اختلال تصویر بدنی (اختلال بدریختانگاری بدن) چیست؟
اختلال بدریختانگاری بدن وضعیتی است که در آن فرد یک یا چند ویژگی ظاهر خود را نقص می‌بیند و زمان بسیار زیادی را صرف اشتغال ذهنی با آن می‌کند. ویژگی مورد نظر اغلب آن‌قدر کوچک است که دیگران متوجهش نمی‌شوند یا اهمیتی به آن نمی‌دهند. خدمات ملی سلامت بریتانیا (NHS) این وضعیت را یک مشکل سلامت روان تعریف می‌کند و به‌روشنی می‌گوید: داشتن این وضعیت به معنای خودپسند بودن یا دل‌مشغولی با ظاهر نیست؛ می‌تواند بسیار ناراحت‌کننده باشد و بر زندگی روزمره اثر بگذارد.
نگرانی بیشتر از همه به صورت مربوط است: پوست، بینی، لب، مو، خط فک. اما هر ناحیه‌ای از بدن می‌تواند کانون نگرانی باشد. در هر سنی ممکن است دیده شود؛ بیشتر در نوجوانی و اوایل بزرگسالی آغاز می‌شود و هم زنان و هم مردان را درگیر می‌کند. علت آن دقیقاً شناخته نشده است؛ گفته می‌شود ممکن است با وجود وضعیتی مشابه، اختلال وسواس یا افسردگی در خانواده و نیز با مسخره شدن یا قلدری در کودکی مرتبط باشد.
در اینجا تمایز مهمی وجود دارد. گاهی از ظاهر خود ناراحت بودن، خواستن تغییر یکی از ویژگی‌ها یا فکر کردن به یک اقدام زیبایی به معنای این اختلال نیست. تفاوت در شدت نگرانی، زمانی که می‌گیرد و میزان محدود کردن زندگی است.
کدام علائم جلب توجه می‌کنند؟
موارد زیر رفتارها و افکاری هستند که در این وضعیت زیاد دیده می‌شوند. بسیاری از آن‌ها، اگر جداگانه در نظر گرفته شوند، کارهایی هستند که همه گاهی انجام می‌دهند؛ آنچه معنادار است، مداوم بودن و رنج‌آور بودن آن‌هاست.
- نگرانی شدید و مداوم دربارهٔ ناحیهٔ خاصی از بدن، به‌ویژه صورت
- مقایسهٔ مکرر ظاهر خود با دیگران
- نگاه کردن بسیار مکرر به آینه یا برعکس، پرهیز کامل از آینه و عکس
- صرف وقت طولانی برای آرایش، مو، لباس یا حالت بدن به منظور پنهان کردن ویژگی‌ای که نقص پنداشته می‌شود
- فشار دادن، کندن و دستکاری پوست برای صاف کردن آن
- درخواست تأیید مکرر از نزدیکان، مانند 'بد به نظر نمی‌رسم، نه؟'، و آرام نشدن با پاسخی که می‌گیرد
- دوری از کار، مدرسه، دیدار با دوستان یا عکس گرفتن به خاطر ظاهر
اگر این وضعیت درمان نشود، ممکن است بر زندگی کاری، زندگی اجتماعی و روابط اثر بگذارد و به افسردگی، آسیب رساندن به خود و افکار خودکشی بینجامد. NHS تأکید می‌کند که چندان انتظار نمی‌رود علائم بدون درمان خودبه‌خود برطرف شوند و ممکن است با گذشت زمان شدیدتر شوند، و کمک خواستن هیچ جای شرمندگی ندارد.
در متقاضیان اقدامات زیبایی چقدر شایع است؟
یک مرور نظام‌مند که مطالعات انجام‌شده در محیط‌های مختلف را کنار هم گذاشته، شیوع اختلال بدریختانگاری بدن را در بزرگسالان در کل جامعه حدود 2 درصد برآورد کرده است. در همین مرور، این میزان در مراجعه‌کنندگان عمومی جراحی زیبایی حدود 13 درصد، در درمانگاه‌های پوست زیبایی حدود 9 درصد و در مراجعه‌کنندگان برای جراحی زیبایی بینی حدود 20 درصد به دست آمده است.
