چرا روی پوست لک ایجاد می‌شود؟
رنگ پوست را رنگدانهٔ ملانین تعیین می‌کند که سلول‌هایی به نام ملانوسیت آن را می‌سازند. این سلول‌ها ممکن است در پاسخ به محرک‌هایی مانند نور خورشید، هورمون‌ها یا التهابی که در پوست پدید می‌آید، رنگدانهٔ بیشتری تولید کنند. تجمع رنگدانه در یک ناحیه به نواحی‌ای می‌انجامد که تیره‌تر از اطراف خود دیده می‌شوند، یعنی به هایپرپیگمانتاسیون (تیرگی).
شناخت نوع لک مهم است؛ زیرا درمانی که در یک نوع لک مؤثر است، ممکن است در نوع دیگر بی‌اثر باشد یا وضعیت را بدتر کند. به همین دلیل پیش از شروع درمان، لک باید توسط پزشک ارزیابی شود.
انواع شایع لک
| نوع | ظاهر | علت‌های شایع |
|---|---|---|
| لک آفتاب (لنتیگوی خورشیدی) | لکهای قهوه‌ای روشن تا تیره با حاشیهٔ مشخص در نواحی در معرض آفتاب مانند صورت، پشت دست و شانه | آسیب آفتاب که طی سال‌ها انباشته می‌شود؛ با افزایش سن بیشتر می‌شود |
| ملاسما | نواحی قهوه‌ای‌ـ‌خاکستری با حاشیهٔ نامنظم و مشابه در دو طرف، بیشتر روی گونه‌ها، پیشانی، لب بالا و چانه | آفتاب و نور مرئی، اثرات هورمونی، بارداری، زمینهٔ ژنتیکی |
| لک پس از التهاب (هایپرپیگمانتاسیون پس از التهاب) | نواحی تیره‌ای که پس از جوش، اگزما، سوختگی، اصطکاک یا یک اقدام باقی می‌مانند | التهاب یا آسیبی که پوست از سر گذرانده؛ در پوست‌های تیره شایع‌تر و طولانی‌تر است |
کک‌ومک، لکه‌های مادرزادی و خال‌ها هم از ساختارهای رنگی پوست‌اند؛ اما ساختارهای متفاوتی هستند و جداگانه ارزیابی می‌شوند.
ملاسما چیست و در چه کسانی دیده می‌شود؟
ملاسما یک اختلال رنگدانه‌ای طولانی‌مدت با گرایش بالا به عود است که معمولاً با لکهای قهوه‌ای‌ـ‌خاکستری با جای‌گیری مشابه در دو طرف صورت همراه است. در زنان بسیار شایع‌تر است؛ اما در مردان هم ممکن است پدید آید. در افراد با پوست گندمی تا تیره و کسانی که در خانواده‌شان ملاسما وجود دارد شایع‌تر است.
به ملاسمایی که در بارداری پدید می‌آید در زبان عامه 'ماسک بارداری' هم گفته می‌شود. بخشی از آن ممکن است پس از زایمان با گذشت زمان روشن شود، اما در بارداری‌های بعدی ممکن است دوباره ظاهر شود.
عواملی که لک‌ها را تحریک و بیشتر می‌کنند
- نور خورشید: شایع‌ترین محرک و تشدیدکنندهٔ لک‌هاست. حتی قرار گرفتن کوتاه‌مدت در معرض آفتاب می‌تواند ملاسما را تیره‌تر کند.
- نور مرئی و گرما: به‌ویژه در ملاسما، تصور می‌شود نه‌تنها نور فرابنفش (UV)، بلکه نور مرئی و گرما هم ممکن است لک را بیشتر کنند.
- اثرات هورمونی: بارداری، داروهای هورمونی مانند قرص ضدبارداری و درمانهای هورمونی
- برخی داروها: برخی داروهایی که حساسیت به نور ایجاد می‌کنند یا ممکن است به افزایش رنگدانه بینجامند
- فراورده‌های آرایشی تحریک‌کننده و فراورده‌های عطردار: با ایجاد التهاب در پوست ممکن است به ایجاد لک کمک کنند.
