Kapak görseli yapay zekâ ile üretilmiş temsili bir editoryal görseldir; gerçek hasta veya tanısal görüntü değildir.
30 Saniyede Özet
Yapay zekâ artık muayene notunu yazıyor, hasta mesajını taslaklıyor ve karar önerisi sunuyor. Amerikan Tabipler Birliği (AMA), bakımı doğrudan etkileyen yapay zekâ kullanımının tıbbi kayda işlenmesini ve hastaya giden yapay zekâ içeriğinde belirtilmesini istiyor. Avrupa Birliği (AB) Yapay Zekâ Yasası, insanlarla doğrudan etkileşen sistemler için 2 Ağustos 2026'dan beri şeffaflık kuralı uyguluyor. Türkiye'de ise Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), sağlık verisini özel nitelikli sayıyor ve veri toplanırken aydınlatmayı şart koşuyor.
Hangi yapay zekâ kullanımlarından söz ediyoruz?
Her kullanım aynı düzeyde bilgilendirme gerektirmez. Önce elinizdeki araçları üç gruba ayırın. Bu ayrım, hastaya ne söyleyeceğinizi belirler.
İlk grup ortam dinleyen not asistanlarıdır (muayene konuşmasını dinleyip not taslağı çıkaran yazılım). Burada hastanın sesi ve anlattıkları işlenir. İkinci grup, hastaya giden portal mesajı veya bilgilendirme metni taslağı yazan araçlardır. Üçüncü grup ise tanı ya da tedavi önerisi sunan klinik karar destek sistemleridir.
AMA ve Dünya Sağlık Örgütü ne öneriyor?
AMA'nın Kasım 2024 tarihli yapay zekâ politika belgesi açık bir çizgi çiziyor. Yapay zekâ bakımı, bakıma erişimi, tıbbi kararı veya tıbbi kaydı doğrudan etkiliyorsa bu kullanım kayda geçirilmeli. Hastaya yönelik yapay zekâ içeriğinde bu durum içeriğin kendisinde belirtilmeli. Yapay zekâ, hekimin onayı ve son kontrolü olmadan onun adına kayıt ya da mesaj üretmemeli.
Belge önemli bir ayrım da yapıyor. Bilgilendirme (hastaya haber vermek) ile aydınlatılmış onam aynı şey değildir. AMA, bilgilendirmenin aşırı idari yük yaratmaması gerektiğini de vurguluyor.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 2021'de sağlıkta yapay zekâ için altı ilke yayımladı. İlk ilke insan özerkliğini korumak: sağlık sistemleri ve tıbbi kararlar insan denetiminde kalmalı. Bu ilke mahremiyeti, gizliliği ve geçerli aydınlatılmış onamı kapsıyor. Üçüncü ilke şeffaflıktır: teknoloji tasarlanmadan veya kullanıma alınmadan önce yeterli bilgi yayımlanmalı ve kolay erişilebilir olmalı.
AB Yapay Zekâ Yasası Türkiye'deki hekimi ilgilendirir mi?
Yasanın 50'nci maddesi, insanlarla doğrudan etkileşen sistemlerin kişiye yapay zekâyla konuştuğunu bildirecek şekilde tasarlanmasını istiyor. Durum bağlamdan zaten açıksa bu bildirim gerekmiyor. Bilgi en geç ilk etkileşim anında, açık ve ayırt edilebilir biçimde verilmeli. Bu kural 2 Ağustos 2026'dan itibaren uygulanıyor.
Yükümlülük öncelikle sağlayıcıya, yani sistemi geliştirip piyasaya sunana düşüyor. Yasa, AB pazarına sistem sunan sağlayıcıları merkezleri nerede olursa olsun kapsıyor. Çıktısı AB'de kullanılan üçüncü ülke sağlayıcı ve uygulayıcıları (sistemi kendi işinde kullananlar) da kapsam içinde. Türkiye'de hasta yazışmasında kullandığınız bir sohbet robotu AB'de de sunuluyorsa, sağlayıcısı AB tarafında bu kurala uymak zorundadır.
KVKK açısından nelere dikkat etmeli?
KVKK'nın 6'ncı maddesi sağlık verisini özel nitelikli kişisel veri sayar. Bu verinin işlenmesi ancak kanunda sayılan şartlardan biri varsa mümkündür. Şartlar arasında açık rıza ve sır saklama yükümlülüğü altındaki kişilerce tıbbi hizmet amacıyla işleme bulunur.
Kanunun 10'uncu maddesi aydınlatma yükümlülüğünü düzenler. Veri toplanırken kişiye veri sorumlusunun kimliği, işleme amacı ve verinin kimlere aktarılabileceği söylenmeli. Toplama yöntemi, hukuki sebep ve kişinin hakları da bildirilmeli.
İki madde daha yapay zekâyla doğrudan ilgili. 9'uncu madde yurt dışına aktarımı şartlara bağlar; başlıcaları yeterlilik kararı ve standart sözleşme gibi uygun güvencelerdir. Standart sözleşme imzadan sonra beş iş günü içinde Kişisel Verileri Koruma Kurumu'na bildirilmelidir. 11'inci madde ise kişiye, verisinin yalnızca otomatik sistemlerle analiz edilmesiyle aleyhine çıkan bir sonuca itiraz hakkı tanır.
