Həddindən artıq tərləmənin (hiperhidroz) müalicəsi: botulinum toksin və digər seçimlər

Həddindən artıq tərləmə nədir, niyə olur?

Tərləmə bədən istiliyini tənzimləyən təbii mexanizmdir. Hiperhidrozda tər vəziləri istilik və ya fiziki gərginlik tələb etməyən hallarda belə həddindən artıq işləyir. Nəticədə paltarlar islana bilər, əl sıxmaq, kağız və ya klaviatura ilə işləmək çətinləşə bilər və insan sosial mühitlərdən qaça bilər.

Həddindən artıq tərləmə iki əsas qrupa bölünür. Bu bölgü müalicə planı baxımından ən vacib addımdır.

• Birincili (primar) ocaqlı hiperhidroz: ən çox rast gəlinən tipdir. Adətən uşaqlıqda və ya yeniyetməlikdə başlayır; qoltuqaltı, ovuc içi, ayaqaltı və ya üz kimi müəyyən nahiyələrə iki tərəfli və simmetrik təsir edir. Ailədə oxşar hallar tez-tez olur və yuxu zamanı tərləmə adətən olmur. Səbəbi tam məlum deyil; altında başqa xəstəlik dayanmır.
• İkincili (sekondar) hiperhidroz: başqa bir vəziyyətin nəticəsi kimi yaranır. Qalxanabənzər vəzinin artıq işləməsi, şəkərli diabet, bəzi infeksiyalar, menopauza, bəzi dərmanlar və daha nadir hallarda başqa xəstəliklər səbəb ola bilər. Əsasən bütün bədəndə, bəzən bir tərəfli olur, daha gec yaşda başlaya bilər və gecə tərləməsi ilə müşayiət oluna bilər.

İkincili hiperhidrozda müalicənin hədəfi tərləmənin əsasında duran səbəbdir. Buna görə bütün bədəndə yayılmış, gecə yuxudan oyadan, yetkin yaşda yeni başlayan və ya bir tərəfli tərləmə estetik prosedurdan əvvəl mütləq həkim tərəfindən araşdırılmalıdır.

Müalicə hansı məqsədlə və hansı nahiyələrdə edilir?

• Qoltuqaltı tərləməsi
• Ovuc içi tərləməsi
• Ayaqaltı tərləməsi
• Üzdə və tüklü baş dərisində tərləmə (seçilmiş insanlarda, daha diqqətli planlaşdırma tələb edir)

Müalicə adətən pilləli aparılır: əvvəlcə sadə və yan təsiri az olan üsullar sınanır, kifayət etməzsə, növbəti pilləyə keçilir. Hansı pillənin sizə uyğun olduğu tərləmənin yerinə, şiddətinə və həyatınıza nə qədər təsir etdiyinə görə həkimlə birlikdə müəyyən edilir.

Pillə-pillə müalicə seçimləri

1. Gündəlik tədbirlər: pambıq və hava keçirən geyimlər, corabları tez-tez dəyişmək, ayaqqabıları növbə ilə geyinmək və tərləməni artıran təhrikedici amilləri müəyyən etmək.
2. Tərləməni azaldan (antiperspirant) məhsullar: alüminium duzları olan məhsullar tər kanallarını müvəqqəti bağlayır. Adətən axşam, tam quru dəriyə çəkilməsi tövsiyə olunur. Dezodorant yalnız iyi azaldır; tərləməni azaltmır. Dəridə qaşınma və qıcıqlanma ən çox rast gəlinən yan təsirdir. Daha güclü məhsullar həkimin tövsiyəsi ilə istifadə olunur.
3. İontoforez: əllər və ya ayaqlar kran suyu ilə dolu qaba qoyulur və sudan zəif elektrik cərəyanı keçirilir. Xüsusən ovuc içi və ayaqaltı tərləməsində istifadə olunur. Əvvəlcə tez-tez seanslar, sonra müntəzəm dəstəkləyici seanslar lazımdır. Hamiləlikdə, kardiostimulyator və ya bədəndə metal implant olduqda uyğun olmaya bilər.
4. Reseptli dərmanlar: tər vəzilərini stimullaşdıran sinir siqnallarını azaldan, ağızdan qəbul edilən dərmanlar və ya dəriyə çəkilən bəzi dərmanlar istifadə oluna bilər. Ağız quruluğu, qəbizlik, bulanıq görmə və sidik ifrazında çətinlik kimi yan təsirləri ola bilər; bəzi göz və sidik yolları xəstəliklərində uyğun deyil. Bu dərmanlar yalnız həkim resepti və nəzarəti ilə istifadə olunmalıdır.
5. Botulinum toksin inyeksiyası: xüsusən qoltuqaltı və ovuc içi tərləməsində effektiv seçimdir. Aşağıda ətraflı izah olunur.
6. Cihaz müalicələri: qoltuqaltında mikrodalğa enerjisi ilə tər vəzilərini hədəfləyən üsullar kimi bəzi cihaz müalicələri istifadə oluna bilər. Uyğun insanın seçilməsi vacibdir.
7. Cərrahiyyə: qoltuqaltında tər vəzilərinin lokal götürülməsi və ya digər üsullara cavab verməyən ağır hallarda döş qəfəsi boşluğundan sinir zəncirinə edilən əməliyyat (simpatektomiya) gündəmə gələ bilər. Simpatektomiya son pillə kimi düşünülür; bədənin başqa nahiyələrində tərləmənin artması (kompensator tərləmə) onun vacib yan təsiridir və geri dönməsi çətin ola bilər.

