "Negatif" yazılır.
• Pozitif sonuç: Parazitin adı ve görülen evresi yazılır. Örneğin "Giardia intestinalis kisti" veya "E. histolytica/E. dispar trofozoiti".
• Amip satırı: KLİMUD'a göre tanı yalnız boyamayla konduysa iki tür birlikte "E. histolytica/E. dispar" diye raporlanır. Ayrı tür adı ancak antijen veya moleküler testle raporlanabilir.
• Miktar: Bazı parazitler "az", "orta", "bol" diye bildirilir. KLİMUD'a göre "az" her 10 immersiyon (yağlı büyütme) alanında en az 2, "orta" 3–9, "bol" 10 ve üzeri demektir.
• Hücreler: Rapora lökosit, eritrosit, Charcot-Leyden kristalleri ve maya hücreleri de eklenebilir.
• e-Nabız: "Tahlillerim" bölümünde sonuç referans değeriyle birlikte listelenir; referans dışı sonuçlar renklendirilir.

Referans aralığı sağlıklı kişilerin %95'ini kapsar; sağlıklı kişilerin yaklaşık 20'de biri aralığın biraz dışında çıkabilir. Bu kural sayısal testler içindir. Parazit incelemesinde sonuç "görüldü" ya da "görülmedi" şeklindedir.

KLİMUD'a göre örnekler arasında en az 24 saat olmalıdır. Antijen testlerinin duyarlılığı yönteme göre değişir. Giardia için ELISA testlerinde %96–99, kart testlerinde %81 duyarlılık bildirilmiştir.

Bu testte sonuç sayı değil, "parazit görüldü" ya da "görülmedi" şeklindedir. Bir parazit bildirildiyse olasılıklar sık ve zararsızdan ciddiye doğru şöyledir:

• Hastalık yapmayan türler: Entamoeba coli, Entamoeba hartmanni, Endolimax nana ve Iodamoeba bütschlii bunlardandır. KLİMUD'a göre bu türler tedavi gerektirmez. Yalnızca dışkıyla kirlenmiş yiyecek veya içeceğin tüketildiğini gösterir.
• "E. histolytica/E. dispar" (amip) raporu: Mikroskopta iki tür birbirinden ayrılamaz. CDC'ye göre E. dispar genellikle hastalık yapmaz. Hastalık yapan E. histolytica'yı ayırmak için antijen testi veya PCR gerekir.
• Blastocystis: Hastalık yapıp yapmadığı tartışmalıdır. KLİMUD, onu ishal nedeni saymadan önce diğer nedenlerin dışlanmasını önerir.
• Giardia intestinalis: Sarımsı, yağlı, kötü kokulu ve sulu dışkıya yol açabilir. Tedavi kararını hekiminiz verir.
• Kıl kurdu (Enterobius): CDC'ye göre en tipik yakınma, özellikle geceleri artan anal kaşıntıdır. Dişi kurt yumurtalarını anüs çevresine bırakır; yumurtalar dışkıda seyrek bulunur. Bu yüzden selofan bant testi daha uygundur.
• Solucan yumurtaları ve halkalar: Askaris yumurtası veya tenya halkaları dışkıda ya da kapta görülebilir.
• Özel boyama isteyen parazitler: Cryptosporidium ve Cyclospora gibi parazitler için aside dirençli boyama gerekir. Rutin incelemede gözden kaçabilirler.
• Gerçek amip enfeksiyonu (E. histolytica): Kanlı ve mukuslu ishale yol açabilir. Nadiren karaciğer apsesi yapar; bu durumda dışkıda parazit çoğu zaman görülmez.

Negatif sonuç ne demek? Tek bir negatif sonuç parazit olmadığını göstermez. KLİMUD'a göre negatif antijen testi de az sayıdaki paraziti veya başka parazitleri dışlamaz.

• "Amip" + yakınma yok: Çoğu zaman zararsız E. dispar veya başka bir türdür. Hekim gerekirse antijen veya PCR ile ayrım yapar.
• "Amip" + kanlı-mukuslu ishal: Bakteriyel dizanteri de düşünülür; dışkı kültürü istenir. Kültürde Salmonella, Shigella veya Campylobacter üremesi kritik değerdir.
• Mikroskopi negatif + Giardia antijeni pozitif: KLİMUD'a göre antijen, parazitin dışkıya atılımından bağımsız olarak saptanabilir. Sonucu hekiminiz yakınmalarınızla birlikte yorumlar.
• Parazit + hemogramda eozinofil yüksekliği: Hekim solucan türü parazitleri daha ayrıntılı araştırabilir.
• Ateş, sağ üst karın ağrısı + negatif dışkı: Amip karaciğer apsesi açısından kan antikor testi istenebilir. CDC'ye göre antikor testi bağırsak dışı amip hastalığının yaklaşık %95'inde pozitiftir.
• Kanlı ishal + iltihabi bağırsak hastalığı: KLİMUD, bu hastalarda E. histolytica saptanmasının önemli olduğunu vurgular. Tedavi kararı ilgili uzmanla verilir.