متاآنالیز دیگری که بر بیماران جراحی زیبایی و پوست متمرکز بوده، تصویر مشابهی ارائه می‌دهد: به‌طور میانگین 15 درصد در بیماران جراحی زیبایی و 13 درصد در بیماران پوست. اما مهم‌ترین یافتهٔ این مطالعه میانگین‌ها نیست، بلکه دامنه‌هاست: در مطالعات منفرد، میزان‌ها بین 2 تا 57 درصد متغیر بوده است.
این اعداد را با احتیاط بخوانید. مطالعات در کشورهای مختلف، با پرسشنامه‌های غربالگری متفاوت و بیشتر در بیماران جراحی یا پوست انجام شده‌اند؛ داده‌های ویژهٔ مراجعه‌کنندگان برای اقدامات غیرجراحی مانند فیلر و توکسین بوتولینوم (در زبان عامه 'بوتاکس') کمتر است. آنچه می‌توان با اطمینان گفت این است: این وضعیت در میان متقاضیان اقدامات زیبایی به‌طور آشکار شایع‌تر از جامعهٔ عمومی است و اغلب تشخیص داده نمی‌شود.
این به آن معنا نیست که هر کسی که خواهان اقدام زیبایی است مشکل سلامت روان دارد. اکثریت بزرگ مراجعه‌کنندگان این اختلال را ندارند. اعداد فقط نشان می‌دهند چرا لازم است پزشک در معاینه این احتمال را در نظر داشته باشد.
آیا اقدام زیبایی این نگرانی را برطرف می‌کند؟
اغلب نه. در مطالعه‌ای که 200 نفر با تشخیص اختلال بدریختانگاری بدن را بررسی کرده، حدود دو سوم شرکت‌کنندگان درمانی غیرروان‌پزشکی مانند درمان پوستی یا جراحی دریافت کرده بودند؛ این درمان‌ها به‌ندرت علائم اختلال را بهبود داده بودند. مطالعهٔ پیشین همین گروه پژوهشی با 289 نفر نیز نتیجهٔ مشابهی داشته است.
مروری که موضوع را به‌صورت انتقادی بررسی کرده، بیان می‌کند که مقالات موجود نشان می‌دهند در بیشتر این افراد نتیجه پس از اقدامات زیبایی بد بوده است. همین مرور یک قید صادقانه هم می‌گذارد: مطالعات آینده‌نگر و خوب طراحی‌شده اندک‌اند و نمی‌توان این احتمال را به‌کلی کنار گذاشت که برخی افراد با علائم خفیف که نگرانی‌شان به یک ناحیه محدود است، از اقدام سود ببرند. به همین دلیل تصمیم نه با تعمیم، بلکه توسط پزشکانی گرفته می‌شود که وضعیت فرد را ارزیابی می‌کنند.
اینکه چرا نتیجه اغلب کافی نیست، به جایگاه مشکل مربوط است. در این وضعیت، منشأ رنج بیش از شکل بافت، نحوهٔ درک آن ناحیه است. حتی اگر اقدام از نظر فنی موفق باشد، فرد ممکن است نتیجه را ناکافی بداند، نگرانی ممکن است به ناحیهٔ دیگری منتقل شود یا جست‌وجوی اقدام تازه برای همان ناحیه آغاز شود. چون هر اقدام خطر خاص خود را دارد، این چرخه بدون آنکه سودی داشته باشد خطر را انباشته می‌کند. موضوع درخواست مکرر اقدام را جداگانه در مقالهٔ «بوتاکس و فیلر اعتیادآورند و نمی‌شود کنارشان گذاشت» بررسی می‌کنیم.
اگر نگرانی دربارهٔ ظاهر بخش بزرگی از روز را می‌گیرد، اقدامی که انجام می‌شود اغلب آرامش مورد انتظار را به همراه نمی‌آورد. در چنین وضعیتی به تعویق انداختن اقدام، رد کردن بیمار نیست، بلکه کمک به اوست تا ابتدا به حمایت درست دست یابد.
