Pankreas kanseri aşısı: 20 kişinin 18'inde bağışıklık yanıtı

Pankreas kanseri çoğu zaman belirti vermeden ilerler ve geç fark edilir. IARC'nin 2024 tahminine göre Türkiye'de her yıl yaklaşık 6 bin kişi bu tanıyı alıyor ve kaybedilen hasta sayısı da buna çok yakın. Ama bu kanser bir gecede oluşmaz: Pankreastaki bazı kistler, on yılı aşabilen bir süreçte yavaş yavaş kansere dönüşebilir.

Aşı, hücrenin büyümesini düzenleyen bir genin hatalı biçimlerini hedefliyor. Bu gen, pankreas kanserlerinin 10'da 9'undan fazlasında bozuktur; aynı bozulma kansere dönüşebilen kistlerin çoğunda da bulunur. Aşının amacı, bağışıklık sistemine bu hatalı proteini taşıyan hücreleri erkenden tanımayı öğretmek.

Hatalı proteinin küçük parçalarından hazırlanan aşı, deri altına yapılıyor; katılımcılar üç ay içinde dört doz aldı.

Katılımcıların hepsi pankreas kanseri için yüksek risk taşıyordu. Çoğunun annesi, babası ya da kardeşi bu hastalığa yakalanmıştı. Yarıdan fazlası da meme kanserinden bilinen BRCA gibi aileden geçen bir gen değişikliği taşıyordu. Hepsinin pankreasında, düzenli görüntülemeyle izlenen küçük bir kist vardı.

Aşıdan sonra 20 kişiden 18'inin kanında, hatalı hücreleri tanıyan savunma hücreleri çoğaldı. Bu hücreler bazı kişilerin kanında iki yıla kadar kaldı. Katılımcılar yaklaşık bir buçuk yıl izlendi ve bu sürede kimsede pankreas kanseri gelişmedi.

Yan etkiler hafif ya da orta düzeyde kaldı. En sık iğne yerinde tepki, yorgunluk, üşüme ve grip benzeri şikâyetler görüldü; hepsi kendiliğinden geçti.

Denemenin amacı, aşının güvenli olup olmadığını ve bağışıklığı uyarıp uyarmadığını görmekti. Aşı yapılmayan bir karşılaştırma grubu yoktu. Pankreas kanseri yıllar içinde geliştiği için bir buçuk yılda kimsede kanser çıkmaması aşıya bağlanamaz.

Savunma hücrelerindeki artış da pankreasın kendisinde değil, kanda ölçüldü; yani aşının hastalığın asıl yerinde ne yaptığı bilinmiyor. Bazı kişilerde kistler küçüldü ya da görüntülerde kayboldu. Ama makalenin yazarları, bu değişikliklerin görüntüleme yönteminin sınırlarından kaynaklanabileceği uyarısını yapıyor.

Bu aşı hâlâ deneme aşamasında; eczanede ya da hastanede bulunmaz. Çalışma yalnız ABD'de, Johns Hopkins'te yürüyor ve Türkiye'de bir merkezi yok. Size "pankreas kanseri aşısı" adıyla bir ürün sunulursa temkinli olun.

Bugün yapılabilecek en yararlı şey, kendi riskinizi netleştirmek. Uluslararası pankreas kanseri tarama uzmanlarının ortak önerisine göre şu kişiler düzenli pankreas takibine adaydır:

• Anneniz, babanız ya da kardeşiniz pankreas kanseri olduysa ve o kişinin de annesi, babası ya da kardeşi aynı hastalığa yakalandıysa (ör. anneniz ve teyzeniz, ya da babanız ve amcanız)
• BRCA gibi aileden geçen bir gen değişikliği taşıyorsanız ve anne, baba ya da kardeşinizde pankreas kanseri varsa
• Hekimin belirleyeceği bazı nadir kalıtsal sendromlardan birini taşıyorsanız

Takip çoğunlukla 50 yaş civarında başlar; ailedeki hasta genç yaşta tanı aldıysa onun tanı yaşından 10 yıl önce başlanabilir. Kontroller yılda bir kez MR ya da endoskopik ultrasonla yapılır. Endoskopik ultrason, ağızdan ilerletilen ince bir kamerayla pankreasın mide içinden görüntülenmesidir.

Uzmanlar bu takibin deneyimli ekiplerin bulunduğu merkezlerde yapılmasını öneriyor. Türkiye'de ilk adım bir gastroenteroloğa başvurmak; genetik test için tıbbi genetik polikliniğine yönlendirme de isteyebilirsiniz. Görüşmeye ailenizde kimde, kaç yaşında pankreas kanseri görüldüğünü yazıp gidin. Takibe uygun olup olmadığınızı, genetik testin yakınlarınız için ne anlama geldiğini ve katılabileceğiniz bir araştırma olup olmadığını da sorun.

Pankreasınızda kist bulunduysa kontrolleri aksatmayın. Aşı makalesinin yazarları, düzenli takibin riskli kişilerde kanserin daha erken evrede yakalanmasıyla ilişkili olduğunu, takibi bırakanlarda ise sonuçların kötü olabildiğini yazıyor.