• Kap: Geniş ağızlı, vidalı kapaklı, temiz ve kuru kap kullanın. Ceviz büyüklüğünde (20–40 g) veya sulu dışkıda 15–25 mL örnek yeterlidir.
• Karışmasın: Dışkıya idrar veya su karışmamalıdır. Örneği tuvalet kâğıdından almayın.
• Doğru bölge: Kanlı, mukuslu veya iltihaplı görünen kısımdan alın. Bu, parazit bulma olasılığını artırır.
• Süre: Sulu dışkı 30 dakika, yumuşak dışkı 1 saat içinde, şekilli dışkı aynı gün incelenmelidir. Taze inceleme yapılacaksa örneği buzdolabına koymayın.
• İlaçlar: KLİMUD'a göre son 10–14 günde antiasit, ishal ilacı, mineral yağ, baryum veya bizmut alınmamış olmalıdır. CDC, antibiyotiklerden sonra 2–3 hafta beklenmesini önerir. İlaçlarınızı kendiniz bırakmayın; zamanlamayı hekiminizle konuşun.
• Kolonoskopi ve baryumlu film: Yakın zamanda yapıldıysa laboratuvara söyleyin. Baryum ve bizmutun etkisi CDC'ye göre 7–10 gün sürer.
• Selofan bant testi: Sabah duş almadan ve tuvalete gitmeden önce bant, anüs çevresinde en az 3–4 farklı bölgeye yapıştırılıp lama yapıştırılır. KLİMUD'a göre test en az 3–4 gün arka arkaya tekrarlanır.
• Eküvyon: KLİMUD'a göre çubukla (eküvyon) alınan dışkı örneğinde parazit incelemesi yapılmaz.

• Yakınması olmayan, zararsız tür görülen kişi: Aile hekimi. Tedavi genellikle gerekmez.
• Uzun süren ishal, gaz, karın ağrısı, kilo kaybı: Aile hekimi veya gastroenteroloji. Üç örnekli inceleme ve Giardia antijeni istenebilir.
• Kanlı-mukuslu ishal: Aynı gün hekim. Dışkı kültürü ile E. histolytica antijeni veya PCR istenir.
• "Amip" raporu: Enfeksiyon hastalıkları veya aile hekimi. Tedaviden önce antijen ya da PCR ile ayrım yapılması uygundur.
• Çocukta gece anal kaşıntı: Çocuk sağlığı veya aile hekimi. Selofan bant testi yapılır.
• Bağışıklığı baskılanmış kişide sulu ishal: Enfeksiyon hastalıkları. Cryptosporidium için özel boyama veya antijen testi istenebilir.

• Ulusal standart: Sağlık Bakanlığı'nın Ulusal Mikrobiyoloji Standartları (UMS, 2014) dışkıda parazit incelemesini, amibiyazı ve Giardia'yı ayrı prosedürlerle tanımlar.
• Uzman derneği rehberi: KLİMUD'un 2017 Gastrointestinal Sistem Örnekleri rehberi, örnek sayısını, saklama koşullarını ve rapor dilini ayrıntılı anlatır.
• Amip aşırı tanısı: Mikrobiyoloji Bülteni'nde 2022'de yayımlanan bir Türk çalışmasında 546 kanlı veya mukuslu dışkı incelendi. Direkt mikroskopide örneklerin %36,3'ünde amip şüphesi vardı. Boyamada şüpheli kalan 49 örnekte ELISA testi hep negatifti; PCR ile de E. histolytica bulunmadı.
• Bildirim zorunluluğu: KLİMUD'a göre E. histolytica, Giardia intestinalis, Cryptosporidium ve Trichinella spiralis laboratuvardan bildirimi zorunlu etkenlerdir. Laboratuvar bunları İl Sağlık Müdürlüğü'ne bildirir.
• Kritik değer: Bakanlığın prosedürüne göre dışkı kültüründe Salmonella, Shigella veya Campylobacter üremesi ve C. difficile toksini kritik değerdir.
• Sonuç süresi: KLİMUD'a göre yazılı sonuç normalde 16–72 saat içinde verilmelidir.

• Kanlı ishalle birlikte ateş veya şiddetli karın ağrısı varsa aynı gün acil servise gidin.
• İdrar azalması, baş dönmesi, ağız kuruluğu gibi sıvı kaybı bulguları varsa, özellikle çocuk ve yaşlıda beklemeden başvurun.
• Bilinç bulanıklığı veya bayılma varsa 112'yi arayın.
• Ateş ve sağ üst karın ağrısı birlikteyse aynı gün hekime görünün.
• Laboratuvar sizi dışkı kültürü için kritik değer nedeniyle aradıysa söyleneni bekletmeden yapın.

• Tahlil Rehberi: tüm testler
• Tam kan sayımı (hemogram) nasıl okunur?
• Karaciğer enzimleri ne zaman önemsenmeli?
• CRP, sedimantasyon ve prokalsitonin: iltihap testleri

• Yeni sayfa. KLİMUD 2017 Gastrointestinal Sistem Örnekleri rehberi ve Ulusal Mikrobiyoloji Standartları 2014 ile uyumludur.
• Amip ayrımı CDC DPDx önerilerine ve 2022 tarihli Türk çalışmasının bulgularına göre yazıldı.