Dirençli Depresyonda Vagus Siniri Uyarımı (VNS) İşe Yarar mı?

Vagus siniri uyarımı (VNS) çok dirençli depresyonda bazı hastalara kalıcı yarar sağlıyor; ama ana karşılaştırmada hedefini tutturamadı, ilk seçenek değil.

Dirençli depresyon, uygun doz ve sürede denenen birden fazla tedaviye yeterli yanıt alınamamasıdır. VNS'de göğüs derisinin altına yerleştirilen küçük bir cihaz, boyundaki sol vagus sinirine düzenli elektriksel uyarılar gönderir. ABD'de 493 hastayla yapılan RECOVER çalışmasının 2026'da yayımlanan sonuçları, bu yöntemin kimler için ne vaat ettiğini daha net gösteriyor.

"Hiçbir ilaç işe yaramadı" demeden önce bazı soruların yanıtı aranır. NICE NG222 kılavuzu, uygun dozda dört haftalık ilaç tedavisine (ya da 4–6 haftalık terapiye) hiç yanıt yoksa şunların gözden geçirilmesini ister:

• İlaç düzenli kullanıldı mı, yan etkiler nedeniyle doz azaltıldı ya da bırakıldı mı? Terapi seansları aksadı mı?
• Tabloyu sürdüren kişisel, sosyal ya da çevresel bir sorun var mı?
• Yanıtı engelleyebilecek bedensel bir hastalık ya da eşlik eden başka bir ruhsal bozukluk (ör. bipolar bozukluk, kaygı bozukluğu, alkol kullanımı) var mı?

Düşük dozda ya da kısa süre kullanılan ilaç "yanıtsızlık" sayılmaz. Bu ayrım önemlidir, çünkü bazı hastalarda sorun tedavinin yetersiz uygulanmasıdır ve basit düzenlemelerle yanıt alınabilir.

VNS bu listenin en sonlarında yer alır. Önce aşağıdaki seçenekler değerlendirilir:

RECOVER, mevcut atakta en az dört tedavi denemesi başarısız olmuş 493 yetişkinin katıldığı, hem hastanın hem araştırmacıların hangi grupta olduğunu bilmediği, 12 aylık bir çalışmaydı. Tüm hastalara cihaz takıldı; yarısında cihaz çalıştırıldı, diğer yarısında kapalı tutuldu (sham). Katılımcıların ortalama 13 antidepresan tedavisi denemiş olduğu ve mevcut ataklarının ortalama 17,8 yıldır sürdüğü bildirildi.

• Birincil hedef tutmadı: Önceden belirlenen ana ölçüt (yanıt durumunda geçirilen süre) açısından iki grup arasında anlamlı fark çıkmadı. Araştırmacılar kapalı cihaz grubunun beklenenden daha fazla düzelmesini bir neden olarak gösteriyor.
• İkincil ölçütler aktif cihazı destekledi: Klinisyenin değerlendirdiği belirti ölçeğinde yanıt %39,6'ya karşı %30,7, genel klinik iyileşme ölçeğinde %53,8'e karşı %39,8 oldu. Günlük işlev ve yaşam kalitesi ölçütleri de aktif grup lehineydi.
• Tam iyileşme (remisyon) nadirdi ve gruplar arasında fark yoktu.

Yani asıl sınav olan karşılaştırmanın ana sonucu olumsuzdu; olumlu bulgular ikincil ölçütlerden geliyor. Bu ayrım, sonuçları yorumlarken önemlidir.

İkinci yılda 214 katılımcı cihazı açık olarak kullanmayı sürdürdü. Bu izlemde karşılaştırma grubu yoktu. Sonuçlar 2026'da International Journal of Neuropsychopharmacology'de yayımlandı:

• 12. ayda belirgin yarar görenlerin yaklaşık %79'u bu yararı 18. ve 24. aylarda korudu.
• 12. ayda anlamlı bir yarar görmeyenlerin yaklaşık %31'i 18. ayda, %38'i 24. ayda anlamlı düzelme gösterdi.
• Araştırmacılara göre bu kalıcılık, aynı dönemdeki ilaç değişiklikleri ya da EKT, TMS, ketamin gibi ek tedavilerle açıklanmıyordu.

Bu çok dirençli bir hasta grubunda yüksek bir kalıcılık oranı. Ancak açık etiketli izlemde hasta ve hekim cihazın çalıştığını bilir; bu da beklenti etkisini dışlamayı zorlaştırır. Ayrıca yazarlar arasında cihaz üreticisi LivaNova'nın çalışanları da bulunuyor ve birçok yazar şirketle danışmanlık ilişkisi bildirdi.

VNS hızlı sonuç veren bir yöntem değildir. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü'ne (NIMH) göre yararın fark edilmesi birkaç ay sürebilir ve herkes yanıt vermez. Cihaz genellikle her birkaç dakikada bir, yaklaşık 30 saniyelik uyarılar gönderir; ayarları hekim kişiye göre düzenler. Sık görülen yan etkiler ses değişikliği ya da kısıklık, öksürük ve boğaz ağrısıdır; bunlar genellikle uyarı sırasında belirginleşir.

ABD'de VNS 2005'te depresyon için onaylandı. NIMH'nin aktardığı ölçütlere göre 18 yaş ve üstü, en az iki yıldır süren ya da tekrarlayan ağır depresyonu olan ve en az dört tedaviye yanıt vermeyen kişiler için düşünülür. Karar bir psikiyatri ekibiyle, ayrıntılı bir uygunluk değerlendirmesinden sonra verilir; kişinin cerrahi işlemi kaldırabilecek durumda olması gerekir.

İngiltere'de NICE, güvenlik açısından büyük bir endişe olmadığını ama etkinlik kanıtının kalitesinin sınırlı olduğunu belirterek VNS'nin yalnızca özel klinik yönetişim, onam ve denetim düzenlemeleriyle ya da araştırma kapsamında uygulanmasını öneriyor.

Cihaz ve ameliyat maliyeti yüksektir. Washington Üniversitesi'nin Aralık 2024 tarihli açıklamasına göre ABD'de kamu sağlık sigortası (CMS) ve özel sigortaların çoğu o tarihte depresyon için VNS'yi karşılamıyordu. Türkiye'de depresyon için VNS uygulayan merkezler ve geri ödeme koşulları konusunda doğrulanmış bir bilgiye ulaşamadık; bu bilgiyi tedavi eden psikiyatri ekibinizle ve kurumunuzla teyit edin.

Uzun süren depresyon umutsuzluğu derinleştirebilir. Yaşamınıza son verme ya da kendinize zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. ALO 182 yalnızca hastane randevu hattıdır, kriz hattı değildir. Kişi yemeyi içmeyi bıraktıysa ya da gerçeklikten kopma belirtileri varsa da acil değerlendirme gerekir; bu durumlarda hızlı etkili tedaviler (ör. EKT) gündeme gelebilir.

• Depresyon: belirtiler, tanı ve tedavi
• Vagus siniri egzersizleri gerçekten işe yarar mı?
• Psikiyatri ilaçları bağımlılık yapar mı?