- التهاب پوست: جوش، اگزما، اصطکاک، سوختگی یا اقدامات نامناسب
اگر فکر می‌کنید دارویی که مصرف می‌کنید ممکن است با لک شما مرتبط باشد، دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ ابتدا با پزشکی که آن را تجویز کرده مشورت کنید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
بیشتر لک‌ها بی‌آزارند؛ اما برخی لکهای تیره ممکن است نشانهٔ ملانوما، یکی از انواع سرطان پوست، باشند. وقتی ملانوما زود شناخته شود، احتمال موفقیت درمان بالاست. به همین دلیل اگر متوجه یکی از تغییرات زیر شدید، بی‌درنگ به متخصص پوست مراجعه کنید:
لک یا خالی که این علائم را نشان می‌دهد، باید بدون تأخیر توسط پزشک معاینه شود (قاعدهٔ ABCDE)
- A – عدم تقارن (Asymmetry): یک نیمهٔ لک به نیمهٔ دیگر شبیه نیست.
- B – حاشیه (Border): لبه‌ها نامنظم، دندانه‌دار یا نامشخص‌اند.
- C – رنگ (Color): در لک بیش از یک رنگ یا سایهٔ رنگ وجود دارد (قهوه‌ای، سیاه، قرمز، سفید، آبی).
- D – قطر (Diameter): معمولاً بزرگ‌تر از 6 mm است؛ اما ملانوما ممکن است کوچک‌تر هم باشد.
- E – تغییر (Evolving): اندازه، شکل، رنگ یا ضخامت آن تغییر می‌کند؛ خارش، خونریزی یا دلمه بستن شروع شده است.
- لکی که در بزرگسالی تازه پیدا شده و متفاوت از خال‌های دیگر شما به نظر می‌رسد
- خط یا لک تیره با علت نامعلوم در زیر ناخن
همچنین اگر لک‌هایتان به‌سرعت زیاد می‌شوند، نه‌تنها در صورت بلکه در نواحی‌ای از بدن که آفتاب نمی‌بینند هم پیدا می‌شوند، یا علائم دیگری مانند بی‌حالی هم دارید، برای کنار گذاشتن بیماری زمینه‌ای دیگر، ارزیابی پزشک لازم است.
پایهٔ درمان: محافظت از آفتاب هر روز
هر درمانی انتخاب شود، بدون محافظت از آفتاب نمی‌توان انتظار بهبودی پایدار داشت. وقتی محافظت از آفتاب را کنار بگذارید، لک‌ها ممکن است در مدت کوتاهی دوباره تیره شوند.
- یک ضدآفتاب طیف گسترده (محافظ در برابر UVA و UVB) با فاکتور محافظت بالا را هر صبح، در روزهای ابری و در زمستان هم به کار ببرید.
- اگر در فضای باز هستید، ضدآفتاب را تقریباً هر دو ساعت یک بار و پس از تعریق یا شنا زودتر تجدید کنید.
- در ملاسما، پزشک ممکن است ضدآفتاب‌های رنگی (حاوی اکسید آهن) را که در برابر نور مرئی هم محافظت می‌کنند توصیه کند.
- کلاه لبه‌پهن، عینک آفتابی و سایه مکمل ضدآفتاب‌اند.
- در ساعت‌های ظهر که آفتاب بیشترین اثر را دارد، از آفتاب مستقیم دوری کنید.
- از سولاریوم دوری کنید.
در لک‌ها هر درمانی که انتخاب شود، بدون محافظت روزانه از آفتاب انتظار بهبودی پایدار نداشته باشید. اگر متوجه لکی شدید که شکل، رنگ یا اندازهٔ آن تغییر می‌کند، ابتدا معاینه شوید.
Dr. Hamza Gemiciمدیر پزشکی Doktorclub · پزشک زیبایی
کرم‌ها و داروهایی که پزشک ممکن است توصیه کند
مواد مؤثر بسیاری برای لک‌ها به کار می‌روند. برخی از آن‌ها تولید رنگدانه را کم می‌کنند و برخی نوسازی پوست را تسریع می‌کنند. اینکه کدام، با چه دفعاتی و تا چه مدت به کار رود، بر اساس نوع لک و پوست شما توسط پزشک تعیین می‌شود.
