Demans tanısı neden ortalama iki yıl gecikiyor?

Birinci neden: belirtiyi yaşlılığa yormak. Aile "yaşlandı, normaldir" der ve beklemeye başlar. Oysa aynı soruyu gün içinde defalarca sormak ya da tanıdık bir yolda kaybolmak normal yaşlanmanın parçası değildir.

İkinci neden: kişinin kendi farkındalığı. Hastalığın erken evresinde kişi zorlandığını sezer ve konuyu kapatır. Bu davranış korkuyla ilgilidir, inatla değil.

Üçüncü neden: sistemin yavaşlığı. Aile hekimliğinden nöroloji ya da hafıza polikliniğine yönlendirme her zaman hızlı işlemez. Ayrıntılı nöropsikolojik test için randevu süresi de uzayabilir.

Dördüncü neden: "nasılsa tedavisi yok" inancı. Bu inanç yanlıştır ve en çok zarar veren nedendir.

Demans tanısı bugün bir çıkmaz sokak değil. Tanı beş somut kapı açar.

• Geri dönüşlü nedenleri yakalamak. B12 vitamini eksikliği, tiroit yetersizliği, depresyon, uyku apnesi ve bazı ilaçların yan etkileri bilişsel yakınmaya yol açar. Bunların bir kısmı tedaviyle düzelir.
• Tedaviye erken başlamak. Onaylı ilaçlar hastalığı durdurmaz ama belirtileri ve günlük işlevleri bir süre destekler.
• Hukuki ve mali planlama. Kişi kendi kararını verebilecek durumdayken vekâlet, miras ve bakım tercihleri netleşir.
• Ailenin hazırlanması. Bakım veren kişi eğitim ve destek programlarına erken katılır. Bu, bakım verenin tükenmişliğini azaltır.
• Araştırmalara katılma imkânı. Klinik çalışmaların çoğu erken evre hastaları arar.

Tek bir unutkanlık anı bir şey ifade etmez. Örüntüye bakın. Şu durumlar değerlendirilmeyi hak eder:

• Aynı soruyu kısa aralıklarla tekrar tekrar sormak.
• Tanıdık bir güzergâhta yön bulamamak.
• Sık kullanılan kelimeleri bulmakta belirgin zorlanmak.
• Fatura ödeme, ilaç düzeni gibi rutin işleri artık yürütememek.
• Kişilikte ya da ilgide belirgin değişim; eskiden sevilen işlerden uzaklaşmak.
• Eşyaları alışılmadık yerlere koyup adımları geri izleyememek.

Bu işaretlerden biri altı ay içinde belirginleştiyse aile hekiminize başvurun.

Süreç konuşmayla başlar. Hekim yakınmanın ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini sorar. Yanınızda sizi iyi tanıyan bir yakınınızın bulunması değerlidir; gözlemi tabloyu tamamlar.

Ardından kısa bilişsel testler yapılır. Kan tetkikleriyle B12, tiroit ve benzeri geri dönüşlü nedenler taranır. Gerekirse beyin görüntülemesi istenir.

Bazı merkezlerde omurilik sıvısı analizi ve yeni kuşak kan biyobelirteçleri de kullanılır. Bu testler her hastada gerekmez; kararı hekim verir.

Demans önlenebilir bir hastalık değil. Buna karşın riski azaltan etkenler iyi tanımlandı. Lancet Komisyonu'nun değerlendirmesine göre vakaların önemli bir bölümü değiştirilebilir risk faktörleriyle ilişkili.

En güçlü başlıklar şunlar:

• İşitme kaybını cihazla düzeltmek.
• Tansiyonu ve kan şekerini kontrol altında tutmak.
• Sigarayı bırakmak ve düzenli hareket etmek.
• Sosyal bağları canlı tutmak.
• Kafa travmasından korunmak.

Bu adımların hiçbiri garanti sunmaz. Hepsi kalp ve damar sağlığına da aynı anda yarar sağlar.