Dr. Hamza Gemiciمدیر پزشکی Doktorclub · پزشک زیبایی
پرسش‌هایی که می‌توانم از خودم بپرسم
پرسش‌های زیر از پرسش‌های غربالگری که NICE، نهاد راهنماهای سلامت انگلستان، به پزشکان پیشنهاد می‌کند اقتباس شده‌اند. پزشکان از آن‌ها برای فهمیدن اینکه نگرانی تا چه حد بر زندگی روزمره اثر می‌گذارد استفاده می‌کنند.
- آیا دربارهٔ ظاهرم خیلی نگرانم و دوست دارم کمتر به آن فکر کنم؟
- دقیقاً کدام ویژگی‌های ظاهرم مرا آزار می‌دهند؟
- در یک روز معمولی چند ساعت ذهنم درگیر ظاهرم است؟ (راهنما بیش از یک ساعت در روز را زیاد می‌داند.)
- این نگرانی چگونه بر زندگی‌ام اثر می‌گذارد؟
- آیا انجام کارم یا بودن با دوستانم را دشوار می‌کند؟
از نظر اقدامات زیبایی، افزودن این پرسش‌ها هم می‌تواند مفید باشد: آیا پس از اقدامات قبلی آرام شدم یا خیلی زود در جست‌وجوی نقص تازه‌ای برآمدم؟ آیا برای همان شکایت نزد بیش از یک پزشک رفته‌ام؟ وقتی نزدیکانم می‌گویند 'چیزی نمی‌بینم'، می‌توانم حرفشان را باور کنم؟ آیا فکر می‌کنم اگر اقدام انجام نشود زندگی‌ام سامان نمی‌گیرد؟
این یک آزمون نیست و امتیازی ندارد. پاسخ 'بله' به پرسش‌ها به معنای تشخیص نیست و پاسخ 'نه' هم نشان نمی‌دهد که مشکلی وجود ندارد. اگر پاسخ‌هایتان شما را به فکر فرو می‌برد، همین دلیل کافی است که آن را با پزشک خانواده یا یک متخصص سلامت روان در میان بگذارید.
اگر پزشک اقدام را به تعویق بیندازد یا پیشنهاد نکند، چه معنایی دارد؟
اینکه پزشکی بگوید 'فعلاً این کار را انجام ندهیم' یا 'این اقدام را به شما پیشنهاد نمی‌کنم' ممکن است دلخورکننده باشد. اما این اغلب نشان می‌دهد که پزشک به حرف شما گوش داده و نه فقط به اقدام، بلکه به خود شما فکر می‌کند. راهنمای NICE توصیه می‌کند پزشکان در افرادی که خواهان اقدام زیبایی یا پوستی‌اند این احتمال را همواره در نظر داشته باشند و افرادی که به این اختلال مشکوک‌اند توسط متخصص سلامت روانِ باتجربه در این زمینه ارزیابی شوند.
- اگر احتمال آرام شدن شما با اقدام کم باشد، پزشک شما را از خطری محافظت می‌کند که سودی برایتان ندارد.
- گرفتن کمک برای خود نگرانی در ابتدا، تصمیمی را که بعداً گرفته می‌شود سنجیده‌تر می‌کند.
- به تعویق انداختن اغلب بسته شدن یک در نیست، بلکه تغییر ترتیب است: اول ارزیابی، بعد تصمیم.
- فرد انجام‌دهنده‌ای که هر درخواستی را بی‌چون‌وچرا می‌پذیرد، از پزشکی که منافع شما را در نظر دارد ایمن‌تر نیست.
وقتی پزشکی اقدامی را پیشنهاد نمی‌کند، به جای رفتن فوری به جای دیگر، پرسیدن دلیل آن مفید است. اگر پاسخ مشابهی را از بیش از یک پزشک گرفته‌اید، این اطلاعاتی است که ارزش تأمل دارد. نکاتی که هنگام انتخاب پزشک و مرکز باید در نظر گرفت در مقالهٔ «فهرست ایمنی 10 ماده‌ای برای انتخاب کلینیک و پزشک در پزشکی زیبایی» و چارچوب کلی برای کسانی که نخستین بار به اقدامی فکر می‌کنند در مقالهٔ «راهنمای کسانی که برای نخستین بار سراغ پزشکی زیبایی می‌روند» آمده است.
