Depresyon mu Anksiyete mi? İkisi Birden mi? Belirtiler, Tedavi ve Türkiye Gerçeği

Depresyon ve anksiyete bozukluğu Türkiye yetişkininin en sık iki ruh sağlığı tablosudur: ömür boyu prevalansı sırasıyla %15-25 ve %20-30. Vakaların %50+'ında ikisi birlikte (komorbidite). Depresyon — keder, anhedoni (zevk kaybı), uyku-iştah değişimi, enerji düşüklüğü, suçluluk, ölüm/intihar düşünceleri. Anksiyete — gelecek odaklı kaygı, kontrol kaybı korkusu, fiziksel semptomlar (çarpıntı, terleme, nefes alma güçlüğü), kaçınma. Tedavi yelpazesi: Hafif → psikoterapi (CBT en kanıtlı). Orta-şiddetli → psikoterapi + ilaç (SSRI birinci basamak). Tedaviye yanıt 4-8 haftada beklenir. Türkiye'de durum: Toplum genelinde damgalama (stigma) tedavi arama oranını düşürüyor, ama son 10 yılda SGK kapsamında psikiyatri ve psikoloji erişimi gelişti. Kırmızı bayraklar: İntihar düşüncesi, plan kurma, vasıta sağlama, ulaşılmaz olmak — acil psikiyatrik değerlendirme. Böyle bir durumda hemen 112'yi arayın (ücretsiz, 7/24). Yardım istemek zayıflık değil, sağlık tercihidir.

1. Depresyon ve Anksiyete: Tanımlar
2. Depresyon Belirtileri (DSM-5 Kriterleri)
3. Anksiyete Bozuklukları: Alt Tipler
4. İkisi Birden mi? Komorbid Tablo
5. Nedenler: Biyolojik, Psikolojik, Sosyal
6. Türkiye'de Yaygınlık ve Damgalama
7. KIRMIZI BAYRAKLAR: Acil Değerlendirme
8. Tedavi 1: Psikoterapi
9. Tedavi 2: İlaç Seçenekleri
10. Yaşam Tarzı ve Destek Önerileri
11. Yardım Almak: Pratik Adımlar
12. Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
13. Doktorclub Hekim Notu
14. Kaynakça ve Yardım Kaynakları

Majör depresif bozukluk

• 2+ hafta süreyle günün büyük kısmında derin keder veya anhedoni
• Eşlik eden 5+ belirti (uyku, iştah, enerji, dikkat, suçluluk, intihar)
• Önemli işlevsel bozulma
• Diğer tıbbi durumla açıklanamaz

Anksiyete bozukluğu

• Aşırı, kontrol edilemeyen kaygı (en az 6 ay süreli — yaygın anksiyete için)
• Fiziksel ve bilişsel belirtiler
• İşlevsel bozulma
• Spesifik alt tipleri (panik, sosyal, OKB, PTSD ayrı kategorilerde)

Önemli ayrım

• Depresyon: Geçmiş ve şimdi odaklı, enerji düşük, zevk kayıp
• Anksiyete: Gelecek odaklı, enerji yüksek-gergin, kontrol kaybı korkusu

İkisi de gerçek tıbbi tablolardır — "moral bozukluğu" değil.

Ana belirtiler (en az 1)

1. Üzgün duygu durum (subjektif veya gözlemli)
2. Anhedoni (zevk veya ilgi kaybı)

Diğer belirtiler (5+ tamamlamak için)

1. İştah veya kilo değişimi (artma/azalma)
2. Uyku bozukluğu (insomnia veya hipersomnia)
3. Psikomotor ajitasyon veya retardasyon
4. Enerji düşüklüğü, yorgunluk
5. Değersizlik, suçluluk duyguları
6. Konsantrasyon güçlüğü, kararsızlık
7. Tekrarlayan ölüm veya intihar düşünceleri

