Yeme Bozuklukları: Anoreksiya, Bulimiya, BED — Mortalitesi En Yüksek Psikiyatrik Durumlar

Yeme bozuklukları (YB) Türk genç kadınların %3-5'ini, erkeklerin %1'ini etkileyen, tüm psikiyatrik durumların en yüksek mortalitesine sahip ciddi tablolar — anoreksiya nervoza mortalitesi %5-10, bunun yarısı intihar. 4 ana tip: (1) Anoreksiya nervoza (kısıtlayıcı/purging tip, düşük kilo + beden imajı bozukluğu + kilo alma yoğun korkusu). (2) Bulimia nervoza (tıkınma + telafi: kusma, laksatif, egzersiz). (3) BED — Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu (telafi olmadan tıkınma — en yaygın). (4) ARFID (yeme kısıtlama, beden imajı bozukluğu YOK — duyusal/yutma korkusu). Atipik tablolar: atipik anoreksiya (normal kilo + tüm AN özellikleri). Komorbidite: Depresyon, anksiyete, OKB, BPD, otizm spektrumu — %60+. Tıbbi komplikasyonlar: Aritmi (uzamış QT), osteoporoz, infertilite, refeeding sendromu, dental erozyon (kusma), bradikardi, hipotansiyon. Tedavi: FBT (Aile Bazlı Tedavi / Maudsley) — adolesan anoreksiya altın standart. CBT-E (Enhanced CBT) — adolesan/yetişkin bulimia ve BED. İlaç: Fluoksetin (BN), lisdexamfetamin (BED), olanzapin (AN ek). Yatış: BMI < 14, ciddi aritmi, intihar, ortostatik. Refeeding sendromu — yeniden beslemede ölümcül elektrolit (fosfat, K, Mg) düşüşü; tıbbi izlem şart. Kırmızı bayrak: Senkop, göğüs ağrısı, intihar düşüncesi, BMI < 14.

1. Yeme Bozukluğu Tipleri (DSM-5)
2. Anoreksiya Nervoza
3. Bulimia Nervoza
4. BED — Tıkınırcasına Yeme
5. ARFID ve Diğer
6. Türkiye'de Yaygınlık
7. Tıbbi Komplikasyonlar
8. Tedavi: FBT, CBT-E, İlaç
9. Yatış Endikasyonları ve Refeeding
10. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
11. Doktorclub Hekim Notu
12. Kaynakça

• Anoreksiya nervoza (AN) — kısıtlayıcı veya tıkınma/purging tip
• Bulimia nervoza (BN)
• Binge Eating Disorder (BED)
• ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder)
• Pika (yenmeyen şey yeme)
• Ruminasyon bozukluğu
• OSFED (Other Specified Feeding or Eating Disorder) — atipik

Kriterler (DSM-5)

• Kalori kısıtlaması → düşük vücut ağırlığı (yaş, cins, gelişim için)
• Kilo alma veya şişman olma yoğun korkusu
• Beden imajı bozukluğu veya mevcut düşük kilonun ciddiyetinin yadsınması

Alt tipler

• Kısıtlayıcı (sadece diyet, egzersiz)
• Tıkınma/Purging (tıkınma + kusma/laksatif)

Şiddet (BMI)

• Hafif ≥ 17
• Orta 16-16.99
• Şiddetli 15-15.99
• Ekstrem < 15

Klinik

• Kilo kaybı
• Amenore (kadında)
• Lanugo (ince tüy)
• Bradikardi, hipotansiyon
• Hipotermi
• Konstipasyon
• Konsantrasyon güçlüğü
• Sosyal izolasyon

Mortalite

• %5-10 yaşam boyu
• Sebep: kardiyak ani ölüm, intihar (%50)

Kriterler

• Tekrarlayan tıkınma atakları
• Telafi davranışları (kusma, laksatif, diüretik, egzersiz, açlık)
• Haftada 1 kez × 3 ay
• Self-değerlendirme aşırı beden imajına bağlı
• AN kriterleri karşılamaz (genelde normal kilo)

