Huzursuz Bacak Sendromu (RLS — Restless Legs Syndrome, eski adı Willis-Ekbom Disease) yetişkin nüfusun %5-10, kadın 2x erkek. Türkiye benzer prevalans. 5 tanı kriteri (IRLSSG): (1) Bacaklarda huzursuzluk + hareket isteği (rahatsız edici his — yanma, karıncalanma, gerilme, "bug crawling"). (2) Hareket ettirme ile rahatlama. (3) Akşam-gece kötüleşme. (4) Dinlenme/hareketsizlikle tetiklenme. (5) Diğer durumla açıklanmaması (bacak krampı, periferik nöropati, vasküler). Periyodik Bacak Hareketi (PLMS — Periodic Limb Movement in Sleep) %80-90 RLS hastasında eşlik — uyku evrelerinde ritmik bacak hareketi. Tipler: Primer (idiyopatik): Aile öyküsü, otozomal dominant, BTBD9 MEIS1 polimorfizmleri. Sekonder: Demir eksikliği (ferritin <75 µg/L) — RLS patogenezinde merkez, gebelik (özellikle 3. trimester), kronik böbrek hastalığı (üremik RLS), tiroid, parkinson, MS, periferik nöropati. İlaç tetik: SSRI/SNRI, antipsikotik, antihistaminik (1. nesil), metoklopramid, dopamin reseptör antagonistleri. Patofizyoloji: Dopaminerjik disregülasyon (substansia nigra A11 hücreleri), demir-dopamin etkileşimi (demir tirozin hidroksilaz kofaktörü), beyindeki demir azlığı (ferritin BOS düşük) genel demir normal olsa bile. Tanı: Klinik (5 kriter), ferritin + transferin satürasyonu ZORUNLU, hemogram, B12, böbrek fonksiyonu, TSH. Polisomnografi atipik vakada (PLMS doğrulama). Tedavi: basamaklı. (1) Demir replasmanı (TEMEL!): Ferritin <75 (RLS hedef >75) veya transferin satürasyonu <%20 → oral ferro sülfat (vi
Huzursuz Bacak Sendromu (RLS): Demir Eksikliği, Pramipeksol ve Augmentasyon Tehlikesi
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir. TL;DR Huzursuz Bacak Sendromu (RLS — Restless Legs Syndrome, eski adı Willis-Ekbom Disease) yetişkin nüfusun %5-10 , kadın…
Okumaya devam edin
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir.
TL;DR
Huzursuz Bacak Sendromu (RLS — Restless Legs Syndrome, eski adı Willis-Ekbom Disease) yetişkin nüfusun %5-10, kadın 2x erkek. Türkiye benzer prevalans. 5 tanı kriteri (IRLSSG): (1) Bacaklarda huzursuzluk + hareket isteği (rahatsız edici his — yanma, karıncalanma, gerilme, "bug crawling"). (2) Hareket ettirme ile rahatlama. (3) Akşam-gece kötüleşme. (4) Dinlenme/hareketsizlikle tetiklenme. (5) Diğer durumla açıklanmaması (bacak krampı, periferik nöropati, vasküler). Periyodik Bacak Hareketi (PLMS — Periodic Limb Movement in Sleep) %80-90 RLS hastasında eşlik — uyku evrelerinde ritmik bacak hareketi. Tipler: Primer (idiyopatik): Aile öyküsü, otozomal dominant, BTBD9 MEIS1 polimorfizmleri. Sekonder: Demir eksikliği (ferritin <75 µg/L) — RLS patogenezinde merkez, gebelik (özellikle 3. trimester), kronik böbrek hastalığı (üremik RLS), tiroid, parkinson, MS, periferik nöropati. İlaç tetik: SSRI/SNRI, antipsikotik, antihistaminik (1. nesil), metoklopramid, dopamin