Süre

• En az 2 hafta süreyle, günün büyük kısmında, neredeyse her gün

Şiddet

• Hafif: 5 belirti, hafif işlevsel etki
• Orta: 6-7 belirti, belirgin etki
• Şiddetli: 8-9 belirti veya intihar planı

Alt tipler

• Atipik depresyon: Aşırı uyuma, aşırı yeme, kilo alma
• Melankolik depresyon: Klasik tablo, sabah kötü
• Psikotik depresyon: Hezeyan, halüsinasyon
• Mevsimsel depresyon: Kış aylarında belirgin
• Postpartum depresyon: Doğum sonrası
• Tedaviye dirençli: 2+ ilaç yanıtsız

Yaygın anksiyete bozukluğu (YAB)

• 6+ ay süreyle yaygın kaygı
• Pek çok konuda kontrol edilemeyen endişe
• Kas gerginliği, yorgunluk, dikkat dağılması, uyku bozukluğu

Panik bozukluğu

• Tekrarlayan panik atakları
• Atak: 10 dk içinde tepe, çarpıntı, terleme, nefes alma güçlüğü, ölüm korkusu
• Atak arasında yeni atak korkusu

Sosyal anksiyete bozukluğu

• Sosyal değerlendirme korkusu
• Topluluk önünde konuşma, sosyal etkileşim
• Beden belirtileri (kızarma, terleme)
• Kaçınma davranışı

Spesifik fobiler

• Belirli nesne veya duruma karşı yoğun korku
• Örnekler: yükseklik, kapalı alan, iğne, hayvan, uçak

Agorafobi

• Açık alan veya kalabalıkta yalnız kalma korkusu
• Eve hapsolma

Ayırıcı kategori: PTSD ve OKB

DSM-5'te artık ayrı bölümlerde:

• PTSD (Post Travmatik Stres Bozukluğu) — travma sonrası flashback, kaçınma, uyarılma
• OKB (Obsesif Kompulsif Bozukluk) — istemsiz düşünceler ve tekrarlayıcı davranışlar

Sıklık

• Depresyon hastalarının %60'ında anksiyete bozukluğu da var
• Anksiyete hastalarının %50+'ında depresyon eşlik

Birlikte tablo özellikleri

• Daha şiddetli klinik tablo
• Daha uzun süre
• Tedaviye yanıt daha yavaş
• İntihar riski daha yüksek

Ayrımı zorlaştıran ortak belirtiler

• Uyku bozukluğu
• Konsantrasyon güçlüğü
• Yorgunluk
• Sinirlilik
• Sosyal geri çekilme

Tedavi yaklaşımı

• SSRI'lar her iki tablo için etkili
• CBT her iki tablo için kanıtlı
• Genelde kombinasyon tedavisi öneriler

Biyolojik

• Genetik yatkınlık (heritabilite %30-40)
• Serotonin, noradrenalin, dopamin dengesizlikleri
• HPA aksı disregülasyonu (kortizol)
• Nöroinflamasyon
• Beyin yapısal değişiklikleri (hipokampus küçülmesi)
• Tiroid bozukluğu, B12 eksikliği ekarte edilmeli

Psikolojik

• Negatif düşünce stilleri
• Çocukluk travması
• Düşük kendine güven
• Mükemmeliyetçilik
• Öğrenilmiş çaresizlik

Sosyal

• Kayıp (sevdik, iş, sağlık)
• İlişki sorunları
• Maddi zorluklar
• Sosyal izolasyon
• Ayrımcılık, taciz
• Travmatik olay

Yaşam tarzı

• Uyku yetersizliği
• Beslenme eksiklikleri
• Hareketsizlik
• Madde kullanımı
• Aşırı ekran zamanı

Tıbbi durumlar

• Hipotiroidi
• Kronik ağrı
• Kanser
• Kardiyovasküler hastalık
• Diyabet
• Demans
• Bazı ilaçlar (kortikosteroid, beta-blokeri, izotretinoin tartışmalı)

