“Botoks zəhərdir” mifi: elm nə deyir?

Qısa cavab: botulinum toksin təbiətdə güclü zəhər kimi tanınan bir maddədən əldə edilir; bu doğrudur. Lakin lisenziyalı məhsulun müayinədən sonra həkim tərəfindən və uyğun dozada vurulması ilə zəhərlənmə eyni şey deyil. Real risk mənbəyi bilinməyən məhsullarda, yanlış dozada və səlahiyyəti olmayan şəxslərin apardığı prosedurlarda artır. Hər dərmanda olduğu kimi, onun da yan təsirləri var və bunları həkiminizlə müzakirə etmək lazımdır.

Mifin doğru olan hissəsi

Botulinum toksin Clostridium botulinum adlı bakteriyanın hasil etdiyi zülaldır. Bu bakteriyanın xarab olmuş konservlərdə və ya uyğun olmayan şəraitdə saxlanan qidalarda hasil etdiyi toksin 'botulizm' adlanan ağır xəstəliyə səbəb ola bilər. Botulizmdə əzələlər getdikcə zəifləyir; udma və tənəffüs əzələləri təsirlənərsə, həyat üçün təhlükə yaranır.

Yəni 'botoksun mənşəyi toksindir' demək yanlış deyil. Alimlər də bu maddəni məlum olan ən güclü bioloji toksinlər sırasına aid edirlər. Mif bu məlumatdan çıxış edərək 'hər prosedur zəhərlənmədir' nəticəsinə gəldiyi nöqtədə səhv olur.

Doza niyə hər şeyi dəyişir?

Tibbdə qədim və əsas bir prinsip var: maddəni zəhər və ya dərman edən çox vaxt onun miqdarıdır. Gündəlik həyatda istifadə etdiyimiz bir çox dərman yüksək dozada qəbul edildikdə ciddi zərər verə bilər; düzgün dozada isə müalicəvi təsir göstərir.

Tibbi məqsədlə istehsal olunan botulinum toksin təmizlənmiş, standart vahidlərlə ölçülən və qeydiyyat (lisenziya) prosesindən keçmiş dərmandır. Estetik prosedurlarda istifadə edilən dozalar müəyyən kiçik əzələlərə yerli olaraq vurulur və ümumi zəhərlənməyə səbəb olduğu güman edilən miqdarlardan xeyli aşağıdır. Məqsəd bütün bədəni deyil, yalnız hədəf əzələni müvəqqəti olaraq boşaltmaqdır.

Buna görə də eyni maddə uzun illərdir həm estetikada, həm də bəzi tibbi vəziyyətlərdə (məsələn, bəzi əzələ spazmlarında, həddindən artıq tərləmədə və xroniki miqrenin bəzi növlərində) nəzarət altında istifadə olunur.

Həkimin apardığı prosedur niyə fərqlidir?

Təhlükəsizliyi müəyyən edən yalnız dərmanın özü deyil. Proseduru kimin, hansı məhsulla və necə apardığı da ən azı o qədər vacibdir:

• Lisenziyalı məhsul: mənbəyi izlənilə bilən, soyuq zəncirdə saxlanmış və düzgün hazırlanmış məhsul istifadə olunur.
• Düzgün doza və nöqtə: həkim üzün anatomiyasını və əzələləri qiymətləndirərək dozanı və inyeksiya nöqtələrini planlaşdırır.
• Müayinə: hamiləlik, bəzi sinir-əzələ xəstəlikləri və ya qarşılıqlı təsirə girə bilən dərmanlar kimi prosedura mane ola biləcək vəziyyətlər əvvəlcədən soruşulur.
• Ağırlaşmaların idarə olunması: gözlənilməz vəziyyət yaranarsa, onu tanımaq və idarə etmək üçün bilik və imkan var.

Bəs real risklər hansılardır?

Lisenziyalı məhsulla və həkim tərəfindən aparılan prosedurlarda da yan təsirlər ola bilər. Bunlar əsasən yüngül və müvəqqətidir: iynə yerində qızartı, göyərmə, yüngül baş ağrısı və ya qonşu əzələlərə təsirlə bağlı müvəqqəti göz qapağının və ya qaşın düşməsi kimi.

Daha nadir, lakin ciddi bir risk də var: toksinin təsirinin vurulduğu nahiyədən uzaqlara yayılması. Dərman təlimatlarında bu vəziyyət xüsusi xəbərdarlıq kimi göstərilir. Udma və nəfəs almada çətinlik, nitqin pozulması, ikiqat görmə və ya geniş yayılmış əzələ zəifliyi kimi əlamətlər təcili qiymətləndirmə tələb edir.

Əsas təhlükə: saxta və lisenziyasız məhsullar

Son illərdə bildirilən ağır halların xeyli hissəsi internetdən alınan, saxta və ya mənbəyi bilinməyən məhsullarla və tibb müəssisəsindən kənarda (ev, salon kimi) aparılan prosedurlarla bağlıdır. Məsələn, ABŞ-da 2024-cü ildə səlahiyyəti olmayan şəxslər tərəfindən və ya tibb müəssisəsindən kənarda prosedur edilmiş çoxlu sayda insanda göz qapağının düşməsi, udma çətinliyi, təngnəfəslik və geniş yayılmış zəiflik bildirilmiş; onların bəziləri xəstəxanaya yerləşdirilərək müalicə olunmuşdur.

Belə məhsullarda tərkib, miqdar və saxlanma şəraiti bilinmir. Buna görə də 'ucuz' və ya 'asan əldə edilən' prosedur əslində ən riskli seçim ola bilər.

• Botulinum toksini internetdən alıb özünüzə vurmayın.
• Tibb müəssisəsi olmayan yerlərdə aparılan prosedurlardan uzaq durun.
• Proseduru aparacaq həkimdən istifadə olunan məhsulun lisenziyalı olub-olmadığını və haradan əldə edildiyini soruşa bilərsiniz.

Nəticə

'Botoks zəhərdir' fikri maddənin mənşəyi baxımından bir həqiqəti əks etdirir, lakin tibbi istifadəni izah etmək üçün natamamdır. Lisenziyalı məhsulun həkim qiymətləndirməsi ilə və uyğun dozada istifadəsi nəzarət olunan dərman tətbiqidir. Bu, riskin sıfır olduğu demək deyil: hər dərmanda olduğu kimi yan təsirlər var və qərar müayinədən sonra həkiminizlə birlikdə verilməlidir.