شبکه‌های اجتماعی و فیلترها چقدر اثر دارند؟
نگاه کردن مداوم به تصاویر ویرایش‌شده و فیلترشده ممکن است درک چهرهٔ 'معمولی' را تغییر دهد. در یک مطالعهٔ کیفی بر پایهٔ مصاحبه با 24 زن که فیلر لب را به شکلی آشکارا اغراق‌آمیز تزریق کرده بودند، بیشتر شرکت‌کنندگان گفته بودند که شبکه‌های اجتماعی بر برداشتشان از زیبایی اثر گذاشته است؛ پژوهشگران این را جابه‌جایی تدریجی ادراک در گذر زمان توصیف کرده‌اند. این گروهی کوچک و گزینش‌شده است و رابطهٔ علّی را نشان نمی‌دهد. با این حال یادآوری خوبی است که تصمیم دربارهٔ اقدام را نه بر اساس یک تصویر روی صفحه، بلکه بر اساس چهرهٔ خود در آینه و معاینهٔ پزشک بگیرید. برای درخواست‌های افراد کم‌سن می‌توانید مقالهٔ «پزشکی زیبایی در نوجوانان» را ببینید.
نگران یکی از نزدیکانم هستم، چه کاری می‌توانم بکنم؟
- به جای بحث دربارهٔ 'نقصی' که می‌بینید، رنجی را که تجربه می‌کند جدی بگیرید: گفتن 'می‌بینم این موضوع چقدر خسته‌ات کرده' از گفتن 'هیچ مشکلی نداری' مؤثرتر است.
- اطمینان دادن مکرر دربارهٔ ظاهرش آرامشی کوتاه‌مدت می‌دهد، اما تصور می‌شود نگرانی را تغذیه می‌کند. به جای اطمینان دادن، پیشنهاد کنید با هم دنبال کمک بگردید.
- از برچسب‌هایی مانند 'خودپسند' یا 'وسواسی' و از تمسخر پرهیز کنید؛ این وضعیت یک انتخاب نیست.
- پیشنهاد کنید به پزشک خانواده یا متخصص سلامت روان مراجعه کند؛ اگر بخواهد، پیشنهاد دهید در وقت ملاقات همراهش بروید.
- برای اقدام تازه فشار نیاورید و تلاش هم نکنید اقدام را ممنوع کنید؛ پیشنهاد کنید تصمیم پس از یک ارزیابی گرفته شود.
- اگر متوجه ناامیدی، جمله‌هایی مانند 'نمی‌خواهم زنده باشم' یا نشانه‌های آسیب رساندن به خود شدید، او را تنها نگذارید و کمک اورژانسی بخواهید.
- مرزها و سلامت خودتان را هم در نظر داشته باشید؛ همراهی کردن ممکن است خسته‌کننده باشد.
آیا درمان‌های مؤثری وجود دارد؟
بله. NHS و NICE برای درمان این وضعیت دو رویکرد را پیشنهاد می‌کنند: درمان شناختی‌رفتاری و گروهی از داروهای ضدافسردگی. درمان شناختی‌رفتاری بر شناختن موقعیت‌هایی که نگرانی را برمی‌انگیزند و تغییر واکنش به آن‌ها تمرکز دارد؛ معمولاً شامل رویارویی گام‌به‌گام فرد با موقعیت‌هایی است که از آن‌ها دوری می‌کند و کاهش رفتارهایی مانند وارسی در آینه. در درمان دارویی از داروهای ضدافسردگی که از راه سروتونین اثر می‌کنند استفاده می‌شود. اینکه کدام رویکرد، چه زمانی و برای چه مدت به کار رود را متخصص سلامت روان تعیین می‌کند؛ وقتی علائم شدید باشند، ممکن است هر دو با هم پیشنهاد شوند.