Bu bölüm hukuki tavsiye değildir. Kendi durumunuz için kurumunuzun hukuk birimine veya bir avukata danışın.
Klinik senaryo: not asistanı açıkken gelen soru
Şöyle bir durum düşünün. Poliklinikte ortam dinleyen bir not asistanını denemeye başladınız. Hasta, aile içi hassas bir konuyu anlatmadan önce konuşmanın kaydedilip kaydedilmediğini soruyor.
Bu anda belirsiz bir yanıt güveni zedeler. Aracın ne yaptığını, sesin nerede işlendiğini ve notu kimin onayladığını kısaca söyleyin. Hasta rahatsızsa aracı o bölüm için kapatın ve notu kendiniz yazın. DSÖ'nün özerklik ilkesi, kararın hastayla birlikte verilmesini destekler.
Yarın uygulayabileceğiniz kontrol listesi
- Kullandığınız araçları not yazan, hastaya metin üreten ve karar öneren olarak ayırın.
- Firmaya verinin hangi ülkede işlendiğini ve ne kadar saklandığını yazılı olarak sorun.
- Aydınlatma metninize yapay zekâ destekli işleme amacını ve aktarım bilgisini ekleyin.
- Hastaya giden her yapay zekâ taslağını göndermeden önce okuyup düzeltin.
- Bakımı etkileyen kullanımı tıbbi kayda kısa bir notla işleyin.
- Hasta istemezse aracı kapatabileceğiniz basit bir yol belirleyin.
Muayene öncesi kısa bir sözlü bilgilendirme şu şekilde olabilir:
Muayene notlarımı hazırlarken yapay zekâ destekli bir yazılım kullanıyorum. Yazılım konuşmamızdan bir taslak çıkarıyor, son hâlini ben kontrol edip onaylıyorum. İsterseniz kapatabilirim ve bu, muayenenizi hiçbir şekilde etkilemez.
Portal mesajının altına ise şu not eklenebilir:
Bu yanıtın taslağı yapay zekâ desteğiyle hazırlandı, hekiminiz okuyup onayladı.
Türkiye'deki hekim için ne anlama geliyor?
KVKK sağlık verisini özel nitelikli saydığı için yapay zekâ aracı seçimi bir veri koruma kararıdır. Ses kaydı veya hasta metni yurt dışındaki bir sunucuya gidiyorsa 9'uncu madde devreye girer. Aydınlatma metninizi güncellemek, hem KVKK'nın 10'uncu maddesine hem de AMA ile DSÖ'nün şeffaflık yaklaşımına uyar.
Sık sorulan sorular
Her yapay zekâ kullanımı için ayrı onam almam gerekir mi?
AMA, bilgilendirme ile aydınlatılmış onamı ayırır ve bilgilendirmenin aşırı yük yaratmamasını ister. KVKK açısından hangi hukuki sebebe dayanacağınız işleme türüne göre değişir. Bu yazı hukuki tavsiye değildir; kurumunuzun hukuk birimine danışın.
Hasta yapay zekâ kullanılmasını istemezse ne yapmalıyım?
DSÖ, tıbbi kararların insan denetiminde kalmasını ve hasta özerkliğinin korunmasını öneriyor. Aracı kapatıp klasik yönteme dönebiliyorsanız bunu sunun. Hastanın tercihini kayda geçirmek de iyi bir uygulamadır.
Yapay zekâ taslağındaki bir hatadan kim sorumlu?
Hukuki sorumluluk ülkeye ve olaya göre değişir ve bu yazı hukuki tavsiye değildir. AMA, yapay zekânın hekimin onayı ve son kontrolü olmadan onun adına içerik üretmemesi gerektiğini söyler. Pratikte bu, gönderilen her metnin sizin metniniz sayılacağı anlamına gelir.
Kaynaklar
- American Medical Association (2024) — Augmented Intelligence Development, Deployment, and Use in Health Care: https://www.ama-assn.org/system/files/ama-ai-principles.pdf
- Dünya Sağlık Örgütü (2021) — Ethics and governance of artificial intelligence for health: https://www.who.int/publications/i/item/9789240029200
- Dünya Sağlık Örgütü (2021) — WHO issues first global report on AI in health and six guiding principles for its design and use: https://www.who.int/news/item/28-06-2021-who-issues-first-global-report-on-ai-in-health-and-six-guiding-principles-for-its-design-and-use
- Avrupa Birliği (2024) — Regulation (EU) 2024/1689, Article 50: Transparency obligations: https://artificialintelligenceact.eu/article/50/
- Avrupa Birliği (2024) — Regulation (EU) 2024/1689, Article 2: Scope: https://artificialintelligenceact.eu/article/2/
- Avrupa Birliği (2024) — Regulation (EU) 2024/1689, resmi metin: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj
- T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi (2016) — 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6698.pdf
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel tıbbi tavsiye yerine geçmez.
İlgili Yazılar
Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler:
Not asistanı, taslak mesaj ve karar desteği için AMA, DSÖ, AB Yapay Zekâ Yasası ve KVKK ne diyor? Hastayı bilgilendirmenin pratik yolu ve örnek cümle.