Dünya Osteoporoz Günü

Kısa cevap

Dünya Osteoporoz Günü 2026'da 20 Ekim Salı günü kutlanır. Günü Uluslararası Osteoporoz Vakfı (International Osteoporosis Foundation, IOF) düzenler. Amaç; osteoporozun (kemik erimesi: kemik kütlesi ve kalitesinin azalıp kırık riskinin arttığı hastalık) önlenmesi, erken tanısı ve özellikle ilk kırıktan sonra tedavi açığının kapatılması konusunda farkındalık yaratmaktır.

Bu gün neden önemli?

Osteoporoz, ilk belirtisi çoğu zaman bir kırık olan "sessiz" bir hastalıktır. IOF'nin epidemiyoloji sayfasına göre dünyada 50 yaş üstü her 3 kadından 1'i ve her 5 erkekten 1'i osteoporotik kırık yaşayacaktır; 55 yaş üstünde yılda 37 milyona kadar kırılganlık kırığı (düşük enerjili travmayla, örneğin ayakta durma yüksekliğinden düşmeyle oluşan kırık) görülmekte, bu da dakikada yaklaşık 70 kırığa karşılık gelmektedir (IOF, Epidemiology). Aynı kaynağa göre kalça kırığından sonraki ilk yıl mortalitesi %20–24'e kadar bildirilmekte ve erkeklerde kadınlardan daha yüksektir. Önceki bir kırık, yeni kırık riskini yaklaşık %86 artırır; risk özellikle ilk iki yılda yüksektir.

Türkiye'de durum. 2009 verilerine dayanan ulusal FRACTURK çalışmasında (Tüzün ve ark., 2011) Türkiye'de o yıl yaklaşık 24.000 kalça kırığı olduğu (%73'ü kadınlarda), 50 yaşındaki bir kişinin yaşam boyu kalça kırığı olasılığının kadınlarda %14,6, erkeklerde %3,5 olduğu hesaplanmıştır. Aynı çalışmada 50 yaş üstünde femur boynunda osteoporoz sıklığı kadınlarda %33,3, erkeklerde %7,5 bulunmuş; insidans sabit kalsa bile kalça kırığı sayısının 2035'te 64.000'e yaklaşacağı öngörülmüştür (Tüzün ve ark., Osteoporos Int 2012). IOF destekli Türkiye skor kartı çalışması, 2019 için yaklaşık 255 bin osteoporozla ilişkili kırık öngörmüş ve yüksek riskli hastaların %75'inden fazlasının uygun tedaviye başlamadığını raporlamıştır (Aziziyeh ve ark., Arch Osteoporos 2020). Bu veriler güncel değildir; yeni ulusal veri olup olmadığı doğrulanmalıdır.

Klinik açıdan sorun yalnızca hastalığın yaygınlığı değildir. Kalça kırığı geçiren yaşlı hastalarda bağımsız yürüme, kendi bakımını yapabilme ve evde yaşamaya devam etme olasılığı azalır; bu da aile ve bakım yükünü artırır. Vertebra kırıklarının önemli bir kısmı klinik olarak fark edilmez ve yalnızca boy kaybı, sırt ağrısı ya da başka nedenle çekilen grafide saptanır. Bu nedenle farkındalık günü, hekim açısından iki soruya indirgenebilir: Risk altındaki hastayı kırıktan önce bulabiliyor muyuz? Kırık geçiren hastayı ikinci kırıktan önce tedavi zincirine bağlayabiliyor muyuz?

2026 teması ve kampanya

IOF'nin resmî kampanya sitesinde 2026 teması "Build, Protect, Strengthen Your Bones for Life" (Türkçe çeviri: "Kemiklerinizi ömür boyu inşa edin, koruyun, güçlendirin") olarak yayımlanmıştır; önerilen etiketler #worldosteoporosisday ve #BuildProtectStrengthenYourBones'dur (World Osteoporosis Day). Kampanya kemik sağlığını çocukluktan ileri yaşa kadar bir yaşam boyu süreci olarak ele alır ve üç mesajda toplanır:

• İnşa et: Kalsiyum ve protein yönünden yeterli beslenme, düzenli ağırlık taşıyan ve kas güçlendiren egzersizle güçlü kemik yapısı oluşturmak.
• Koru: Osteoporoz riskini bilmek, uygun olduğunda değerlendirme istemek ve aktif kalmak.
• Güçlendir: Osteoporoz varsa ya da kırık geçirilmişse zamanında tanı ve uygun tedaviye ulaşmak.