Epidemiyoloji

• Majör depresyon ömür boyu: %15-25
• Anksiyete bozukluğu ömür boyu: %20-30
• Tedavi arama oranı: %30 altında
• Yıllık intihar: ~3500-4000 (TUİK)

Damgalama

• "Akıl hastası" söylemi
• "Güçsüz" suçlaması
• İş yerinde olumsuz etkilenme korkusu
• Aile ve sosyal çevre baskısı

Pozitif gelişmeler

• Son 10 yılda psikiyatri ve psikoloji tabusu azaldı
• Sosyal medyada açık paylaşımlar arttı
• SGK kapsamında ücretsiz tedavi
• Online psikiyatri ve psikoloji yaygınlaştı

Erişim

• Devlet hastaneleri psikiyatri ücretsiz
• Aile sağlığı merkezleri ilk değerlendirme
• Toplum ruh sağlığı merkezleri (TRSM)
• Üniversite psikoloji klinikleri
• Özel sektör (ücretli)
• Online platformlar (Doktorclub dahil)

Acil — 112'yi arayın

• Aktif intihar düşüncesi ve planı
• Vasıta sağlanması (ilaç biriktirme, silah erişimi)
• Başkasına zarar verme düşüncesi
• Psikotik belirtiler (hezeyan, halüsinasyon)
• Aşırı dozda ilaç alma
• Şiddetli ajitasyon, kontrolden çıkma

Yakın takipte (hızlı psikiyatri)

• Yaygın umutsuzluk ve "kimse anlayamaz" hissi
• Sosyal izolasyon artması
• Vedalaşma, eşyaları dağıtma davranışları
• Madde kullanımı artışı
• Yeni başlayan psikotik belirtiler
• Doğum sonrası şiddetli depresyon

Çocuk ve ergende

• Okul reddi
• Davranış değişiklikleri
• Sosyal geri çekilme
• Akademik düşüş
• Kendini yaralama (self-harm)

Bilişsel Davranışçı Terapi (CBT)

• En kanıtlı psikoterapi
• Olumsuz düşünce ve davranış kalıpları değiştirir
• 12-20 seans genelde
• Hem depresyon hem anksiyete için etkili

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing)

• PTSD için altın standart
• Travmatik anıları işler
• Hızlı sonuçlar verebilir

Psikodinamik terapi

• Çocukluk dinamikleri
• Bilinçaltı süreçleri
• Daha uzun süreli (6 ay-yıllar)

Diyalektik davranış terapisi (DBT)

• Sınır kişilik bozukluğu
• Duygusal düzenleme
• Mindfulness temelli

Mindfulness-temelli terapi

• Anksiyete ve depresyon için iyi
• Akış (flow) ve dikkat çalışmaları

Online terapi

• COVID sonrası yaygınlaştı
• Yüz yüze terapi kadar etkili olabilir (CBT'de)
• Erişim avantajı

Türkiye'de psikoterapi erişimi

• Devlet hastane psikiyatri klinikleri (kısıtlı süre, uzun bekleme)
• TRSM
• Aile sağlığı merkezleri ilk değerlendirme
• Özel klinikler (250-2000 TL/seans)
• Online platformlar (ortalama 200-500 TL/seans)

SSRI (Selektif Serotonin Geri Alım İnhibitörü)

Birinci basamak depresyon ve anksiyete tedavisi.

• Sertralin (Lustral) — en sık reçete edilen
• Escitalopram (Cipralex)
• Paroksetin (Paxil)
• Fluoksetin (Prozac)
• Citalopram (Celexa)
• Fluvoksamin (Faverin)

Etki: Serotonin reuptake blokajı → serotonin düzeyi artar.

Yanıt süresi: 4-8 hafta (bazı belirtiler 2 hafta içinde iyileşir).

