Gaitada gizli kan pozitif: kolon kanseri mi, sonra ne olur?

Gaitada gizli kan (GGK) pozitifliği, dışkıda gözle görülmeyen miktarda kan bulunduğunu gösterir. Türkiye Kanser Kontrol Programı'na göre bu sonuç bir kanser tanısı değildir. Ancak kişinin kolonoskopi için uzman hekimce değerlendirilmesi gerekir. Türkiye'de Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (HSGM) programı, 50–70 yaş arasında iki yılda bir gaitada gizli kan testi uygular. Raporunuzdaki test türü ve laboratuvar eşiği geçerlidir.

Test raporda farklı adlarla geçebilir: "Gaitada gizli kan", "GGK", "FOBT", "iFOBT" veya "FIT". FIT, dışkıdaki hemoglobini antikorla arayan immünokimyasal testtir. Daha eski yöntem ise guaiak (gGGK) testidir.

• Kalitatif sonuç: En sık görülen biçimdir. Sonuç "Negatif" veya "Pozitif" yazılır. Kitin kendi eşiğinin üstünde kan varsa sonuç pozitif çıkar.
• Kantitatif sonuç: Bazı laboratuvarlar sayı verir. Birim, dışkının gramı başına mikrogram hemoglobindir (µg Hb/g).
• Yöntem farkı: SB Toplam Test Süreci Rehberi'ne göre guaiak yönteminde aspirin, C vitamini, kırmızı et, alkol ve bazı ilaçlar sonucu etkileyebilir. İmmünokimyasal yöntemde besinlere bağlı etkileşim azalmıştır ve daha az miktardaki kanama da saptanabilir.
• Karar eşiği: GGK'da yazılan eşik, sağlıklı kişilerin aralığı değil, bir karar sınırıdır. Eşik kitten kite değişir.
• e-Nabız: "Tahlillerim" ekranı sonuçları referans değerleriyle listeler ve aralık dışındaki sonuçları renklendirir. Renk olsun ya da olmasın, "Pozitif" yazısı tek başına önemlidir.

GGK'da beklenen sonuç "Negatif"tir. Kantitatif testlerde ise sonucu bir eşikle karşılaştırırsınız.

Referans aralığı sağlıklı kişilerin %95'ini kapsar; sağlıklı kişilerin yaklaşık 20'de biri aralığın biraz dışında çıkabilir. Gizli kan testinde ise sonuç bir karar eşiğine göre verilir. "Negatif" sonuç, kanamanın hiç olmadığını değil, eşiğin altında kaldığını gösterir.

Pozitif sonuç, sindirim kanalının bir yerinden kan sızdığını düşündürür. Testin kendisi kanamanın yerini ve nedenini göstermez. Olası nedenler, sık ve zararsız olanlardan ciddi olanlara doğru şöyle sıralanabilir:

• Hemoroit ve anal çatlak (fissür): Makattaki küçük kanamalar testi pozitif yapabilir.
• Bağırsak iltihabı: Ülseratif kolit, Crohn hastalığı veya enfeksiyonlar kanamaya yol açabilir.
• Divertikül: Kalın bağırsak duvarındaki keseciklerden kanama olabilir.
• Polip: Bazı polipler zamanla kansere dönüşebilir; kolonoskopide genellikle aynı seansta alınabilir.
• Kolorektal kanser: Pozitif sonucun araştırılmasının asıl nedeni, kanseri ve öncü polipleri erken yakalamaktır.

Bu listedeki hiçbir neden tek bir dışkı testiyle "kesin" konmaz. Nedeni ancak kolonoskopi gösterir.

Gaita testi pozitif çıkarsa ne olur?

Türkiye Kanser Kontrol Programı'na göre pozitif sonuç alan kişi kolonoskopi için yönlendirilir. Yönlendirme gastroenteroloji, genel cerrahi veya gastrointestinal cerrahi servislerine yapılır. ABD Önleyici Hizmetler Görev Gücü (USPSTF) 2021 önerisi de aynı ilkeyi koyar. Dışkı testi anormal çıkarsa ileri değerlendirme için kolonoskopi gerekir.

Kolonoskopide kalın bağırsağın içi kamerayla incelenir. Polip görülürse genellikle aynı işlemde alınır ve patolojiye gönderilir. Kolonoskopi normalse hekiminiz bir sonraki taramanın ne zaman yapılacağını söyler.