- موادی که تولید رنگدانه را کم می‌کنند (برای مثال هیدروکینون؛ زیر نظر پزشک و برای مدت‌هایی که پزشک تعیین می‌کند به کار می‌رود)
- مشتقات ویتامین A (رتینوئیدها)
- مواد با اثر ملایم‌تر مانند آزلائیک اسید، کوجیک اسید و نیاسینامید
- در مواردی که پزشک مناسب بداند، کرم‌های ترکیبی که چند مادهٔ معین را با هم دارند
فراورده‌های 'سفیدکننده' با محتوای نامعلوم که برای لک‌ها از اینترنت یا بدون نسخه خریده می‌شوند، ممکن است آسیب ماندگار پوستی، تیره‌تر شدن برعکس یا مواد زیان‌آور برای سلامت در پی داشته باشند. کرم‌های نسخه‌ای را هم بیش از مدت توصیه‌شده به کار نبرید.
اثر کرم‌ها کند است. دیدن تغییری آشکار اغلب چند ماه طول می‌کشد؛ در این مدت مصرف منظم و محافظت از آفتاب لازم است.
چه اقداماتی وجود دارد؟
وقتی کرم‌ها و محافظت از آفتاب به‌تنهایی کافی نباشند، پزشک ممکن است برخی اقدامات را پیشنهاد کند. این اقدامات معمولاً نه به‌جای درمان، بلکه همراه با کرم‌ها به کار می‌روند.
- لایه‌برداری شیمیایی: نوسازی کنترل‌شدهٔ لایه‌های بالایی پوست را فراهم می‌کند. جزئیات را در مقالهٔ «لایه‌برداری شیمیایی» می‌یابید.
- لیزر و IPL (نور پالسی شدید): به‌ویژه در لکهای آفتاب با حاشیهٔ مشخص ممکن است مؤثر باشند. اصول کلی کار درمانهای نوری و ارتباط آن با تیپ پوست در مقالهٔ «لیزر موهای زائد» هم توضیح داده شده است.
- روش‌های دیگر مانند میکرونیدلینگ: در برخی بیماران ممکن است همراه با درمانهای دیگر امتحان شوند؛ شواهد محدود است.
توجه در ملاسما: برخی درمانهای لیزری و نوری، به‌ویژه وقتی با انرژی بالا انجام شوند، با ایجاد گرما و التهاب در پوست ممکن است ملاسما و لک پس از التهاب را بدتر کنند. در ملاسما، لیزر و IPL فقط باید در بیماران با دقت انتخاب‌شده، با تنظیمات مناسب و توسط پزشک باتجربه در نظر گرفته شوند.
در افراد با پوست تیره، خطر لک پس از التهاب هم پس از لایه‌برداری و هم پس از لیزر بیشتر است. به همین دلیل انتخاب اقدام، شدت و دفعات آن باید به‌صورت فردی برنامه‌ریزی شود.
انتظارات واقع‌بینانه
- لکهای آفتاب اغلب می‌توانند به‌طور آشکار روشن شوند؛ اما اگر از آفتاب محافظت نشود، لکهای تازه پیدا می‌شوند.
- لکهای پس از التهاب، وقتی علت از بین برود، ممکن است با گذشت زمان خودبه‌خود روشن شوند؛ این مدت از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند و در پوست‌های تیره ممکن است طولانی‌تر باشد؛ درمان می‌تواند به تسریع این روند کمک کند.
- ملاسما وضعیتی طولانی‌مدت با گرایش به عود است. با درمان می‌توان روشن شدن آشکاری به دست آورد، اما با قطع درمان یا قرار گرفتن در معرض آفتاب ممکن است لک‌ها برگردند.
- در ملاسما هدف اغلب از بین بردن کامل لک نیست، بلکه کنترل آن است. به همین دلیل مراقبت پس از درمان و محافظت از آفتاب مدت طولانی ادامه می‌یابد.
- با یک اقدام واحد نتیجهٔ قطعی به دست نمی‌آید؛ صبر و پیگیری منظم لازم است.
ابزار مرتبط با این مقالهآزمون تیپ پوست (فیتزپاتریک)
برای دیدن نتیجه، به همهٔ پرسش‌ها پاسخ دهید.