reseptör antagonistleri. Patofizyoloji: Dopaminerjik disregülasyon (substansia nigra A11 hücreleri), demir-dopamin etkileşimi (demir tirozin hidroksilaz kofaktörü), beyindeki demir azlığı (ferritin BOS düşük) genel demir normal olsa bile. Tanı: Klinik (5 kriter), ferritin + transferin satürasyonu ZORUNLU, hemogram, B12, böbrek fonksiyonu, TSH. Polisomnografi atipik vakada (PLMS doğrulama). Tedavi: basamaklı. (1) Demir replasmanı (TEMEL!): Ferritin <75 (RLS hedef >75) veya transferin satürasyonu <%20 → oral ferro sülfat (vit C ile) günaşırı (yeni kanıt: hızlı emilim, hepcidin sürpresyonu), VEYA IV demir karboksimaltoz (Ferinject) — refrakter, oral intolerans, gebelik. Ferinject 1 doz 1000 mg yararı kanıtlı (CADENZA). (2) İlaç tedavisi (kronik): Modern eğilim: alfa-2-delta ligand birinci tercih (eski dopamin agonistlerin augmentasyon riski nedeniyle). Gabapentin enacarbil (Horizant) 600 mg akşam — FDA onaylı. Pregabalin 150-300 mg akşam. Gabapentin 300-900 mg. (3) Dopamin agonistleri (uzun süreli augmentasyon tehlikesi): Pramipeksol (Mirapex), ropinirol (Requip), rotigotin patch (Neupro — 24 saat, augmentasyon az). Augmentasyon (en korkutucu komplikasyon) — belirti ilaç ile kötüleşir, daha erken saatlerde, yayılır kollara, doz artırma yardımcı olmuyor (paradoks). Pramipeksol/ropinirol kullananın %40'ı 10 yıl içinde augmentasyon. Tedavi: dopamin agonist kademe kes, alfa-2-delta ligand'a geç. (4) Düşük doz opioid (refrakter): Oksikodon 5-10 mg uzun salımlı. Tartışmalı (bağımlılık), seçilmiş vaka. (5) Yaşam tarzı: Kafein/alkol/sigara kısıt, düzenli uyku, hafif egzersiz akşam, sıcak banyo, masaj, masa altı çalışma molası. Gebelik: Demir + magnezyum + folat. İlaçlar genelde kontraendike — gebelik sonrası düzelir. Kırmızı bayrak: Augmentasyon (dopamin agonist), ferritin tedaviye yanıtsız, sekonder neden + kötüleşme.
İçindekiler
- RLS Tanı Kriterleri
- Demir Eksikliği — Patogenez
- Sekonder ve İlaç Tetik
- Ferritin Replasmanı
- Alfa-2-Delta Ligand (Modern Birinci Tercih)
- Dopamin Agonist ve Augmentasyon
- Gebelik ve Özel Durumlar
- KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
- Doktorclub Hekim Notu
- Kaynakça
1. RLS Tanı Kriterleri
IRLSSG 5 kriter
- Bacaklarda hareket etme isteği (rahatsız edici his)
- Hareket ile rahatlama
- Akşam-gece kötüleşme
- Dinlenme/hareketsizlik tetik
- Diğer durumla açıklanmaması
Belirti karakteri
- "Bug crawling" (böcek)
- Yanma, karıncalanma
- Gerilme, kaşıma
- Tarif zor
Süre
- Aralıklı: <5 gün/ay
- Sık: >5 gün/ay
- Kronik-persistan
PLMS
- Uyku evrelerinde
- 0.5-5 sn süre
- 20-40 sn aralık
- Polisomnografi (PLM indeks >15)
IRLS skoru
- 0-40
- Şiddet
- Tedavi takip
Uyku etkisi
- Uykuya geçiş zor
- Sık uyanma
- Gündüz yorgunluk
- Depresyon-anksiyete eşlik
2. Demir Eksikliği — Patogenez
Beyinde demir azlığı