Kolonoskopi genellikle güvenli bir işlemdir, ama risksiz değildir. USPSTF 2021'in derlediği çalışmalarda her 10.000 kolonoskopide yaklaşık 14,6 ciddi kanama ve 3,1 delinme bildirildi. Bu riskler, pozitif bir testin nedenini öğrenmemenin riskiyle birlikte tartılır. Kullandığınız kan sulandırıcıları işlemden önce mutlaka söyleyin.

Negatif çıkarsa her şey dışlanır mı?

Hayır. Negatif sonuç, o örnekte eşiğin üstünde kan olmadığını gösterir. Kanama aralıklı olabilir. Dışkıda görünür kan, bağırsak alışkanlığında süren değişiklik veya açıklanamayan kansızlık varsa negatif sonuca rağmen hekime başvurun. Belirtisi olan kişide tarama değil, tanısal değerlendirme yapılır. Belirtiniz yoksa ve tarama yaşındaysanız, ulusal programa göre test iki yıl sonra tekrarlanır. Negatif sonucun sınırlarını gizli kan negatifse her şey dışlanır mı? yazımızda ayrıca anlattık.

Aynı dışkı testi iki farklı amaçla kullanılır ve yorum buna göre değişir.

• Tarama: Hiç şikayeti olmayan kişide yapılır. Türkiye'de HSGM programı 50–70 yaş arasında iki yılda bir uygular. ABD'de USPSTF 2021, FIT'in yılda bir yapılmasını önerir.
• Belirti değerlendirmesi: Kansızlık, bağırsak alışkanlığında değişiklik veya kilo kaybı olan kişide yapılır. İngiltere'de NICE HTG690, kantitatif FIT ile 10 µg Hb/g eşiğini sevk kararında kullanır.

USPSTF önerisi yalnızca belirtisi olmayan ve ortalama riskli yetişkinler içindir. Daha önce kolon kanseri, adenomatöz polip veya iltihabi bağırsak hastalığı olanlar bu gruba girmez. Lynch sendromu veya ailesel adenomatöz polipozis gibi kalıtsal durumlar da ayrı plan gerektirir. Bu kişilerde düzenli takip çoğu zaman doğrudan kolonoskopiyle yapılır; planı hekiminiz belirler.

ABD'de dışkıda DNA ile FIT'i birleştiren testler de kullanılır; USPSTF bunları 1–3 yılda bir önerir. Türkiye'nin ulusal programı ise gaitada gizli kan testi ve kolonoskopiye dayanır.

• GGK pozitif + düşük hemoglobin veya ferritin: Demir eksikliği kansızlığına sindirim kanalından kan kaybı eşlik ediyor olabilir. Kolonoskopi gecikmemelidir.
• GGK negatif + gözle görülen dışkıda kan: Görünür kanama ayrıca değerlendirilir. Negatif test bu belirtiyi açıklamaz.
• GGK pozitif + ishal, karın ağrısı, kalprotektin yüksekliği: İltihabi bağırsak hastalığı veya enfeksiyon olasılığı da araştırılır.
• Belirtili kişide kantitatif FIT: NICE HTG690'a göre 10 µg Hb/g ve üstü değer, İngiltere'de kanser şüphesi yolundan sevk için kullanılır.
• GGK pozitif + 50 yaş altı: Test ulusal program dışında yapılmış olsa da pozitif sonuç aynı ciddiyetle ele alınır. Genç yaş, kolonoskopi ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
• Guaiak testi pozitif + yakın zamanda kırmızı et veya aspirin: Yöntem etkileşime açıktır. Hekim, mümkünse immünokimyasal testle değerlendirmeyi tercih edebilir.

• Kit talimatı: Size verilen kitin talimatına harfiyen uyun. Örnek miktarı ve teslim süresi kitten kite değişir.
• Teslim: Örneği aldıktan sonra kabı sıkıca kapatın, üzerine adınızı ve tarihi yazın. Talimatta belirtilen sürede laboratuvara ya da aile hekiminize teslim edin.
• Muayene sırasında alınan örnek: SB Toplam Test Süreci Rehberi'ne göre rektal muayene sırasında alınan dışkı gizli kan testinde kullanılmamalıdır. Muayenedeki küçük kanama hatalı sonuca yol açabilir.
• FIT'te beslenme: İmmünokimyasal yöntemde besinlere bağlı etkileşim azalmıştır. Bu yüzden FIT için genellikle özel diyet istenmez; laboratuvarınızın talimatı esastır.
• Guaiak testinde beslenme ve ilaç: Aspirin, C vitamini, kırmızı et, alkol ve bazı ilaçlar sonucu etkileyebilir. İlaçlarınızı kendi başınıza kesmeyin; hekime sorun.
• Adet dönemi ve belirgin hemoroit kanaması: Örneğe kan karışabilir. Kit talimatı bu dönemi beklemenizi isteyebilir.