پرسش‌هایی که بهتر است از پزشک بپرسید
- لک من از کدام نوع است: لک آفتاب، ملاسما یا لک پس از التهاب؟
- آیا لازم است این لک در معاینه بررسی شود یا با درماتوسکوپ به آن نگاه شود؟
- آیا ممکن است یکی از داروهایی که مصرف می‌کنم لک را بیشتر کند؟
- کدام نوع ضدآفتاب برای من مناسب است؟ آیا باید ضدآفتاب رنگی به کار ببرم؟
- کرمی را که توصیه می‌کنید تا چه مدت باید به کار ببرم و به کدام عوارض جانبی باید توجه کنم؟
- آیا لایه‌برداری یا لیزر برای لک من مناسب است و آیا خطر بدتر شدن لک وجود دارد؟
- بارداری را برنامه‌ریزی می‌کنم یا شیر می‌دهم؛ کدام درمان‌ها در این دوره مناسب نیستند؟
- پس از درمان برای اینکه لک‌ها برنگردند چه کار باید بکنم؟
پرسش‌های متداول
آیا ملاسما کاملاً از بین می‌رود؟
ملاسما با درمان می‌تواند به‌طور آشکار روشن شود؛ اما وضعیتی طولانی‌مدت با گرایش به عود است. ملاسمایی که با بارداری پدید می‌آید ممکن است پس از زایمان خودبه‌خود کم شود. در بیشتر افراد هدف این است که لک با محافظت منظم از آفتاب و درمان نگهدارنده کنترل شود.
آیا استفاده از ضدآفتاب فقط در تابستان کافی است؟
خیر. نور خورشید که لک‌ها را بیشتر می‌کند در تمام سال و در هوای ابری هم وجود دارد. به‌ویژه در ملاسما، استفادهٔ روزانه از ضدآفتاب پایهٔ درمان است.
آیا روش‌های طبیعی مانند لیمو و سرکه لک را روشن می‌کنند؟
اثر این روش‌ها ثابت نشده است و ممکن است با تحریک پوست، برعکس، ایجاد لک را بیشتر کنند. مالیدن عصارهٔ گیاهانی مانند لیمو روی پوست پیش از بیرون رفتن در آفتاب ممکن است به سوختگی و لک پوست بینجامد.
آیا لیزر لک را قطعاً پاک می‌کند؟
درمانهای لیزری و نوری ممکن است به‌ویژه در لکهای آفتاب با حاشیهٔ مشخص مؤثر باشند. اما در ملاسما برخی لیزرها ممکن است لک را بدتر کنند و ممکن است نتایج ماندگار نباشند. اینکه کدام روش مناسب است را پزشک بر اساس نوع لک تعیین می‌کند.
آیا در بارداری می‌توان لک را درمان کرد؟
در بارداری مهم‌ترین تدبیر محافظت از آفتاب است. برخی کرم‌ها و اقداماتی که برای لک‌ها به کار می‌روند در دوران بارداری و شیردهی توصیه نمی‌شوند. در این دوره پیش از استفاده از هر فراورده‌ای با پزشک خود مشورت کنید.
لکم خارش دارد و بزرگ می‌شود؛ چه باید بکنم؟
لک یا خالی که بزرگ می‌شود، رنگ یا شکلش تغییر می‌کند، خارش دارد یا خونریزی می‌کند، باید بدون تأخیر توسط متخصص پوست معاینه شود. اگرچه این علائم اغلب علت‌های بی‌آزاری دارند، باید سرطان پوست کنار گذاشته شود.
منابع
- Melasma: Overview — American Academy of Dermatology (AAD)
- Melasma: Diagnosis and treatment — American Academy of Dermatology (AAD)
- Melasma — Patient Information Leaflet (به‌روزرسانی ژوئن 2024) — British Association of Dermatologists (BAD), 2024
- What are the ABCDEs of melanoma? — American Academy of Dermatology (AAD)
- Melanoma skin cancer: Symptoms — NHS (بریتانیا)
- Sunscreen and sun safety — NHS (بریتانیا)
- Melasma: an Up-to-Date Comprehensive Review (Ogbechie-Godec OA, Elbuluk N). PMID: 28726212 — Dermatology and Therapy, 2017
- Hyperpigmentation therapy: a review (Desai SR). PMID: 25161755 — Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology, 2014
هیئت متخصصان پزشکی زیبایی
متن اصلی ترکی این مقاله توسط هیئت متخصصان پزشکی زیبایی Doktorclub بررسی شده است. این صفحه ترجمه‌ای است که با متن اصلی مقایسه شده و هنوز توسط پزشکی فارسی‌زبان بررسی نشده است.