دربارهٔ قوت شواهد باید صریح بود. یک مرور کاکرین گزارش کرده که در آن زمان تعداد اندکی کارآزمایی تصادفی‌شدهٔ کنترل‌شدهٔ کوچک وجود داشته، این کارآزمایی‌ها نشان می‌داده‌اند که هم درمان دارویی و هم درمان شناختی‌رفتاری ممکن است مفید باشند و یافته‌ها باید تکرار شوند. یعنی این درمان‌ها گزینه‌هایی هستند که نهادها پیشنهاد می‌کنند و برای مؤثر بودنشان شواهدی وجود دارد، اما همه به یک اندازه پاسخ نمی‌دهند و بهبود زمان می‌برد.
برای گام نخست می‌توانید مستقیماً یا از طریق پزشک خانواده به متخصص روان‌پزشکی مراجعه کنید. توضیح صریح نگرانی‌تان به پزشکی که برای اقدام زیبایی با او صحبت می‌کنید نیز یک آغاز است؛ پزشک می‌تواند شما را به متخصص مناسب ارجاع دهد. در این میان خواب منظم، تحرک و گذراندن وقت با کسانی که دوستشان دارید می‌تواند حمایتگر باشد، اما جای درمان را نمی‌گیرد.
اگر فکر آسیب رساندن به خود یا پایان دادن به زندگی‌تان را دارید: بدون معطلی با 112 تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید
- این افکار ممکن است در این وضعیت پیش بیایند و نشانهٔ ضعف نیستند؛ به کمک پزشکی فوری نیاز دارند.
- تنها نمانید: به یکی از نزدیکان مورد اعتمادتان خبر دهید و از او بخواهید نزد شما بیاید.
- اگر نگران یکی از نزدیکانتان هستید، او را تنها نگذارید و به جای او کمک بخواهید.
- در این دوره دربارهٔ اقدام زیبایی تصمیم نگیرید؛ اول باید در امان باشید.
جمع‌بندی
اگر نگرانی دربارهٔ ظاهر بخش بزرگی از زندگی‌تان را گرفته است، مشکل به احتمال زیاد در آینه نیست، بلکه در خود نگرانی است و برای آن کمک مؤثر وجود دارد. اقدامات زیبایی در این وضعیت اغلب آرامش مورد انتظار را به همراه نمی‌آورند. پزشکی که اقدام را به تعویق می‌اندازد یا پیشنهاد نمی‌کند، مخالف شما نیست، بلکه کنار شماست. کمک خواستن ضعف نیست، بلکه آغاز حل مشکل از جای درست آن است.
پرسش‌هایی که بهتر است از پزشک بپرسید
- به نظر شما شکایت من مربوط به ویژگی‌ای است که با این اقدام تغییر کند؟
- احتمال اینکه پس از این اقدام انتظارم برآورده نشود چقدر است؟
- آیا پیشنهاد می‌کنید اقدام را به تعویق بیندازیم یا انجام ندهیم؛ دلیلش را توضیح می‌دهید؟
- نگرانی من دربارهٔ ظاهرم بخش بزرگی از روزم را می‌گیرد؛ با چه کسی باید دربارهٔ آن صحبت کنم؟
- آیا پیشنهاد می‌کنید پیش از تصمیم‌گیری با یک متخصص سلامت روان صحبت کنم؟
- از اقدامات قبلی راضی نبوده‌ام؛ این بر تصمیم تازه‌ام چه اثری دارد؟
- برای تصمیم‌گیری چه مدت باید به خودم فرصت بدهم؟
- آیا پس از دریافت کمک می‌توانیم اقدام را دوباره بررسی کنیم؟
پرسش‌های متداول
از ظاهرم راضی نیستم؛ آیا اختلال تصویر بدنی دارم؟
گاهی از ظاهر خود ناراحت بودن بسیار رایج است و به‌خودی‌خود اختلال نیست. اگر نگرانی هر روز ساعت‌ها وقت شما را می‌گیرد، بر کار یا روابطتان اثر می‌گذارد و شما را بسیار فرسوده می‌کند، صحبت با یک متخصص سلامت روان مفید است. تشخیص را فقط ارزیابی متخصص می‌تواند بگذارد؛ این صفحه تشخیص نمی‌گذارد.