Yan etkiler (ilk 2 hafta yaygın, sonra düzelir):

• Mide bulantısı
• Uykusuzluk veya aşırı uyuma
• Cinsel yan etkiler (libido, ereksiyon, orgazm)
• Kilo değişimi
• Baş ağrısı
• Akathisia (huzursuzluk)

Süre: En az 6-12 ay; tekrarlayan depresyonda yıllarca.

SNRI (Serotonin-Noradrenalin Geri Alım İnhibitörü)

• Venlafaksin (Effexor)
• Duloksetin (Cymbalta)
• Desvenlafaksin

Anksiyete ve kronik ağrı eşlik ederse tercih.

Atipik antidepresanlar

• Mirtazapin — uyku ve iştah destekleyici
• Bupropion — cinsel yan etki yok, sigara bırakma için de
• Trazodon — uyku için düşük doz
• Vortioksetin — bilişsel iyileşme

Trisiklik antidepresanlar (TCA)

• Eski nesil, yan etkiler ciddi
• Şiddetli/dirençli depresyon

MAOİ

• Çok nadir, diyet kısıtlamaları

Anksiyolitik (anksiyete spesifik)

• Benzodiazepinler (alprazolam, lorazepam) — bağımlılık riski, kısa süreli
• Buspiron — bağımlılık yapmaz, etki yavaş
• Pregabalin, gabapentin — yaygın anksiyete için

İntihar riski uyarısı

• Tüm antidepresanlar 18-25 yaş arası intihar düşünceleri artışı uyarısı taşır
• Yakın takip ilk 4-6 hafta kritik

İlaç kesme

• Kademeli azaltma zorunlu
• Hızlı kesme çekilme sendromu yapar
• Hekim eşliğinde 2-4 hafta süreyle

Egzersiz

• Haftada 150 dk aerobik
• Hafif-orta depresyon için ilaç kadar etkili (bazı çalışmalarda)
• Endorfin, BDNF artırır

Beslenme

• Akdeniz beslenme
• Omega-3, B12, folik asit, D vitamini
• Düşük şeker, düşük işlenmiş gıda

Uyku

• 7-9 saat düzenli
• Bkz: Uyku hijyeni rehberi

Sosyal destek

• Yalnız kalmamak
• Aile, arkadaş, terapist
• Destek grupları (yüz yüze veya online)

Mindfulness ve meditasyon

• Anksiyete için özellikle etkili
• Headspace, Calm, Türkçe uygulamalar

Madde kullanımından kaçınma

• Alkol depresyonu kötüleştirir
• Nikotin anksiyeteyi tetikler
• Esrar bazı vakalarda kötü

Ekran zamanı

• Sosyal medya anksiyete ve depresyon ile bağlantılı
• Akşam ekran perhizi

1. Acil ise

• 112'yi arayın
• En yakın acil servise gidin

2. Acil olmayan durumda

Adım 1: Aile hekiminize gidin

• İlk değerlendirme
• Fiziksel nedenler ekarte edilir (tiroid, B12)
• Psikiyatriste yönlendirme

Adım 2: Psikiyatrist ile randevu alın

• Devlet hastane psikiyatri
• Özel klinik
• Online platform

Adım 3: Tedavi planı

• İlaç ve/veya psikoterapi
• Düzenli takip (önce her 2 hafta, sonra her ay)

Online ruh sağlığı

• Doktorclub uzman ruh sağlığı kategorisi
• Yeşilçam Klinik vb. platformlar
• Türkiye Psikiyatri Derneği üye psikiyatristleri

Sevdiğinize yardım etmek

• Dinleyin (öğüt verme)
• Yargılamayın
• Hekime gitmesini önerin
• Acil bayraklarda profesyonel devreye alın
• Kendinize de iyi bakın

S: Antidepresan kullanmak beni "uyuşturur" mu?

C: SSRI'lar uyuşturucu değildir. Doğru dozda duygusal düzenleme sağlar — keyifsizleştirmez. İlk 1-2 hafta hafif yan etki olabilir.

S: SSRI bağımlılık yapar mı?

C: Bağımlılık yapmaz, ancak ani kesme çekilme sendromu yapabilir. Kademeli azaltma şart.

S: İlacı bırakırsam depresyon geri döner mi?

C: İlk atak sonrası 6-12 ay tedavi yeterli olabilir. Tekrarlayan depresyon için yıllar veya yaşam boyu tedavi gerekebilir. Hekim ile birlikte karar.

S: Terapi mi ilaç mı daha iyi?

C: Hafif-orta depresyon için CBT ve ilaç eşit etkili. Şiddetli depresyon için kombinasyon öneriler. Bireysel tercih önemli.

S: Bitkisel destek (St. John's wort, lavanta) kullanabilir miyim?

C: St. John's wort hafif depresyon için orta kanıtlı ama birçok ilaçla etkileşim yapar (kontraseptif, antikoagülan). Hekimle konuşmadan başlamayın.

S: Akupunktur depresyona iyi gelir mi?

C: Bazı çalışmalar hafif yarar gösterdi. Ana tedavi yerine destek olarak görülmeli.

S: Hamilelikte antidepresan güvenli mi?

C: Sertralin gibi bazı SSRI'lar genelde güvenli kabul ediliyor. Hamile psikiyatrist ile yakın takip.

S: Çocuğumda depresyon olabilir mi?

C: Evet. Çocuk-ergen psikiyatristine başvurun. Belirtiler erişkinden farklı olabilir (öfke, davranış değişiklikleri).

S: Sertralin mi escitalopram mı?

C: Etki birbirine yakın. Yan etki profili, ilaç etkileşimi, ek tıbbi durumlara göre psikiyatrist seçer.

S: Antidepresan kilo aldırır mı?

C: Bazıları (paroksetin, mirtazapin) eğilim. Sertralin, fluoksetin nötr veya kilo verme. Bupropion kilo verme eğilimi.

Depresyon ve anksiyete gerçek tıbbi durumlardır — "kendine gel", "pozitif düşün" ile çözülmez. Türkiye'de damgalama azalsa da hâlâ çoğu insan tedavi aramıyor. Mesaj: Yardım istemek zayıflık değil, akıllı sağlık tercihidir — diyabet veya hipertansiyon gibi düşünün. Erken tedavi sonuçları iyileştirir. İntihar düşünceleri acil değerlendirme gerektirir — 112 Acil Çağrı Merkezi 7/24 ücretsiz ulaşılabilir. Sevdiklerinize destek olun: dinleyin, yargılamayın, profesyonel yönlendirme yapın. Doktorclub'da psikiyatri ve klinik psikoloji uzmanlarına ulaşabilirsiniz.

Bilimsel kaynaklar

1. DSM-5 — Major Depressive Disorder, Anxiety Disorders. American Psychiatric Association, 2013.
2. WHO — Depression Fact Sheet (2024).
3. NICE Guideline NG222 — Depression in Adults (2022).
4. Türkiye Psikiyatri Derneği — Klinik Pratikler Kılavuzu (yıllık güncelleme).
5. Kessler RC et al. Lifetime prevalence of mental disorders. Arch Gen Psychiatry. 2005;62:593-602.
6. Cuijpers P et al. Psychotherapy for depression in adults. World Psychiatry. 2020;19:92-107.
7. T.C. Sağlık Bakanlığı — Ruh Sağlığı Eylem Planı (2024).

Acil yardım hattı

• 112 — Acil Çağrı Merkezi (ücretsiz, 7/24)
• ALO 182 — MHRS hastane randevu hattı (psikiyatri randevusu için; acil hat değildir)
• TÜRKİYE PSİKİYATRİ DERNEĞİ — psikiyatri.org.tr

Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tanı veya tedavi yerine geçmez. Belirtileriniz varsa psikiyatri veya aile hekimine başvurun. Acil durumda 112.

Doktorclub Editör Notu: Ruh sağlığı için daha fazla rehber için Doktorclub Sağlık Rehberi'ne göz atabilirsiniz.