- Genel demir normal olsa bile
- BOS ferritin düşük
- MRI demir haritalama
Dopamin sentezi
- Tirozin hidroksilaz kofaktörü
- Demir eksik → dopamin sentez zayıf
- Sirkadyen patern
Periferal ferritin
- Hedef >75 µg/L RLS hastasında
- Standart "normal" alt sınır 15-30 yetersiz
Transferin satürasyonu
- <%20 → eksiklik
Tarama
- ZORUNLU her yeni RLS hastasında
- 6-12 ayda tekrar
Sebep
- Mensturasyon
- Kanama
- Çölyak, IBD
- Gebelik
3. Sekonder ve İlaç Tetik
Sekonder RLS
- Demir eksikliği
- Gebelik (özellikle 3. trimester)
- Kronik böbrek hastalığı (üremik)
- Diabetik nöropati
- Spinal lezyon
- MS, Parkinson
Tetikleyici ilaçlar
- SSRI/SNRI (fluoksetin, paroksetin, sertralin, venlafaksin)
- Antipsikotik (haloperidol, risperidon)
- Antihistaminik 1. nesil (difenhidramin)
- Metoklopramid (Reglan)
- Tramadol — özellikle augmentasyon benzeri
- Lityum
Kafein, alkol, nikotin
- Tetik
- Akşam tüketim azalt
Beslenme
- Düşük folat, B12, Mg
- D vit eksikliği
Komorbid
- Periferik nöropati
- Bacak krampı (ayrı)
- Akathisia (antipsikotik)
4. Ferritin Replasmanı
Oral demir
- Ferro sülfat 325 mg + vit C 200 mg
- Günaşırı veriş (yeni kanıt — daha iyi emilim, hepcidin baskılama)
- Aç karna
- 3-6 ay
- Yan etki: GIS
IV demir karboksimaltoz (Ferinject)
- 1000 mg tek doz
- CADENZA çalışması: RLS belirtisi azalır
- Refrakter, oral intolerans
- Gebelik (2./3. trimester)
Demir izotopu
- Ferik karboksimaltoz, sukros, glukoraat
- Türkiye Ferinject yaygın
Hedef
- Ferritin >75 µg/L
- Transferin sat >%20
Tekrar
- 3 ay sonra ferritin kontrol
- Düşmüşse tekrar
Sebep ele al
- Mensturasyon yönetim
- Çölyak tarama
- GIS kanama
5. Alfa-2-Delta Ligand (Modern Birinci Tercih)
Mekanizma
- Alfa-2-delta voltaj-bağımlı Ca++ kanal subunit
- Eksitatör nörotransmitter salımı azalır
Gabapentin enacarbil (Horizant)
- 600 mg akşam
- FDA RLS onaylı
- Türkiye az erişim
Pregabalin (Lyrica)
- 75-150 → 300 mg akşam
- Yan etki: sersemlik, ödem, kilo
Gabapentin
- 300-900 mg akşam (kademeli artır)
- Daha ucuz
Avantaj
- Augmentasyon YOK
- Eşlik nöropatik ağrı
- Anksiyete yatıştırıcı
Modern eğilim
- AASM 2024: dopamin agonist üstünden alfa-2-delta birinci tercih
- IRLSSG benzer öneri
6. Dopamin Agonist ve Augmentasyon
Pramipeksol (Mirapex)
- 0.125-0.5 mg akşam
- Klasik birinci tercih (eskimiş)
Ropinirol (Requip)
- 0.25-2 mg
Rotigotin patch (Neupro)
- 1-3 mg/24 saat
- Daha az augmentasyon (sürekli salım)
Augmentasyon (en kritik)
- Belirti ilaç ile kötüleşir
- Daha erken saatlerde (gün ortası)
- Vücudun başka kısımları (kol)
- Doz artırma paradoks daha kötü
- Pramipeksol/ropinirol 10 yıl: %40
Tanıma
- IRLSSG Augmentation Severity Rating Scale
Yönetim
- Dopamin agonist kademeli kes (rebound önle)
- Alfa-2-delta ligand'a geç
- Demir tekrar değerlendir
- Tetikleyici ilaç ele al
DA önleme
- Düşük doz başla
- Düşük doz koru
- Yıllık değerlendirme