Kampanya sayfası ayrıca yalnızca kırık hastalarının yaklaşık %20'sinin osteoporoz açısından tanı ya da tedavi aldığını vurgulamaktadır.

Hekimler için öne çıkan mesajlar

1. Kırılganlık kırığı bir tanı fırsatıdır. 50 yaş üstünde düşük enerjili kırık geçiren her hasta osteoporoz açısından değerlendirilmelidir. IOF'nin Capture the Fracture programına göre yüksek riskli hastaların yaklaşık %80'i ikincil kırığı önleyecek zamanında bakımı almamaktadır (Capture the Fracture, 2024).
2. Kırık irtibat hizmeti (Fracture Liaison Service, FLS) işe yarar bir modeldir. FLS; bir koordinatörün kırık hastalarını proaktif olarak belirlediği, değerlendirme, tedavi ve izlemi organize ettiği multidisipliner bir modeldir. Programın en iyi uygulama haritası Ocak 2024 itibarıyla 56 ülkede 911 FLS'yi kapsıyordu (Capture the Fracture, 2024). Eylül 2021'de dört Türk hastanesinin eklenmesiyle haritadaki Türkiye FLS sayısı 4'ten 8'e çıkmıştır (Capture the Fracture, 2021); güncel sayı için haritanın kendisine bakılmalıdır. Türkiye Osteoporoz Derneği ayrıca ulusal dijital FLS veri tabanı FracTurk'ü geliştirmiştir; 2025'te yayımlanan tanıtım makalesine göre sistem 23 merkezde kullanılmaktadır (Tüzün ve ark., Arch Osteoporos 2025).
3. DXA endikasyonlarını kılavuza göre uygulayın. TEMD'nin Nisan 2025 tarihli 17. baskı kılavuzu, 65 yaş ve üzeri tüm kadınlarda, 70 yaş ve üzeri tüm erkeklerde, risk faktörü taşıyan postmenopozal kadınlarda ve 50–69 yaş erkeklerde, ayrıca kırılganlık kırığı olan erişkinlerde kemik mineral yoğunluğu (KMY) ölçümünü önerir (TEMD Osteoporoz Kılavuzu 2025).
4. FRAX'ın Türkiye modeli vardır; sınırlılığını bilin. TEMD kılavuzu FRAX'ı Türkiye modeliyle kullanmayı ve 10 yıllık kalça kırığı olasılığı ≥%3 ya da majör osteoporotik kırık olasılığı ≥%20 olduğunda farmakolojik tedaviyi değerlendirmeyi önerir. Türk Osteoporoz Dergisi'nde yayımlanan bir çalışma modelin revizyon gerektirebileceği yönünde kaygılar bildirmiştir (Türk Osteoporoz Dergisi, 2014). FRACTURK çalışmasının yazarları da 2012'de, kalça kırığı insidansının 1988/1989 verilerine göre belirgin arttığını ve Türkiye için FRAX modellerinin bu verilerle revize edilmesi gerektiğini bildirmiştir (Tüzün ve ark., Osteoporos Int 2012).
5. Erkekleri atlamayın. Kalça kırığı sonrası mortalite erkeklerde daha yüksektir. TEMD kılavuzu erkeklerde ikincil osteoporoz nedenlerinin (ilaçlar, hipogonadizm, alkol, kronik hastalıklar gibi) sistematik olarak araştırılmasını vurgular.
6. Düşme önleme tedavinin parçasıdır. Kılavuz; denge ve yürüme egzersizleri, özellikle psikotrop ilaçların gözden geçirilmesi, ev ortamının düzenlenmesi ve postüral hipotansiyonun tedavisini düşme önleme bileşenleri olarak sayar.
7. İlk iki yıl kritik dönemdir. Yeni kırık riski kırık sonrası ilk iki yılda belirgin yüksek olduğundan, tedavi kararı taburculuğa ya da kontrol vizitine ertelenmemelidir.

