Dəridə ləkələr və melazma: səbəbləri, nə vaxt həkimə getməli, hansı müalicələr var?

Dəridə ləkə niyə yaranır?

Dərinin rəngini melanosit adlanan hüceyrələrin istehsal etdiyi melanin piqmenti müəyyən edir. Bu hüceyrələr günəş işığı, hormonlar və ya dəridə yaranan iltihab kimi qıcıqlara cavab olaraq daha çox piqment istehsal edə bilər. Piqmentin bir nahiyədə toplanması ətrafından daha tünd görünən sahələrə, yəni hiperpiqmentasiyaya səbəb olur.

Ləkənin növünü anlamaq vacibdir; çünki bir ləkə növündə işə yarayan müalicə digərində təsirsiz qala və ya vəziyyəti pisləşdirə bilər. Buna görə müalicəyə başlamazdan əvvəl ləkə həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Tez-tez rast gəlinən ləkə növləri

Çillər, anadangəlmə ləkələr və xallar da dərinin rəngli törəmələridir; lakin bunlar fərqli quruluşlardır və ayrıca qiymətləndirilir.

Melazma nədir, kimlərdə olur?

Melazma üzdə adətən iki tərəfdə oxşar yerləşən, qəhvəyi-boz ləkələrlə özünü göstərən, uzunmüddətli və təkrarlanmağa meyli yüksək olan piqment pozuntusudur. Qadınlarda xeyli daha tez-tez rast gəlinir, lakin kişilərdə də yarana bilər. Orta-tünd dərili insanlarda və ailəsində melazma olanlarda daha tez-tez olur.

Hamiləlikdə yaranan melazmaya xalq arasında 'hamiləlik maskası' da deyilir. Doğuşdan sonra bir hissəsi zamanla açıla bilər, lakin sonrakı hamiləliklərdə yenidən yarana bilər.

Ləkələri təhrik edən və artıran amillər

• Günəş işığı: ləkələrin ən çox rast gəlinən təhrikedicisi və artırıcısıdır. Qısa müddətli təsir belə melazmanı tündləşdirə bilər.
• Görünən işıq və istilik: xüsusən melazmada təkcə ultrabənövşəyi (UV) işığın deyil, görünən işığın və istiliyin də ləkəni artıra biləcəyi düşünülür.
• Hormonal təsirlər: hamiləlik, kontraseptiv həb kimi hormon tərkibli dərmanlar və hormon müalicələri
• Bəzi dərmanlar: işığa həssaslıq yaradan və ya piqment artımına səbəb ola bilən bəzi dərmanlar
• Qıcıqlandırıcı kosmetik məhsullar və ətirli məhsullar: dəridə iltihaba səbəb olaraq ləkə yaranmasına töhfə verə bilər.
• Dəridə iltihab: sızanaq, ekzema, sürtünmə, yanıq və ya uyğun olmayan prosedurlar

Qəbul etdiyiniz dərmanın ləkənizlə əlaqəli ola biləcəyini düşünürsünüzsə, dərmanı özbaşına dayandırmayın; əvvəlcə dərmanı yazan həkimlə məsləhətləşin.

Nə vaxt həkimə getməlisiniz?

Ləkələrin çoxu zərərsizdir; lakin bəzi tünd ləkələr dəri xərçənginin bir növü olan melanomanın əlaməti ola bilər. Melanoma erkən aşkar edildikdə müalicə şansı yüksəkdir. Buna görə aşağıdakı dəyişikliklərdən birini görsəniz, vaxt itirmədən dermatoloqa müraciət edin:

Bundan başqa, ləkələriniz sürətlə artırsa, təkcə üzdə deyil, bədənin günəş görməyən yerlərində də çıxırsa və ya halsızlıq kimi başqa əlamətlər də varsa, əsasda duran başqa xəstəliyi istisna etmək üçün həkim qiymətləndirməsi lazımdır.

Müalicənin əsası: hər gün günəşdən qorunma

Hansı müalicə seçilirsə seçilsin, günəşdən qorunmadan davamlı yaxşılaşma gözlənilmir. Günəşdən qorunmanı dayandıranda ləkələr qısa müddətdə yenidən tündləşə bilər.

• Geniş spektrli (UVA və UVB-dən qoruyan), yüksək qoruma faktorlu günəşdən qoruyucu kremi hər səhər, buludlu günlərdə və qışda da istifadə edin.
• Açıq havada qalırsınızsa, günəşdən qoruyucu kremi təxminən iki saatdan bir, tərlədikdən və ya üzdükdən sonra isə daha tez-tez yeniləyin.
• Melazmada görünən işıqdan da qoruyan rəngli (dəmir oksidi olan) günəşdən qoruyucu kremlər həkiminiz tərəfindən tövsiyə oluna bilər.
• Enli kənarlı papaq, günəş eynəyi və kölgə günəşdən qoruyucu kremi tamamlayır.
• Günəşin ən təsirli olduğu günorta saatlarında birbaşa günəşdən qaçın.
• Solyaridən uzaq durun.

