Yaşlıda Düşme Önleme: Kalça Kırığı Mortalitesi %30 — Multifaktöriyel Müdahale

65+ yaşın 1/3'ü, 80+ %50'si yılda en az bir kez düşer. Türkiye'de yaşlı düşmesi her yıl 100.000+ kalça kırığına yol açıyor. Kalça kırığı sonrası 1 yıl mortalite %20-30 — koroner kalp hastalığından sonra yaşlı için 2. en sık ölüm öncesi olay. Risk faktörleri (multifaktöriyel): Önceki düşme (en güçlü öngörücü), polifarmasi (4+ ilaç — özellikle benzodiazepin, antihipertansif, antipsikotik), ortostatik hipotansiyon, görme bozukluğu (katarakt), işitme kaybı, sarkopeni (kas kütle kaybı), denge bozukluğu, kognitif bozulma, inkontinans (gece tuvalete acele), çevre (halı, kablo, kayma, gece ışığı yetersiz). Risk değerlendirme: TUG (Timed Up & Go) > 12 saniye, 30-second chair stand, 4-stage balance. CDC STEADI protokolü. Multifaktöriyel müdahale (Cochrane meta-analizi): (1) Egzersiz — özellikle Otago programı (denge + kuvvet, ev tabanlı), tai chi. (2) D vitamini (eksiklik varsa 800-1000 IU/gün). (3) İlaç gözden geçirme (Beers/STOPP). (4) Görme/işitme kontrol + cihaz. (5) Ev modifikasyonu — banyo tutamak, kaymaz halı, merdiven korkuluk, gece sensörlü ışık. (6) Ortostatik tedavi. Osteoporoz tedavisi: DEXA T-skor < -2.5 veya kırılganlık kırığı. Bisfosfonat (alendronat, zoledronik asit), denosumab (Prolia), romosozumab (Evenity) yeni nesil — kırık %50 azaltır. Kalça koruyucu — yatak/kalkmada düşen yaşlıda. Kırmızı bayrak: Düşme + bilinç kaybı, antikoagülan + kafa travması, vertebral kırık (boy kısalma), hızlı progresif denge bozukluğu.

1. Yaşlı Düşme Epidemisi
2. Düşme Risk Faktörleri
3. Risk Değerlendirme
4. Multifaktöriyel Müdahale
5. Osteoporoz Tanı ve Tedavi
6. Modern İlaçlar
7. Ev Modifikasyonu
8. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
9. Doktorclub Hekim Notu
10. Kaynakça

Sayılar

• 65+ yaş 1/3 yılda 1+ düşme
• 80+ %50
• Türkiye'de yıllık 100.000+ kalça kırığı
• Düşmelerin %10-20'si ciddi yaralanma
• Kalça kırığı 1 yıl mortalite %20-30

Maliyet

• Tıbbi + sosyal maliyet
• Yaşam kalitesi düşüş
• Bağımsızlık kaybı
• Bakımevi yatırımı

"Düşme sendromu"

• Düşme korkusu → aktivite azalır → kas zayıflar → daha çok düşme
• Kısır döngü

Kişisel

• Önceki düşme (en güçlü)
• Yaş (75+ pik)
• Kadın (osteoporoz)
• Sarkopeni (kas kütle kaybı)
• Demans, bilişsel bozulma
• Depresyon
• Düşme korkusu

Tıbbi

• Parkinson, inme öyküsü
• Periferik nöropati (DM, B12, alkol)
• Vestibüler bozukluk (BPPV, Meniere)
• Ortostatik hipotansiyon
• Aritmi, kardiyak senkop
• Görme kaybı (katarakt, glokom, AMD)
• İşitme kaybı
• İnkontinans
• Artrit

İlaç (polifarmasi)

• Benzodiazepin (uyku ilacı)
• Z-drug (zolpidem)
• Antipsikotik
• Trisiklik antidepresan
• Antihipertansif (özellikle yeni başlangıç)
• Diüretik
• Opioid
• Antikolinerjik

Çevre

• Yetersiz aydınlatma
• Halı, kablo
• Kaygan zemin
• Merdiven (korkuluksuz)
• Tuvalet uzak
• Uygunsuz ayakkabı

CDC STEADI

• Yaşlıda yıllık düşme taraması
• 3 soru:
  1. Geçen yıl düştünüz mü?
  2. Dengesiz hissediyor musunuz?
  3. Düşmekten korkuyor musunuz?

Klinik testler

• TUG (Timed Up & Go): sandalyeden kalk, 3 metre yürü, dön, otur — > 12 saniye risk
• 30-second chair stand: 30 sn içinde kaç kez kalk-otur
• 4-stage balance: yan yan, çapraz, tek ayak

Anamnez

• Düşme öyküsü detay
• Mekan, zaman, sebep
• İlaç listesi
• Görme, işitme

Fizik

• Ortostatik BP
• Kardiyak oskültasyon
• Nörolojik
• Eklem (artrit)
• Ayak (deformite, ayakkabı)

Egzersiz

• Otago programı (ev tabanlı denge + kuvvet)
• Tai chi (en kanıtlı)
• PROFANE (Avrupa standart)
• Haftada 150+ dk
• Düşme %23 azaltır

D vitamini

• Eksiklik varsa 800-1000 IU/gün
• Eksiklik yoksa rutin önerilmez (yeni 2024)
• Kalsiyum yeterli alım (1200 mg/gün, gıdadan tercih)

İlaç gözden geçirme

• Beers, STOPP/START kriterleri
• Yıllık değerlendirme
• Uyku ilacı, antikolinerjik azalt
• Geriatri konsültasyonu