Klinik pratikte bu hafta

• 50 yaş üstü hastalarınızda son yıllarda kırık öyküsünü, boy kaybını ve düşme sayısını sorgulayın ve kayda geçirin.
• Uzun süreli glukokortikoid kullanımı, erken menopoz, romatoid artrit, düşük vücut ağırlığı, sigara ve fazla alkol gibi risk faktörlerini not edin.
• Kılavuzdaki DXA endikasyonlarını karşılayan ve hiç ölçüm yaptırmamış hastaları belirleyin.
• Uygun hastalarda FRAX Türkiye modeliyle 10 yıllık kırık olasılığını hesaplayın; sonucu dosyaya yazın.
• Ortopedi veya acil serviste kırılganlık kırığıyla izlenen hastaların taburculuk notuna "osteoporoz değerlendirmesi önerilir" ifadesini ve yönlendirilen birimi ekleyin.
• Sık düşen yaşlı hastalarda ilaç listesini (sedatifler, antihipertansifler) gözden geçirin; geriatri veya FTR'ye yönlendirmeyi değerlendirin.
• Tedavi başlanmış hastalarda uyumu ve bırakma nedenlerini sorun.

Basit bir kırık sonrası yol haritası (kurum içi uyarlama için öneri): Kırılganlık kırığıyla gelen hasta acil veya ortopedide belirlenir; taburculuk notunda osteoporoz değerlendirmesi önerisi yer alır; hasta FTR, endokrinoloji ya da geriatri polikliniğine randevuyla yönlendirilir; DXA, FRAX ve ikincil neden taraması tamamlanır; tedavi kararı verilir ve aile hekimine yazılı özet gönderilir; uyum ilk yıl içinde en az bir kez kontrol edilir. Bu akış, IOF'nin FLS modelinin temel adımlarını karşılar ve ayrı bir birim kurulamayan hastanelerde de bir koordinatörün sorumluluğunda uygulanabilir. Hangi adımın hangi branşa ait olduğu kurumda yazılı olarak belirlenmezse, hasta branşlar arasındaki boşlukta kaybolur.

Hastalarınıza sade dille

Osteoporoz, kemiklerin incelip kolay kırılmasıdır. Çoğu zaman hiçbir belirti vermez; ilk işaret basit bir düşmede kırılan bilek, kalça ya da omurga olabilir. 50 yaşın üzerindeki her 3 kadından 1'i ve her 5 erkekten 1'i hayatında bu tür bir kırık yaşar.

Kemiklerinizi korumak için: kalsiyum ve protein içeren dengeli beslenin, her gün yürüyün ve kaslarınızı çalıştırın, sigarayı bırakın, alkolü sınırlayın. Evde halıları sabitleyin, geceleri koridoru aydınlatın.

Daha önce basit bir düşmeyle kemiğiniz kırıldıysa, boyunuz kısaldıysa ya da 65 yaşın üzerindeyseniz hekiminize kemik yoğunluğu ölçümünü sorun. Osteoporoz tedavi edilebilir; erken fark etmek yeni kırıkları önlemeye yardım eder.

Sık yapılan yanlışlar

• Yanlış: "Osteoporoz yalnızca kadınların hastalığıdır." Doğru: 50 yaş üstü her 5 erkekten 1'i osteoporotik kırık yaşar ve erkeklerde kalça kırığı sonrası mortalite daha yüksektir.
• Yanlış: "Kırık iyileşti, konu kapandı." Doğru: İlk kırık, yeni kırık riskini belirgin artırır; kırık sonrası osteoporoz değerlendirmesi ve tedavisi gerekir.
• Yanlış: "DXA normalse risk yoktur." Doğru: Kırık riski yalnız KMY'ye bağlı değildir; yaş, önceki kırık ve klinik risk faktörleri FRAX gibi araçlarla birlikte değerlendirilir.
• Yanlış: "Yaşlılar hareket etmemeli, düşerler." Doğru: Denge ve güç egzersizleri düşme riskini azaltmanın temel bileşenidir.

