Sedef Hastalığı Bulaşıcı mı? Psoriazis Belirtileri ve Tedavisi

Sedef hastalığı (psoriazis) — kronik, inflamatuar, immün aracılı sistemik hastalık (sadece cilt değil). Türkiye nüfusunun %2-3'ünde (1.5-2 milyon kişi). Tipler: (1) Plak psoriazis (%80-90) — eritemli, gümüşi pul plaklar, ekstansör yüzeyler (diz, dirsek, saçlı deri, lumbosakral). (2) Guttat — küçük damla şekli plak, sıklıkla strep enfeksiyonu sonrası, gençlerde. (3) İnvers (intertrijinöz) — kıvrım yerleri, parlak, az pul. (4) Eritrodermik — vücut %90+, ciddi, acil. (5) Pustüler (genel veya el-ayak) — steril püstüller. 6) Tırnak psoriazisi — pitting, onikoliz, yağ damlası. Komorbidite: Psoriatik artrit (%20-30), kardiyovasküler hastalık, metabolik sendrom, depresyon, NAFLD, IBD. Tetikleyici: Stres, enfeksiyon (strep), travma (Koebner), bazı ilaçlar (litium, beta bloker, antimalaryal, IFN), alkol, sigara, obezite. Tanı: Klinik yeterli — Auspitz işareti (pul kalkınca peteşi), Köbner, tırnak değişiklikleri. Biyopsi atipik vakada (Munro mikroapsesi). PASI skoru (Psoriasis Area Severity Index) şiddet — PASI > 10 orta-şiddetli, BSA > 10%, DLQI > 10 yaşam kalitesi. Tedavi piramidi: (A) Hafif (BSA <10%): Topikal kortikosteroid + kalsipotriol kombi (Daivobet, Wynzora köpük), takrolimus (yüz, kıvrım), kömür katranı, salisilik asit (pul kaldırıcı). (B) Orta-şiddetli: Fototerapi NB-UVB (308 nm — etkili, güvenli), PUVA (eski). Sistemik geleneksel: metotreksat, siklosporin (kısa süre), asitretin (özellikle pustüler). Apremilast (oral PDE4). (C) Şiddetli/biyolojik: (devrim 2015+). Anti-TNF (adalimumab, etanercept, infliksimab, sertolizumab) — eski. Anti-IL17 ailesi: Sekukinumab (Cosentyx, 2015), İxekizumab (Taltz, 2016), Brodalumab (Siliq), Bimekizumab (Bimzelx, 2023 — IL17A+F çift hedef, en güçlü PASI100). Anti-IL23 ailesi: Guselkumab (Tremfya), Risankizumab (Skyrizi, 2019), Tildrakizumab. Anti-IL12/23 (ustekinumab) eski jenerasyon. JAK inhibitörü (tofasitinib, upadasitinib) — PsA için. PASI100 (tam temizlik) hedef modern biyolojiklerde %40-60 hasta. Türkiye SUT — kısıtlı endikasyon, raporu gerekli. Kırmızı bayrak: Eritrodermik (acil), generalize pustüler, ciddi PsA (eklem deformitesi), depresyon-intihar düşüncesi.

1. Sedef Bilimi
2. Klinik Tipler
3. Psoriatik Artrit ve Komorbidite
4. Tanı ve Şiddet Skorlaması
5. Topikal Tedavi
6. Fototerapi ve Geleneksel Sistemik
7. Biyolojik Devrim: Anti-IL17, Anti-IL23
8. Bimekizumab ve Yeni Hedefler
9. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
10. Doktorclub Hekim Notu
11. Kaynakça

Patofizyoloji

• T hücre (Th17, Th1) aracılı kronik inflamasyon
• IL23 → Th17 → IL17, IL22
• Keratinosit hiperproliferasyon (normal 28 gün → 3-5 gün)
• Pul oluşumu

Genetik

• HLA-Cw6 (özellikle Type I)
• 80+ lokus
• Ailesel %30-50

Tetikleyici

• Stres
• Strep enfeksiyonu (özellikle guttat)
• Travma (Koebner)
• İlaç (litium, beta bloker, antimalaryal, IFN)
• Alkol, sigara, obezite
• Soğuk, kuru hava

Plak psoriazis (%80-90)

• Eritemli plaklar, gümüşi pul
• Diz, dirsek, saçlı deri, lumbosakral
• Simetrik
• Kaşıntı orta

Guttat

• Küçük damla plaklar
• Genç, strep sonrası
• Spontan rezolusyon mümkün
• Kronikleşebilir

İnvers

• Kıvrım yerleri (koltuk altı, kasık, meme altı)
• Parlak eritem, pul az
• Mantar ile karışır

Eritrodermik

• Vücut %90+ kırmızılık
• Acil — ısı kaybı, sıvı, enfeksiyon riski
• Hastane

Pustüler

• Generalize (von Zumbusch) — sistemik, ateş
• Lokalize el-ayak (palmoplantar)
• IL36 mutasyon (GPP)

Tırnak psoriazisi

• Pitting (yüksük)
• Onikoliz
• Yağ damlası (oil drop)
• Subungual hiperkeratoz
• Distrofi

Saçlı deri

• Saç çizgisinin ötesine geçer
• Seboreik dermatit ayrımı

Psoriatik artrit (PsA)

• %20-30 sedef hastasında
• Genelde cilt → eklem
• Asimetrik oligoartrit, daktilit, entezit, spondilit
• Sabah tutukluğu > 30 dk
• Tırnak değişikliği PsA habercisi
• Erken tanı + tedavi eklem deformitesini önler

CASPAR kriterleri

• Klasik tanı

Komorbidite

• Metabolik sendrom (obezite, diyabet, dislipidemi, HT)
• KVH — KAH riski artmış
• NAFLD
• IBD (Crohn, UC)
• Depresyon, anksiyete, intihar
• Üveit

Hayat beklentisi

• Şiddetli psoriazis hayatı 4-5 yıl kısaltır
• KVH önemli
• Sistemik tedavi KVH'yi azaltabilir

Klinik tanı

• Tipik plak görünümü
• Auspitz — pul kaldırınca peteşi
• Köbner — travma yerinde plak (örn. kazıma)
• Tırnak, eklem

Biyopsi

• Atipik vakada
• Munro mikroapsesi
• Parakeratoz, akantoz

PASI

• 0-72 (0 yok, 72 maks)
• Vücut alanı × eritem + indurasyon + skuamation
• PASI < 10 hafif, 10-20 orta, > 20 şiddetli

BSA (Body Surface Area)

• 1 avuç = %1
• < 3% hafif, 3-10% orta, > 10% şiddetli

DLQI (Dermatology Life Quality Index)

• 0-30

• 10 yaşam kalitesi etkilenmiş

• Tedavi kararı

Kortikosteroid

• Klobetazol (klas I — en güçlü)
• Mometazon, betametazon
• Avantaj: hızlı etki
• Yan etki: atrofi, telangiektazi (yüz/kıvrım dikkat)

D vitamini analoğu

• Kalsipotriol (Daivonex), kalsitriol
• Tek başına orta etkili
• KS ile birleştirilir

Kombine

• Kalsipotriol + betametazon (Daivobet, Enstilar — köpük)
• Etkinlik > monoterapi
• Köpük: penetrasyon iyi, kozmetik

Takrolimus / pimekrolimus

• Yüz, kıvrım (atrofi yapmaz)

Kömür katranı

• Eski, kokar, etkili
• Saçlı deri (şampuan)

Salisilik asit

• Pul kaldırıcı
• Diğer ilaçların penetrasyonu için

Nemlendirici

• Temel
• Kaşıntı azaltır

NB-UVB (308 nm)

• Etkili, güvenli
• Haftada 2-3 kez × 20-30 seans
• Yan etki: cilt yaşlanma, deri kanseri (uzun süre yüksek doz)

Excimer lazer

• 308 nm lokalize
• Dirençli plak

PUVA

• Psoralen + UVA
• Eski, kanserojen riski (NB-UVB tercih)

Metotreksat

• Sistemik altın standart (eskimiş ama hâlâ)
• 7.5-25 mg haftada
• Folik asit ek
• Karaciğer, hematolojik takip
• Hamilelikte kontraendike

Siklosporin

• Kısa süre (3-6 ay)
• Hızlı etki
• Nefrotoksisite, HT

Asitretin

• Pustüler, eritrodermik özellikle
• Teratojen (kadın hamilelik planı yok)

Apremilast (Otezla)

• PDE4 inhibitörü
• Oral
• Orta etkili, güvenli
• Yan etki: ishal, kilo kaybı, depresyon

Anti-TNF (eski jenerasyon)

• Adalimumab (Humira) — eski standart
• Etanercept, infliksimab, sertolizumab
• PsA için hâlâ etkili
• Reaktivasyon riski (TBC, HBV)

Anti-IL12/23

• Ustekinumab (Stelara) — 2009 onaylı
• 12 hafta arayla
• Etkili, güvenli
• Yeni jenerasyona göre orta

Anti-IL17 ailesi (devrim 2015+)

• Sekukinumab (Cosentyx — 2015) — anti-IL17A
• İxekizumab (Taltz — 2016) — anti-IL17A
• Brodalumab (Siliq) — anti-IL17RA (intihar uyarısı)
• PASI90 %70-80, PASI100 %40-50
• Yan etki: candida (mukozal — IL17 mukozal koruma rol)
• IBD'yi alevlendirebilir

Anti-IL23 ailesi

• Guselkumab (Tremfya) — 2017
• Risankizumab (Skyrizi) — 2019 — şu an en popüler
• Tildrakizumab
• 8-12 hafta arayla
• En iyi tolerans
• IBD ile uyumlu

Türkiye SUT (geri ödeme)

• Şiddetli plak (PASI > 10, DLQI > 10, BSA > 10)
• Geleneksel sistemik başarısız/kontraendike
• Rapor + onam

Bimekizumab (Bimzelx — 2023)

• Anti-IL17A + IL17F çift hedef
• En güçlü PASI100 (klinik çalışmalar %60+)
• 1. hafta total temizlik
• Yan etki: artmış candida
• Avrupa ve Türkiye'de yeni
• Maliyet yüksek

JAK inhibitörü

• Tofasitinib (Xeljanz) — PsA
• Upadasitinib (Rinvoq) — PsA
• Trombosit, KVH uyarısı (yüksek doz)
• Anti-TNF başarısızlığında

Yeni gelen

• Sonelokimab (anti-IL17 nanobody)
• IL36 hedefli (spesolimab — generalize pustüler için ABD/AB onayı)

Tedavi seçim algoritması

• Hafif: topikal + UVB
• Orta-şiddetli + komorbidite az: metotreksat veya apremilast
• Şiddetli: biyolojik (risankizumab popüler — az enjeksiyon)
• PsA + sedef: anti-TNF veya IL17 (JAK alternatif)
• IBD eşlikinde: anti-IL23 (IL17 IBD'yi alevlendirir)

KIRMIZI bayraklar

• Eritrodermik psoriazis → acil
• Generalize pustüler → hastane
• PsA + eklem deformitesi → erken tedavi
• İntihar düşüncesi (psikososyal yük)
• TBC reaktivasyonu biyolojik öncesi tarama

SSS

S: Sedef bulaşıcı mıdır? A: Asla — immün hastalık, mikrobik değil.

S: Sedef tamamen geçer mi? A: Kronik — ama modern tedaviler PASI100 (tam temizlik) sağlayabilir.

S: Diyet sedefi etkiler mi? A: Akdeniz diyet, kilo kaybı yararlı. Glüten sınırlı kanıt (çölyak eşlik etmediyse).

S: Stres sedefi azdırır mı? A: Evet — büyük tetikleyici. Mindfulness, CBT yararlı.

S: Güneş iyi geliyor mu? A: Genelde evet (UVB benzer) — yanma olmaması koşulu. Yaz aylar düzelme yaygın.

S: Biyolojikler güvenli mi? A: Genelde güvenli — enfeksiyon riski hafif artmış. TBC, HBV, HIV ön tarama. Aşı kayıtları güncel.

S: Hamile kalabilir miyim? A: Çoğu biyolojik gebelikte değerlendirilebilir (sertolizumab plasentadan geçmez). Metotreksat, asitretin kontraendike.

S: Tedavi maliyeti nedir? A: Biyolojikler pahalı (yıllık 100+ bin TL) — SGK rapor + onam karşılar şiddetli vakada.

Sedef hastalığı sadece cilt değil, sistemik immün hastalık — KVH, eklem, ruh sağlığı eşlik. Modern biyolojikler devrim: anti-IL17 (sekukinumab, ixekizumab, bimekizumab) ve anti-IL23 (risankizumab, guselkumab) — PASI100 ulaşılabilir hedef. Geleneksel metotreksat hâlâ değerli, biyolojik öncesi basamak. Komorbidite tarama (PsA, KVH, depresyon) önemli. Türkiye SUT raporu gerekli — dermatoloji + romatoloji takip. Doktorclub'da dermatoloji ve romatoloji uzmanlarına ulaşabilirsiniz.

1. AAD-NPF — Guidelines for Management of Psoriasis (2024 update).
2. EuroGuiDerm — Psoriasis Vulgaris Treatment Guidelines (2023).
3. Türk Dermatoloji Derneği — Psoriazis Konsensüsü (2023).
4. Reich K et al. Bimekizumab vs Secukinumab in Plaque Psoriasis (BE RADIANT). N Engl J Med. 2021;385:142-152.
5. Gordon KB et al. Risankizumab in Moderate-to-Severe Plaque Psoriasis. Lancet. 2018;392:650-661.
6. Boehncke WH, Schön MP. Psoriasis. Lancet. 2015;386:983-994.

Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Biyolojik tedavi karar dermatoloji uzmanı takibinde verilir.