7. Gebelik ve Özel Durumlar
Gebelik
- trimester %20-30 RLS
- Postpartum düzelir
- Demir + folat replasman
- Hafif egzersiz, masaj
- İlaçlar genelde kontraendike
- Şiddetli vakada düşük doz oksikodon (3. trimester sınırlı)
Üremik (KBY)
- Diyaliz öncesi yaygın
- Demir + EPO
- Gabapentin (renal doz ayarı)
- Transplant sonrası düzelir
Çocuk
- ADHD ile karışır
- Demir eksikliği tarama
- Demir replasman
- İlaç sınırlı
Yaşlı
- İlaç etkileşim
- Düşme riski (DA sersemlik)
- Renal/hepatik doz ayarı
Cerrahi
- Postoperatif tetik
- Demir kontrol
- Ilaç kesilmemeli
8. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
KIRMIZI bayraklar
- Augmentasyon
- Ferritin yanıtsız (refrakter)
- Akut nörolojik defisit (spinal, periferik nöropati)
- İntihar düşüncesi (DA ile)
- Bağımlılık (opioid kullanımı)
SSS
S: Demir hapı yeter mi? A: Ferritin >75 hedef. Yetersizse Ferinject IV.
S: Pramipeksol başlamalı mıyım? A: Modern eğilim alfa-2-delta ligand önce. DA augmentasyon riski.
S: Augmentasyon ne? A: İlaç kötüleştirir — paradoks. DA kullananın %40'ı 10 yıl içinde.
S: SSRI almıyorum, neden RLS tetik? A: Bazı SSRI'lar RLS yapar. Hekimle alternatif değerlendir.
S: Hayat boyu mu? A: İdiyopatik genelde kronik. Sekonder neden çözülürse düzelebilir.
S: Çocuk RLS olabilir? A: Evet — sıklıkla ADHD ile karışır. Demir tarama.
S: Egzersiz yardım eder mi? A: Hafif düzenli evet. Aşırı tetik olabilir.
9. Doktorclub Hekim Notu
Huzursuz Bacak Sendromu yaygın ama az tanınan sirkadyen + dopamin/demir bozukluğu. IRLSSG 5 kriter klinik tanı. Ferritin <75 → demir replasman (oral günaşırı veya IV Ferinject) patogenezin merkezinde — atla tehlikeli. Modern eğilim: alfa-2-delta ligand (gabapentin enacarbil, pregabalin) birinci tercih — dopamin agonist augmentasyon riski yüksek. Pramipeksol/ropinirol uzun süre %40 augmentasyon. Rotigotin patch daha az risk. Düşük doz opioid (oksikodon) refrakter seçilmiş. SSRI, antipsikotik, antihistaminik 1. nesil tetik. Gebelik demir replasman, ilaç sınırlı. Üremik RLS KBY'de yaygın — gabapentin renal doz. Augmentasyon tanı + DA kes + alfa-2-delta ligand'a geç. Kafein, alkol, nikotin akşam azalt. Doktorclub'da nöroloji uzmanlarına ulaşabilirsiniz.
10. Kaynakça
- Allen RP et al. Restless Legs Syndrome/Willis-Ekbom Disease Diagnostic Criteria — IRLSSG 2014.
- Garcia-Borreguero D et al. EFNS/ENS/ESRS — Diagnosis and Treatment of RLS (2012, update 2024).
- Winkelman JW et al. AASM Clinical Practice Guideline — Treatment of RLS/PLMD (2024).
- Allen RP et al. Augmentation in RLS. Sleep Med. 2011.
- CADENZA Trial — IV Ferric Carboxymaltose in RLS (2017).
- Türk Nöroloji Derneği — RLS Konsensüsü (2023).
Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. RLS tanı ve tedavisi nöroloji uzmanı önerisinde olmalı.
İlgili Yazılar
Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler: