Küme baş ağrısı

Neden olur, kimde görülür?

Nedeni tam olarak bilinmiyor. Atak sırasında beynin derinindeki hipotalamus bölgesinin etkinleştiği gösterilmiştir. Atakların sıklıkla gece ve yılın belli dönemlerinde gelmesi, uyku-uyanıklık ritmiyle bir ilişki olabileceğini düşündürür. Olguların yaklaşık yüzde 5’inde ailesel geçiş bildirilmiştir.

• Genellikle 20–40 yaşları arasında başlar, ama her yaşta görülebilir.
• Erkeklerde kadınlara göre yaklaşık üç kat daha sıktır.
• Sigara içenlerde daha sık görülür.
• Küme dönemi içinde alkol (özellikle kırmızı şarap), sigara, parfüm, boya ya da benzin gibi keskin kokular ve egzersiz atak başlatabilir.
• Nitrogliserin gibi damar genişletici ilaçlar da atak tetikleyebilir.
• Alkol, küme dönemi içinde atak tetikler; ağrısız dönemde genellikle tetiklemez.

Belirtiler

Atak genellikle uyarı vermeden başlar ve birkaç dakika içinde en yüksek düzeye çıkar. Ağrı keskin, yakıcı ya da delici olarak tarif edilir. Hep aynı tarafta, göz arkasında, göz üstünde ya da şakakta yoğunlaşır. Ağrıyla aynı tarafta şunlardan biri ya da birkaçı olur:

• Gözde kızarma ve yaşarma
• Burunda tıkanıklık ya da akıntı
• Göz kapağında şişlik ya da düşüklük, göz bebeğinde küçülme
• Alında ve yüzde terleme
• Huzursuzluk, yerinde duramama

Küme dönemi boyunca ataklar gün aşırı bir atak ile tek bir gün içinde sekiz atak arasında değişen sıklıkta gelir. Sıklıkla her gün aynı saatlerde, özellikle gece uykudan uyandırarak başlar. Küme dönemleri ilkbahar ve sonbahar gibi belli mevsimlerde tekrarlayabilir ve alerjiyle karıştırılabilir.

Aynı ailedeki daha seyrek tablolar kısaca şöyledir:

• Paroksismal hemikranya: Ataklar daha kısadır (2–30 dakika) ve bir gün içinde beşten fazla gelir. İndometazin adlı ilaca tam yanıt verir. Erkeklerde daha sık değildir.
• SUNCT ve SUNA: Bir saniye ile birkaç dakika süren, bıçak saplanır gibi çok kısa ataklardır. Gözde belirgin kızarıklık ve yaşarma olur.
• Hemikranya kontinua: Üç aydan uzun süren, hep aynı tarafta sürekli bir baş ağrısıdır; arada şiddetlenir. İndometazine tam yanıt verir.

Tanı ve testler

Tanı, ataklarınızın anlatımına ve muayeneye dayanır; küme baş ağrısını gösteren bir kan testi yoktur. Uluslararası Baş Ağrısı Sınıflaması’na (ICHD-3) göre tanı için:

• En az beş atak olmalı.
• Ağrı tek taraflı, göz çevresinde ya da şakakta, şiddetli ya da çok şiddetli olmalı ve tedavisiz 15–180 dakika sürmeli.
• Aynı tarafta en az bir otonomik belirti (göz yaşarması, burun akıntısı, göz kapağı düşüklüğü gibi) ya da huzursuzluk eşlik etmeli.
• Ataklar gün aşırı bir atak ile tek bir gün içinde sekiz atak arasında gelmeli.
• Başka bir tanı tabloyu daha iyi açıklamamalı.

Epizodik küme baş ağrısında 7 gün ile 1 yıl süren en az iki küme dönemi, en az üç ay süren ağrısız dönemlerle ayrılır. Kronik küme baş ağrısında ise ataklar en az bir yıl boyunca hiç ara vermeden ya da üç aydan kısa aralarla sürer; hastaların yaklaşık yüzde 10–15’i bu gruptadır.

İlk küme döneminde beyin görüntülemesinin (genellikle MR) gerekip gerekmediği bir nöroloji uzmanıyla konuşulmalıdır. Tipik görünen tablolar da nadiren başka bir hastalığa bağlı olabilir. Baş ağrısı günlüğü tutmak tanıya yardımcı olur.

Tedavi yaklaşımı

Tedavinin iki amacı vardır: başlamış atağı durdurmak ve küme dönemi boyunca yeni atakları önlemek.

Atak tedavisi:

• Yüz maskesiyle yüksek akımlı, yüzde yüz oksijen solumak. Evde ve gerektiğinde dışarıda kullanılacak oksijen düzeni hekiminizce planlanır.
• Triptan grubu ilaçların deri altı iğne ya da burun spreyi biçimleri.
• Ağızdan alınan triptanlar, parasetamol, ibuprofen gibi ağrı kesiciler, opioidler ve ergot grubu ilaçlar küme atağında önerilmez.

Önleyici tedavi:

• Küme dönemi başlayınca hekiminiz önleyici bir ilaç başlatabilir. En sık kullanılan, bir kalsiyum kanal blokeri olan verapamildir. Kalp ritmini etkileyebildiği için EKG ile izlem gerekebilir.
• Kortikosteroidler küme dönemini baskılamak için kısa süreli kullanılabilir.
• Lityum, topiramat ve yalnız epizodik tipte, CGRP’ye yönelik bir antikor olan galkanezumab diğer seçeneklerdir.
• Ense bölgesindeki büyük oksipital sinire yapılan sinir bloğu önerilen yöntemlerdendir. Boyundaki vagus sinirini deri üzerinden uyaran cihazlar epizodik tipte yararlıdır.

Tüm tedavilere yanıt vermeyen az sayıda hastada, uzman merkezlerde vücuda yerleştirilen uyarıcı cihazlar gibi girişimsel yöntemler değerlendirilebilir.

Günlük yaşam ve izlem

Küme dönemi içinde alkolden uzak durun ve sigarayı bırakmayı düşünün. Sigara dumanlı, havasız kapalı ortamlardan ve keskin kokulardan kaçının. Türk Nöroloji Derneği yayını, küme döneminde serin ve temiz havalı ortamları tercih etmeyi ve gündüz uykusundan kaçınmayı da önerir.

• Baş ağrısı günlüğü tutun: atak saati, süresi, kullandığınız tedavi ve olası tetikleyicileri yazın.
• Ataklar sıklıkla aynı saatlerde geldiği için atak tedavinizi o saatlerde ulaşabileceğiniz yerde bulundurun.
• Önleyici ilacı kendi başınıza kesmeyin; hekiminiz bunu küme dönemi bittikten sonra yavaş yavaş azaltarak yapar.
• Baş ağrısı ilaçlarının düzenli ve sık kullanımı ağrıyı kötüleştirebilir; ilaç kullanım planınızı hekiminizle yapın.

Gebelik, çocuklar ve özel durumlar

Gebelikte ya da gebelik planlarken küme baş ağrısı tedavisi için uzman hekim görüşü alınmalıdır. Örneğin topiramat, gebelikte ve etkili korunma kullanmayan doğurganlık çağındaki kadınlarda migren önleyici olarak kullanılmamalıdır. Gebe kaldığınızı öğrenirseniz ilacınızı kendiniz kesmeden hekiminize hemen başvurun.

Türkiye’de

Türk Nöroloji Derneği Başağrısı Çalışma Grubu’nun 2018 tarihli kitabına göre küme baş ağrılarının yüzde 3–5’i başka bir hastalığa bağlıdır. Bu nedenle kitap, belirtiler tipik olsa ve tedaviye iyi yanıt alınsa bile her hastada MR ve damar görüntülemesi gibi incelemeleri önerir. Aynı kaynağa göre çoğu hastada alkol, içtikten sonraki bir saat içinde atak başlatır. Alerji, besin hassasiyeti, hormonal değişiklik ve stresin ise anlamlı bir tetikleyici etkisi yoktur.

Kaynakların ülke bağlamı

Kaynağın ülkesi ayrıca belirtilir. Kılavuzlar, ilaçlara erişim ve geri ödeme ülkeye göre değişir. Türkiye’deki uygulama için güncel resmî bilgi ve hekiminiz esas alınır.

İlgili yazılar