Botulinum toksin tərləməni necə azaldır?

Botulinum toksin tip A (xalq arasında 'botoks') sinir uclarından tər vəzilərinə gedən siqnalı müvəqqəti bloklayır. Beləliklə, tətbiq edilən nahiyədə tərləmə xeyli azalır. Bu təsir müvəqqətidir; sinir ucları zamanla yeni əlaqələr qurduqca tərləmə yavaş-yavaş geri qayıdır.

Qırış müalicəsində olduğu kimi əzələ daxilinə deyil, dərinin dərhal altına, tər vəzilərinin yerləşdiyi qata çoxlu kiçik inyeksiyalar şəklində vurulur. Qoltuqaltı tətbiqi həddindən artıq tərləmədə ən çox öyrənilmiş və geniş istifadə olunan sahələrdən biridir.

Kimə uyğun ola bilər?

Birincili ocaqlı hiperhidrozu olan, tərləməni azaldan məhsullar kimi sadə üsullardan kifayət qədər fayda görməyən və ya bu üsulları tolerə edə bilməyən yetkinlər üçün düşünülə bilər. Tərləmənin həyata nə qədər təsir etdiyi müalicə qərarında vacib meyardır.

Kimə uyğun deyil, nəyə diqqət etməli?

• Əsas səbəbi araşdırılmamış yayılmış və ya yeni başlayan tərləmə
• Hamiləlik və əmizdirmə dövrü
• Tətbiq nahiyəsində aktiv infeksiya və ya dəri xəstəliyinin alovlanması
• Miasteniya qravis kimi əzələ və sinir ötürülməsinə təsir edən xəstəliklər
• Əvvəllər botulinum toksinə qarşı allergik reaksiya keçmişi
• Əzələ boşaldıcı təsiri olan bəzi dərmanların və bəzi antibiotiklərin qəbulu (həkiminizə mütləq deyin)
• Ovuc içi tətbiqində: əl bacarığının intensiv istifadə olunduğu işlər və ya musiqi aləti çalmaq kimi hallar (müvəqqəti əl zəifliyi ehtimalına görə əvvəlcədən müzakirə edilməlidir)

Kim etməli, harada?

Həddindən artıq tərləmənin qiymətləndirilməsi və botulinum toksin tətbiqi bu sahədə təlim keçmiş həkim tərəfindən, gigiyena qaydalarına uyğun lisenziyalı tibb müəssisəsində edilməlidir. İlk qiymətləndirmədə ikincili səbəbin olub-olmadığına baxılması müalicənin ayrılmaz hissəsidir.

İstifadə olunan məhsul qeydiyyatdan keçmiş, orijinal və uyğun şəraitdə saxlanılmış olmalıdır. Mənşəyi bəlli olmayan məhsullar təsirsiz ola bildiyi kimi, ciddi sağlamlıq problemlərinə də səbəb ola bilər.

Prosedurdan əvvəl hazırlıq

• Tərləmənin nə vaxt başladığını, hansı nahiyələrə təsir etdiyini, gecə olub-olmadığını və ailədə oxşar halların olub-olmadığını həkiminizə danışın.
• Qəbul etdiyiniz bütün dərmanları və əlavələri deyin; reseptlə qəbul etdiyiniz dərmanları özünüz dayandırmayın.
• Qoltuqaltı tətbiqində, həkiminiz tövsiyə edibsə, nahiyədəki tükləri prosedurdan əvvəl təmizləyin.
• Prosedur günü nahiyəyə tərləməni azaldan məhsul və ya dezodorant çəkməyin; həkiminiz başqa tövsiyə veribsə, ona əməl edin.
• Razılıq formunu tələsmədən oxuyun.

Prosedur günü addım-addım

1. Həkim tərləmənin ən intensiv olduğu sahəni müəyyən edir. Bu məqsədlə yod və nişasta istifadə olunan və tərləyən sahəni rəng dəyişikliyi ilə göstərən sadə test (Minor testi) edilə bilər.
2. Sahə dəri üzərində işarələnir və antiseptik məhlulla təmizlənir.
3. Lazım olarsa keyidici krem çəkilir və ya soyuq tətbiq edilir. Ovuc içi tətbiqi daha narahatedici ola bildiyi üçün əlavə keyitmə üsulları müzakirə oluna bilər.
4. Botulinum toksin nazik iynə ilə işarələnmiş sahəyə bir-birinə yaxın çoxlu kiçik inyeksiyalar şəklində vurulur.
5. Prosedurun sonunda nahiyə təmizlənir; sizə qulluq tövsiyələri və problem olarsa həkimlə necə əlaqə saxlayacağınız barədə məlumat verilir.

Prosedurdan sonra: ilk 24 saat və ilk həftə

Əksər insanlar həmin gün gündəlik həyatına qayıda bilir. İlk gün nahiyəyə masaj etməmək və onu ovuşdurmamaq adətən tövsiyə olunur. Ağır idman, sauna və hamam üçün həkiminizin tövsiyə etdiyi müddəti gözləyin.

Tərləmənin azalması adətən bir neçə gün ərzində başlayır və təxminən iki həftə ərzində aydınlaşır. Bu müddət bitmədən nəticəni qiymətləndirmək yanıldıcı ola bilər.

Gözlənilən yan təsirlər

• İnyeksiya nöqtələrində ağrı, həssaslıq və ya kiçik göyərmələr
• Yüngül qızartı və şişkinlik
• Ovuc içi tətbiqində əl və barmaqlarda müvəqqəti zəiflik və ya incə işlərdə çətinlik
• Bəzi insanlarda müalicə olunan nahiyədən kənarda tərləmənin bir qədər artmış kimi hiss olunması
• Nadir hallarda baş ağrısı və ya qripəbənzər yüngül əlamətlər

Bu əlamətlər adətən bir neçə gündən bir neçə həftəyə qədər keçir. Gözlənilən gedişdən kənar vəziyyət görsəniz, həkiminizə müraciət edin.

Nəticə nə vaxt görünür, nə qədər davam edir?

Botulinum toksinin tərləməni azaldan təsiri müvəqqətidir. Təsir müddəti insana, tətbiq edilən nahiyəyə və dozaya görə dəyişir; mənbələrdə adətən bir neçə aydan bir ilə yaxın müddətlər bildirilir. Qoltuqaltında təsir əksər insanlarda ovuc içi və ayaqaltına nisbətən daha uzun davam edə bilər.

Tərləmə geri qayıtmağa başlayanda tətbiq təkrarlana bilər. Təkrarlama tezliyini və ümumi planı həkiminizlə birlikdə müəyyən etməyiniz tövsiyə olunur.

Real gözlənti: müalicə nəyi edə bilmir?

• Botulinum toksin və digər üsulların çoxu həddindən artıq tərləməni tamamilə aradan qaldırmır; məqsəd aydın və həyatı asanlaşdıran azalmadır.
• Təsiri müvəqqətidir; təkrar tətbiq lazımdır.
• İkincili hiperhidrozda əsas səbəbi müalicə etmir.
• Yalnız tətbiq edilən nahiyədə təsirlidir; bütün bədənin tərləməsini azaltmır.
• Tər iyini birbaşa müalicə etmir; lakin tərləmə azaldıqca iy də azala bilər.

Alternativlər

Bu səhifə ümumi məlumat xarakterlidir. Tərləmənizin səbəbi və sizə uyğun müalicə yalnız müayinə və həkim qiymətləndirməsi ilə müəyyən edilə bilər.