Klinik

• Russell belirtisi — eklem üstü kallus (kusma için parmak)
• Dental erozyon
• Parotis büyümesi
• Elektrolit bozukluğu (K düşük)
• Mallory-Weiss yırtığı (kusma)
• Yemekte gizli davranış
• Adet düzensizliği

Komplikasyon

• Aritmi (hipokalemi)
• Özofagus rüptürü (nadir)
• Diş kaybı
• Reflu

Kriterler

• Tekrarlayan tıkınma (büyük miktar + kontrolsüzlük hissi)
• 5 özellik:
  • Hızlı yeme
  • Rahatsız edici dolgunluğa kadar yeme
  • Aç olmadığında yeme
  • Yalnız yeme (utangaçlık)
  • Sonrasında suçluluk, depresyon
• Telafi davranışı YOK (BN'den fark)
• Haftada 1 × 3 ay
• Anlamlı distres

Klinik

• Obezite ile birlikte sık
• Kilo dalgalanması
• Diyet başarısızlığı
• Suçluluk, depresyon
• Sosyal yeme kaygısı

En yaygın yeme bozukluğu (BN'den daha sık)

ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder)

• Beden imajı kaygısı YOK
• Yeme kısıtlama sebepleri:
  • Duyusal hassasiyet (tat, doku, renk)
  • Yutma/çiğneme korkusu
  • Aşırı seçicilik (otizm spektrumu ile sık birlikte)
• Çocukta sık
• Beslenme yetersizliği, kilo kaybı, sosyal kısıtlama

Atipik anoreksiya

• AN'nin tüm özellikleri ama kilo normal/yüksek
• Eskiden obez biri kilo verince
• Tıbbi olarak AN gibi tehlikeli olabilir

Pika

• Yenmeyen şey yeme (toprak, kireç, saç)
• Demir/çinko eksikliği, otizm, gebelik

Ruminasyon

• Yenen besini ağıza geri getirme
• Çocuk, gelişimsel sorunlu

OSFED

• Tam kriter karşılamayan ama anlamlı yeme bozukluğu

• Genç kadın: %3-5
• Erkek: %1
• Sosyal medya, beden imajı baskısı artışı
• Toplumsal tabu — geç tanı
• Üniversite öğrencileri yüksek risk
• Sporcu, dansçı, modelde özel grup

Sosyal medya etkisi

• Instagram, TikTok "thinspiration"
• "Skinny tok" ve "What I eat in a day" videoları
• Çocukluk ve ergende risk

Kardiyak

• Bradikardi (< 40)
• Hipotansiyon, ortostatik
• Uzamış QT → aritmi → ani ölüm
• Perikardiyal efüzyon

Endokrin

• Amenore (kadın)
• Hipotiroidizm benzeri (T3 düşük)
• Hipoglisemi
• Osteoporoz (kemik kaybı dramatik)

GI

• Gastroparezi
• Konstipasyon
• Pankreatit (refeeding)

Hematolojik

• Anemi, lökopeni, trombositopeni

Renal

• Hipokalemi, hipofosfatemi
• Böbrek yetmezliği

Nörolojik

• Konsantrasyon
• Sinir hasarı (nadir)
• Depresyon, suicidalite

Dental

• Erozyon (kusma)
• Çürük artar

Yaklaşım prensipleri

• Multidisipliner ekip: psikiyatri + psikolog + diyetisyen + dahiliye + aile hekimi
• Aile kritik (özellikle adolesan)
• Erken tedavi → daha iyi prognoz

FBT (Family-Based Therapy / Maudsley)

• Adolesan AN için altın standart
• Aile çocuğun kilo alımı sorumluluğunu alır
• 3 fazlı (re-feeding, kontrolü hastaya bırakma, sağlıklı kimlik)
• Uzun süreli remisyon %50-70

CBT-E (Enhanced CBT)

• BN, BED, OSFED için birinci tedavi
• 20 seans
• Bireysel
• Yeme paterni, kompulsif davranış, kor kognitiv

Diğer terapiler

• MANTRA (yetişkin AN)
• IPT (Interpersonal Therapy) — BED
• DBT (Dialectical) — BPD eşlik