Kaynakça

1. World Osteoporosis Day 2026 kampanya sayfası — International Osteoporosis Foundation. https://www.worldosteoporosisday.org/node — Erişim: 29.09.2026. Destekler: 2026 teması, üç kampanya mesajı, hashtag'ler, kırık hastalarının yalnızca ~%20'sinin tanı/tedavi aldığı ifadesi.
2. Epidemiology of Osteoporosis and Fragility Fractures — IOF. https://www.osteoporosis.foundation/facts-statistics/epidemiology-of-osteoporosis-and-fragility-fractures — Erişim: 29.09.2026. Destekler: 1/3 kadın, 1/5 erkek; yılda 37 milyona kadar kırık; kalça kırığı mortalitesi; önceki kırıkla %86 artmış risk.
3. Capture the Fracture® network surpasses notable milestone with more than 900 FLS — IOF Capture the Fracture, 22.01.2024. https://www.capturethefracture.org/news/capture-fracturer-network-surpasses-notable-milestone-more-900-fls-20240117-1022 — Erişim: 29.09.2026. Destekler: %80 bakım açığı, FLS tanımı, 56 ülkede 911 FLS.
4. Osteoporoz ve Metabolik Kemik Hastalıkları Tanı ve Tedavi Kılavuzu, 17. baskı (Nisan 2025) — Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği. https://file.temd.org.tr/Uploads/publications/guides/documents/OSTEPOROZ_nisan2025.pdf — Erişim: 29.09.2026. Destekler: DXA endikasyonları, FRAX Türkiye modeli ve tedavi eşikleri, düşme önleme, erkeklerde ikincil nedenler.
5. Incidence of hip fracture and prevalence of osteoporosis in Turkey: the FRACTURK study — Tüzün S. ve ark., Osteoporosis International. https://link.springer.com/article/10.1007/s00198-011-1655-5 — Erişim: 29.09.2026. Destekler: 2009 kalça kırığı sayısı, yaşam boyu olasılıklar, osteoporoz prevalansı, 2035 projeksiyonu.
6. The burden of osteoporosis in Turkey: a scorecard and economic model — Aziziyeh R. ve ark., Archives of Osteoporosis, 2020. https://link.springer.com/article/10.1007/s11657-020-00801-9 — Erişim: 29.09.2026. Destekler: 2019 kırık tahmini, %75'ten fazla tedavi açığı.
7. FRAX® Türkiye Modeli Yeterli mi? — Türk Osteoporoz Dergisi, 2014; 20(1). https://www.turkosteoporozdergisi.org/articles/is-turkish-fraxr-model-sufficient-the-analysis-of-osteoporotic-fracture-risk-in-turkish-population-by-using-fraxr/doi/tod.28247 — Erişim: 29.09.2026. Destekler: Türkiye FRAX modelinin varlığı ve revizyon tartışması.
8. TEMD kılavuzlar sayfası — https://temd.org.tr/yayinlar/kilavuzlar — Erişim: 29.09.2026. Destekler: 2025 baskısının en güncel baskı olduğu.
9. A Warm Welcome to FLS Added to the Map of Best Practice this Month — IOF Capture the Fracture, 28.09.2021. https://www.capturethefracture.org/node/3251 — erişim: 23.10.2026. Destekler: Eylül 2021'de dört Türk hastanesinin eklenmesiyle haritadaki Türkiye FLS sayısının 4'ten 8'e çıkması.
10. Digital integration and sociocultural tailoring in standardized care—FracTurk: the national digital fracture liaison service database by the Turkish Osteoporosis Society — Tüzün Ş. ve ark., Archives of Osteoporosis, 2025;20:70 (PubMed 40471500). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40471500/ — erişim: 23.10.2026. Destekler: Türkiye Osteoporoz Derneği'nin ulusal dijital FLS veri tabanı FracTurk ve 23 merkezde kullanımı.
11. FRACTURK çalışması özeti (PubMed 21594756) — Tüzün S. ve ark., Osteoporos Int 2012;23(3):949–55. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21594756/ — erişim: 23.10.2026. Destekler: Yazarların Türkiye FRAX modellerinin revize edilmesi gerektiği sonucu; 2009 kalça kırığı verileri (5. kaynakla aynı makale).