Həkimin tövsiyə edə biləcəyi kremlər və dərmanlar

Ləkələr üçün istifadə olunan çoxlu təsiredici maddə var. Bunların bir hissəsi piqment istehsalını azaldır, bir hissəsi dərinin yenilənməsini sürətləndirir. Hansının, hansı tezlikdə və nə qədər müddət istifadə ediləcəyinə ləkənizin növünə və dərinizə görə həkiminiz qərar verir.

• Piqment istehsalını azaldan maddələr (məsələn, hidroxinon; həkim nəzarəti altında və həkimin müəyyən etdiyi müddətlərlə istifadə olunur)
• A vitamini törəmələri (retinoidlər)
• Azelain turşusu, koji turşusu, niasinamid kimi daha yumşaq təsirli maddələr
• Həkimin uyğun bildiyi hallarda müəyyən maddələrin birlikdə olduğu kombinə edilmiş kremlər

Ləkələr üçün internetdən və ya reseptsiz alınan, tərkibi bəlli olmayan 'ağardıcı' məhsullar dəridə qalıcı zədə, əksinə tündləşmə yarada və ya sağlamlığa zərərli maddələr ehtiva edə bilər. Reseptli kremləri də tövsiyə olunan müddətdən uzun istifadə etməyin.

Kremlərin təsiri yavaşdır. Aydın dəyişiklik görmək çox vaxt bir neçə ay çəkir; bu müddətdə müntəzəm istifadə və günəşdən qorunma lazımdır.

Hansı prosedurlar var?

Kremlər və günəşdən qorunma tək başına kifayət etmədikdə həkiminiz bəzi prosedurlar təklif edə bilər. Bu prosedurlar adətən müalicənin yerinə deyil, kremlərlə birlikdə istifadə olunur.

• Kimyəvi pilinq: dərinin üst qatlarının nəzarətli şəkildə yenilənməsini təmin edir. Təfərrüatları “Kimyəvi pilinq: nədir, kimə uyğundur, sağalma prosesi necə keçir?” məqaləmizdə tapa bilərsiniz.
• Lazer və IPL (intensiv impulslu işıq): xüsusən sərhədləri aydın günəş ləkələrində effektiv ola bilər. İşıq müalicələrinin ümumi iş prinsipləri və dəri tipi ilə əlaqəsi “Lazer epilyasiyası” məqaləmizdə də izah olunur.
• Mikroiynələmə kimi digər üsullar: bəzi pasiyentlərdə digər müalicələrlə birlikdə sınana bilər; sübutlar məhduddur.

Melazmada diqqət: bəzi lazer və işıq müalicələri, xüsusən yüksək enerji ilə aparıldıqda, dəridə istilik və iltihab yaradaraq melazmanı və iltihabdan sonrakı ləkəni pisləşdirə bilər. Melazmada lazer və IPL yalnız diqqətlə seçilmiş pasiyentlərdə, uyğun parametrlərlə və təcrübəli həkim tərəfindən düşünülməlidir.

Tünd dərili insanlarda həm pilinqdən, həm də lazerdən sonra iltihabdan sonrakı ləkə riski daha yüksəkdir. Buna görə prosedurun seçimi, intensivliyi və tezliyi fərdi şəkildə planlaşdırılmalıdır.

Real gözləntilər

• Günəş ləkələri əksər hallarda xeyli açıla bilər; lakin günəşdən qorunmasanız, yeniləri çıxır.
• İltihabdan sonrakı ləkələr səbəb aradan qalxdıqda zamanla öz-özünə açıla bilər; bu müddət insandan insana dəyişir və tünd dəridə daha uzun ola bilər; müalicə bu prosesi sürətləndirməyə kömək edə bilər.
• Melazma uzunmüddətli və təkrarlanmağa meyilli vəziyyətdir. Müalicə ilə xeyli açılma əldə edilə bilər, lakin müalicə dayandırıldıqda və ya günəşə məruz qaldıqda ləkələr geri qayıda bilər.
• Melazmada məqsəd çox vaxt ləkəni tamamilə yox etmək deyil, nəzarət altında saxlamaqdır. Buna görə müalicədən sonra qulluq və günəşdən qorunma uzun müddət davam etdirilir.
• Bir prosedurla qəti nəticə əldə edilmir; səbir və müntəzəm izləmə lazımdır.