• Tarama sonucu pozitifse: Aile hekiminiz sizi gastroenteroloji veya genel cerrahiye kolonoskopi için yönlendirir.
• Belirtiniz varsa: Aile hekimi veya gastroenteroloji. Bu durumda yapılan değerlendirme tarama değil, tanısaldır.
• Gündeme gelebilecek testler: Kolonoskopi, hemogram, ferritin ve gerekirse üst sindirim kanalı endoskopisi.
• Kolonoskopi yapılamıyorsa: Hekiminiz başka görüntüleme seçeneklerini konuşur. Kararı birlikte verin.
• Ailede kolon kanseri varsa: Bunu mutlaka söyleyin; tarama planınız değişebilir.
• Kolonoskopi hazırlığı: Size bağırsak temizliği için ilaç ve diyet talimatı verilir. Talimata uymak, küçük poliplerin görülebilmesi için önemlidir.

• Ulusal tarama: HSGM kanser tarama standartlarına göre kolorektal kanser taraması 50–70 yaş arasında yapılır. İki yılda bir gaitada gizli kan testi ve on yılda bir kolonoskopi uygulanır.
• Nereden?: Tarama testi için aile hekiminize veya Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezi'ne (KETEM) başvurabilirsiniz.
• Pozitif sonuçta yol: Türkiye Kanser Kontrol Programı (2016), pozitif sonucun kanser tanısı olmadığını açıkça belirtir. Kişi kolonoskopi için gastroenteroloji, genel cerrahi veya gastrointestinal cerrahiye yönlendirilir.
• Taramanın sonu: Programın 2016 belgesine göre 70 yaşında son iki testi negatif olan kişilerde tarama sonlandırılır.
• 45 yaş meselesi: 45 yaşta başlama önerisi ABD'nin USPSTF 2021 önerisidir; Türkiye'nin ulusal programı 50 yaşta başlar. Ayrıntılar kolon kanseri tarama rehberimizdedir.
• Numune kuralı: SB Tıbbi Biyokimya Toplam Test Süreci Rehberi (2024) immünokimyasal yöntemin besin etkileşimini azalttığını belirtir.
• e-Nabız: Sonuç ve referans değeri birlikte görünür. Eski GGK sonuçlarınızı tarihleriyle karşılaştırabilirsiniz.

• Makattan bol miktarda kırmızı kan geliyorsa 112'yi arayın veya acil servise gidin.
• Dışkınız siyah ve katran kıvamındaysa aynı gün acil servise başvurun.
• Kanamaya baş dönmesi, bayılma hissi, çarpıntı veya soğuk terleme eşlik ediyorsa 112'yi arayın.
• Kan kusuyorsanız ya da kahve telvesi gibi kusmuk varsa acil servise gidin.
• Şiddetli karın ağrısı ve karında şişlikle birlikte gaz-dışkı çıkaramıyorsanız beklemeyin.
• Laboratuvar sizi kritik değer için aradıysa aynı gün hekiminize veya acil servise ulaşın.

• Tahlil Rehberi: tüm testler
• Gaita testinde gizli kan negatifse her şey dışlanır mı?
• Kolon kanseri taraması kaç yaşında başlamalı?
• Tam kan sayımı (hemogram) nasıl okunur?
• CRP, sedimantasyon ve prokalsitonin rehberi

• Türkiye programı (HSGM: 50–70 yaş, iki yılda bir GGK, on yılda bir kolonoskopi) ile ABD önerisi (USPSTF 2021, 45 yaş) ayrı ayrı gösterildi.
• NICE HTG690'ın (2023) belirtili kişilerdeki kantitatif FIT eşiği eklendi.
• "Pozitif çıkarsa ne olur?" sorusunu işleyen iki eski sayfa bu rehberde birleştirildi. Konu dışı eski kaynak listesi kaldırıldı.