Çocuk ve ergende baş ağrısı

Neden olur, kimde görülür?

Türkiye’de altı bölgede 6–17 yaş arası 7.088 öğrenciyle yapılan okul taramasında, son bir yılda kesin ya da olası migren yüzde 26,7, gerilim tipi baş ağrısı yüzde 12,9 oranında bulundu. Öğrencilerin yüzde 29,2’sinde ise hafif ve bir saatten kısa süren, bilinen bir türe uymayan baş ağrıları vardı.

Migren genetik yatkınlığı olan, beynin ağrı yollarını etkileyen nörolojik bir hastalıktır. Ataklar düzensiz uyku, öğün atlama, susuzluk, stres ya da yorgunlukla tetiklenebilir. Ekran süresiyle baş ağrısı arasında ilişki bildiren çalışmalar vardır; en güçlü bağlantı uzun süreli kullanımla görülmüştür, ancak neden-sonuç ilişkisi henüz kanıtlanmamıştır.

Acil servise baş ağrısıyla gelen çocuklarda en sık nedenler soğuk algınlığı gibi enfeksiyonlar ve birincil baş ağrılarıdır. Beyin tümörü, kanama ya da menenjit gibi ciddi nedenler nadirdir.

Belirtiler

Çocuklarda migren:

• Ataklar halinde gelen orta ya da şiddetli ağrı; çoğunlukla alında ve şakaklarda, sıklıkla başın iki yanında
• Zonklama, bulantı ya da kusma, ışıktan ve sesten rahatsız olma
• Hareketle artan, oyunu ya da dersi bıraktıran ağrı; küçük çocuk karanlık ve sessiz bir yere çekilmek isteyebilir
• Atak çocuklarda erişkinlerden kısa sürebilir; uyuyup uyanınca geçmesi tipiktir

Gerilim tipi baş ağrısı genellikle başın iki yanında, sıkıştırıcı ya da baskı şeklinde, hafif ya da orta şiddettedir. Günlük işlerle artmaz, bulantı yapmaz.

Migrenle ilişkili olabilen ve uluslararası sınıflamada ayrıca tanımlanan durumlar:

• Abdominal (karın) migreni: Göbek çevresinde, saatler ile birkaç gün süren tekrarlayan karın ağrısı; iştahsızlık, bulantı, kusma ya da solukluk eşlik eder. Ataklar arasında çocuk tamamen iyidir. Bu çocukların çoğunda ileride migren baş ağrısı gelişir.
• Siklik (döngüsel) kusma sendromu: Belli aralıklarla tekrarlayan, şiddetli bulantı ve kusma atakları; ataklar arasında hiçbir yakınma yoktur.
• Benign paroksismal vertigo: Sağlıklı küçük çocukta aniden başlayan, dakikalar ya da saatler içinde kendiliğinden geçen baş dönmesi atakları. Çocuk dengesini kaybedebilir, korkabilir, soluklaşabilir ya da kusabilir; bilinç kaybı olmaz.

Bu tanılar başka nedenler dışlandıktan sonra konur.

Tanı ve testler

Tanı çoğunlukla dikkatli bir öykü ve muayeneyle konur. Hekim ağrının ne zaman başladığını, nasıl seyrettiğini, eşlik eden belirtileri, kullanılan ilaçları ve ailede migren olup olmadığını sorar. Göz dibi bakısı dahil nörolojik muayene yapılır.

Baş ağrısı günlüğü tanıyı kolaylaştırır. İngiltere’nin ulusal kılavuzu (NICE) en az sekiz hafta boyunca şunların kaydedilmesini önerir:

• Ağrının sıklığı, süresi ve şiddeti
• Eşlik eden belirtiler
• Ağrı için alınan tüm ilaçlar
• Olası tetikleyiciler ve kızlarda adet dönemiyle ilişkisi

Muayenesi normal olan ve tipik migren ya da gerilim tipi baş ağrısı tanımına uyan çocuklarda beyin görüntülemesi yalnızca güvence amacıyla önerilmez. Uyarı işaretleri ya da muayenede anormal bulgu varsa hekim MR gibi görüntüleme ve başka testler ister.