Görme, işitme

• Katarakt cerrahisi
• Gözlük güncel
• İşitme cihazı

Mekan

• Ev güvenlik denetimi
• Banyo modifikasyonu
• Yatak yüksekliği

Ayakkabı

• Düz taban, kaymaz
• Topuk düşük
• Topuksuz ev terlikleri

Yardımcı

• Baston, walker
• Doğru kullanım eğitimi

Tanı

• DEXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry)
• T-skor:
  • ≥ -1: normal
  • -1 ile -2.5: osteopeni
  • ≤ -2.5: osteoporoz
  • Kırık + T-skor ≤ -2.5 ileri osteoporoz

Kırılganlık kırığı

• Düşük travma ile kırık (kalça, vertebra, distal radius)
• T-skor ne olursa olsun osteoporoz tedavisi gerekli

Tarama önerisi

• 65+ kadın yıllık DEXA
• 70+ erkek
• Yüksek risk daha erken

FRAX

• 10 yıllık kalça + major osteoporotik kırık riski
• Tedavi karar destek

Birinci basamak

• Alendronat (Fosamax) haftalık oral 70 mg
• Risedronat (Actonel)
• İbandronat (Bonviva) aylık oral veya 3 ayda IV
• Zoledronik asit (Aclasta) yıllık IV — uyum kolaylığı

Yan etki

• GI (oral)
• Akut faz reaksiyonu (IV ilk doz)
• Atipik femur kırığı, çene osteonekrozu — uzun süreli kullanımda

Tedavi tatili

• Bisfosfonat 5 yıl sonra değerlendirme

Denosumab (Prolia)

• Anti-RANKL monoklonal antikor
• 6 ayda subkutan
• Kesince ribound kemik kaybı — kademeli geçiş şart

Romosozumab (Evenity)

• 2019+ Türkiye'de
• Anti-sklerostin antikor
• Aylık IV
• 12 ay tedavi, sonra bisfosfonat
• Yeni kırığı %50-70 azaltır
• Kardiyak öykü dikkat

Teriparatid (Forteo)

• Rekombinant PTH
• Günlük subkutan
• Şiddetli osteoporoz

Kalsiyum ve D vitamini

• Eklenmeli
• Eksiklik varsa düzelt

Genel

• Aydınlatma — gece sensörlü
• Halı sabitle, halıları kaldır
• Kablo gizle
• Merdiven korkuluk (her iki taraf)
• Eşyaları düzenli

Banyo

• Tutamak (klozet, duş)
• Kaymaz halı
• Duş sandalyesi
• Termostatik musluk

Yatak odası

• Yatak yüksek değil
• Gece tuvalet yakın
• Telefon ulaşılır

Mutfak

• Sık kullanılan eşyalar göz hizası
• Ayakkabı stand
• Ayak vasıtaları (catlık) kullanma

Dış mekan

• Buz/kar
• Eşit olmayan zemin
• Yağmurda iyi ayakkabı

KIRMIZI bayraklar

• Düşme + bilinç kaybı (senkop ekarte)
• Antikoagülan + kafa travması → BT
• Vertebral kırık (boy kısalma, kifoz)
• Tekrarlayan düşmeler + ilaç değişikliği
• Yeni başlayan denge bozukluğu
• Düşme sonrası kalkamayan yaşlı (rabdomiyoliz, dehidratasyon)

SSS

S: Anneme yardımcı (baston) almalı mıyım? A: Düşme öyküsü veya denge bozukluğu varsa fizik tedavi değerlendirme + uygun cihaz.

S: D vitamini herkes almalı mı? A: 2024 önerisi: eksiklik varsa. Rutin tarama sınırlı yarar.

S: Bisfosfonat dişleri etkiler mi? A: Çene osteonekrozu nadir ama gerçek. Diş cerrahisi öncesi hekime bildir.

S: Romosozumab vs zoledronik asit? A: Romosozumab kırığı daha çok azaltır ama maliyet ve kardiyak risk. Bireysel karar.

S: Egzersiz kalça kırığı sonrası? A: Erken mobilizasyon — ilk 24-48 saatte. Rehabilitasyon programı.

S: Yaşlı düşmesi geri çevrilebilir mi? A: Multifaktöriyel müdahale ile düşme oranını %24 azaltır (Cochrane).

Yaşlı düşmesi geriatrinin en önemli sendromudur — multifaktöriyel müdahale ile dramatic azaltılabilir. Egzersiz + D vitamini + ilaç gözden geçirme + çevre modifikasyonu dörtlü ana çatı. Osteoporoz tedavisi kırığı önlemek için kritik — DEXA + risk değerlendirme + uygun ajan. 2019+ romosozumab şiddetli osteoporozda devrim. Aile bireyleri: düşme öyküsünü ihmal etmeyin — geriatri/aile hekimi multifaktöriyel değerlendirme yapsın. Doktorclub'da geriatri, ortopedi, endokrinoloji uzmanlarına ulaşabilirsiniz.

1. CDC STEADI — Stopping Elderly Accidents, Deaths & Injuries (2024 update).
2. WHO — Falls Prevention in Older Age (2024).
3. AGS Beers Criteria — Potentially Inappropriate Medication Use in Older Adults (2023 update).
4. Cochrane — Interventions for preventing falls in older people (2019 update).
5. TEMD — Osteoporoz Tanı ve Tedavi Kılavuzu (2024).
6. Cosman F et al. Romosozumab Treatment in Postmenopausal Osteoporosis (FRAME). N Engl J Med. 2016.
7. Türk Geriatri Derneği — Yaşlıda Düşme Yaklaşımı (2023).

Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Yaşlı düşme önleme için multidisipliner değerlendirme gereklidir.