İlaç

• Fluoksetin 60 mg — BN için onaylı
• Lisdexamfetamin (Vyvanse) — BED için onaylı
• Olanzapin — AN'da kilo alma + obsesif
• SSRI'lar genel — depresyon, anksiyete eşlik

AN'da ilaç sınırlı

• Düşük kilo + restrictive intake → ilaç toksisite riski
• Önce nutrisyonel restorasyon

Yatış endikasyonları (NICE)

• BMI < 13 veya hızlı kilo kaybı
• Bradikardi < 40, hipotansiyon
• Hipotermi
• Hipoglisemi
• Elektrolit bozukluğu (K < 3, Na < 130)
• QTc > 500
• Şiddetli refeeding riski
• İntihar riski
• Ayaktan tedavi başarısız

Refeeding sendromu

• Aç kalmış hasta yeniden beslemede
• İlk 1-3 gün kritik
• Hipofosfatemi anahtar (intrasellüler kayma)
• Hipokalemi, hipomagnezemi
• Sıvı yüklenmesi → kalp yetmezliği
• Wernicke (tiamin)

Önleme

• Düşük kalorili başla (10-20 kcal/kg/gün)
• Tiamin 200-300 mg ilk dozdan önce
• Günlük elektrolit takip
• Kademeli artış

Mortalite

• Refeeding sendromu mortalitesi yüksek
• Tıbbi izlem altında zorunlu

KIRMIZI bayraklar

• BMI < 14 veya hızlı kilo kaybı
• Senkop, göğüs ağrısı
• Şiddetli ortostatik
• EKG değişiklikleri (QTc > 500)
• Kanama (kusma, laksatif)
• İntihar düşüncesi
• Hipoglisemi
• Refeeding sendromu belirtileri

SSS

S: Çocuğum yemek seçici, ARFID olabilir mi? A: Sosyal/işlevsel etki varsa değerlendirme. Otizm spektrumu ile sık birlikte.

S: Atipik anoreksiya normal kiloda, ciddi mi? A: Evet — AN kadar tehlikeli olabilir. Mutlak ağırlığa değil kayba bak.

S: Egzersiz bağımlılığı yeme bozukluğu mu? A: Tek başına değil — ama AN'nin "egzersiz purging" parçası olabilir.

S: BED tedavisi olmadan kendi geçer mi? A: Hayır — kronikleşir. CBT-E etkili.

S: Hamilelikte yeme bozukluğu? A: Yüksek risk gebelik — preterm, IUGR, postpartum depresyon. Multidisipliner.

S: Yeme bozukluğu erkekte de görülür? A: Evet — vakalar artıyor. Sporcu, asker, gay erkek özellikle.

Yeme bozuklukları tüm psikiyatrik durumların en yüksek mortalitesine sahip — anoreksiya nervoza %5-10, yarısı intihar. Erken tanı ve tedavi prognoz için kritik. FBT (adolesan AN), CBT-E (BN, BED) kanıtlı birinci tedaviler. Sosyal medya beden imajı baskısı gençlerde risk artırıyor — aile/öğretmen erken belirti tanıma kritik. Tıbbi komplikasyonlar (aritmi, refeeding) hayati. Çocuk pediatrist + ergen psikiyatrist + diyetisyen + dahiliye ekip yaklaşımı. Doktorclub'da psikiyatri, klinik psikoloji ve diyetisyen uzmanlarına ulaşabilirsiniz. Aileler için: Kilo veya yeme hakkında konuşma sosyal baskı yaratabilir — uzman desteği şart.

1. DSM-5 — Feeding and Eating Disorders. APA (2013).
2. NICE Guideline NG69 — Eating Disorders (2017, update 2023).
3. AED (Academy for Eating Disorders) — Medical Care Standards (2024).
4. Türkiye Psikiyatri Derneği — Yeme Bozuklukları Konsensüsü (2023).
5. Lock J, Le Grange D. Treatment Manual for Anorexia Nervosa: A Family-Based Approach (2nd ed., 2013).
6. Fairburn CG. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders (CBT-E, 2008).
7. Treasure J et al. Eating disorders. Lancet. 2020;395:899-911.

Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Yeme bozukluğu için multidisipliner uzman ekip değerlendirmesi gereklidir. İntihar düşüncesi için 112.