Tedavi yaklaşımı

Amaç atakları erken durdurmak, sıklığını azaltmak ve okul yaşamını korumaktır.

• Atak tedavisi: Ağrı kesicinin atak başlar başlamaz alınması önerilir. İbuprofen ve parasetamolün çocuklarda ve ergenlerde etkili olduğuna dair kanıt vardır; triptanlar daha çok ergenlerde araştırılmıştır. İlaç seçimi ve miktarı çocuğun yaşına ve kilosuna göre hekimce belirlenir. Reye sendromu riski nedeniyle aspirin içeren ürünler 16 yaş altına verilmez.
• İlaç aşırı kullanımı: Ağrı kesicilerin sık kullanılması baş ağrısını kalıcı hale getirebilir. Ağrı kesicilerin ayda 15 gün ya da daha fazla, triptanların ayda 10 gün ya da daha fazla kullanılması bu açıdan uyarı işaretidir.
• Önleyici tedavi: Sık ve günlük yaşamı bozan ataklarda gündeme gelir. Çocuklarda yapılan çalışmaların çoğunda önleyici ilaçlar plaseboya (etkisiz ilaç) üstün bulunmamıştır; bu nedenle karar aileyle birlikte, kanıtın sınırları konuşularak verilir. Bilişsel davranışçı terapinin ilaç tedavisine eklenmesi ataklarda azalma sağlamıştır.
• Yaşam düzeni danışmanlığı ve eşlik eden kaygı, uyku ya da duygu durumu sorunlarının ele alınması tedavinin temel parçasıdır.

Günlük yaşam ve izlem

Aileye düşenler:

• Düzenli uyku saatleri, öğün atlamamak ve yeterli sıvı almak
• Kafeinli içecekleri ve enerji içeceklerini sınırlamak
• Ekran başında uzun ve kesintisiz süreleri azaltmak, araya mola koymak
• Atak sırasında karanlık, sessiz bir odada dinlenme, soğuk kompres ya da kısa bir uyku
• Baş ağrısı günlüğü tutmak ve ağrı kesiciyi her ağrıda alışkanlıkla vermemek

Öğretmene düşenler:

• Çocuğun tanısını ve atakta ne yapılacağını bilmek; hekimin önerdiği ilaca erken erişimini sağlamak
• Atakta sessiz bir yerde kısa dinlenmeye izin vermek, su içmesine engel olmamak
• Sık devamsızlık ya da başarı düşüşünü aileyle paylaşmak; okul stresi ve akran sorunları baş ağrısını artırabilir

Çocuk nörolojisine ne zaman? Ataklar sık ve okulu aksatıyorsa, ağrı kesici ihtiyacı artıyorsa, tanı belirsizse ya da karın migreni, siklik kusma veya baş dönmesi atakları düşünülüyorsa çocuk nöroloğuna yönlendirme uygundur. Uyarı işaretlerinden biri varsa beklenmez.

Gebelik, çocuklar ve özel durumlar

Küçük çocuklar ağrıyı ya da baş dönmesini anlatamayabilir. Işıktan ve sesten rahatsızlık davranıştan anlaşılır: çocuk oyunu bırakır, ışığı kapatır, uzanmak ister. Küçük çocukta dengesizlik atakları baş dönmesi anlamına gelebilir. Karın ağrısı ataklarında da baş ağrısı olup olmadığı ayrıca sorulmalıdır; çünkü küçük çocuklarda eşlik eden baş ağrısı kolayca gözden kaçar.

Ergenlikte migren daha çok erişkindeki gibi tek taraflı hale gelebilir. Kızlarda adet dönemiyle ilişkili ataklar başlayabilir; bunlar günlüğe not edilmelidir. Ergenlerde atak tedavisinde burun spreyi şeklindeki triptanlar tercih edilebilir.

Kaynakların ülke bağlamı

Kaynağın ülkesi ayrıca belirtilir. Kılavuzlar, ilaçlara erişim ve geri ödeme ülkeye göre değişir. Türkiye’deki uygulama için güncel resmî bilgi ve hekiminiz esas alınır.

İlgili yazılar