آیا اقدام زیبایی اختلال بدریختانگاری بدن را برطرف می‌کند؟
پژوهش‌ها نشان می‌دهند که در بیشتر افرادی که این وضعیت را دارند، اقدامات زیبایی و پوستی نگرانی را کاهش نمی‌دهند. این احتمال که برخی افراد با علائم خفیف سود ببرند به‌کلی رد نشده است؛ به همین دلیل تصمیم را پزشکانی می‌گیرند که فرد را ارزیابی می‌کنند.
پزشک نخواست اقدام را انجام دهد؛ آیا باید نزد پزشک دیگری بروم؟
گرفتن نظر دوم حق شماست. اما بهتر است ابتدا بپرسید چرا اقدام پیشنهاد نشده است. اگر پاسخ مشابهی را از بیش از یک پزشک می‌گیرید، گرفتن کمک برای خود نگرانی ممکن است گامی مفیدتر از جست‌وجوی فرد انجام‌دهندهٔ تازه باشد.
آیا این وضعیت فقط در زنان دیده می‌شود؟
خیر. هم زنان و هم مردان را درگیر می‌کند. در مطالعاتی که مراجعه‌کنندگان زیبایی و پوست را بررسی کرده‌اند، افرادی از هر دو جنس حضور داشته‌اند؛ در مردان نیز ممکن است تشخیص داده نشود.
آیا درمان دارد و چقدر طول می‌کشد؟
درمان شناختی‌رفتاری و داروهای ضدافسردگی که با تصمیم پزشک مصرف می‌شوند، درمان‌های پیشنهادی‌اند. مدت درمان از فردی به فرد دیگر متفاوت است و بهبود معمولاً چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد. برنامه را متخصص سلامت روان تعیین می‌کند.
آیا خودبه‌خود برطرف می‌شود؟
نهادهای سلامت بیان می‌کنند که چندان انتظار نمی‌رود علائم بدون درمان برطرف شوند و ممکن است با گذشت زمان شدیدتر شوند. به همین دلیل به جای صبر کردن، صحبت با پزشک توصیه می‌شود.
یکی از نزدیکانم مدام اقدام تازه می‌خواهد؛ چگونه قانعش کنم؟
بحث دربارهٔ ظاهرش یا ممنوع کردن اقدام اغلب نتیجه‌ای ندارد. نشان دهید که رنجش را جدی می‌گیرید و پیشنهاد کنید با هم نزد پزشک خانواده یا متخصص سلامت روان بروید. اگر نشانه‌ای از آسیب رساندن به خود دیدید، کمک اورژانسی بخواهید.
آیا شبکه‌های اجتماعی باعث این وضعیت می‌شوند؟
علت این اختلال دقیقاً شناخته نشده است. داده‌هایی وجود دارد که نگاه کردن مداوم به تصاویر ویرایش‌شده ممکن است بر برداشت از زیبایی اثر بگذارد، اما نشان داده نشده که این به‌تنهایی باعث اختلال شود.
منابع
- Body dysmorphic disorder (BDD) — NHS (بریتانیا), 2023
- Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (Clinical guideline CG31) — National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2005
- Body dysmorphic disorder in different settings: A systematic review and estimated weighted prevalence (Veale D و همکاران). Body Image 2016;18:168–186. PMID: 27498379 — Body Image, 2016
- Prevalence of Body Dysmorphic Disorder in Plastic Surgery and Dermatology Patients: A Systematic Review with Meta-Analysis (Ribeiro RVE). Aesthetic Plast Surg 2017;41(4):964–970. PMID: 28411353 — Aesthetic Plastic Surgery, 2017
- A critical review of cosmetic treatment outcomes in body dysmorphic disorder (Bowyer L و همکاران). Body Image 2016;19:1–8. PMID: 27517118 — Body Image, 2016
- Nonpsychiatric medical treatment of body dysmorphic disorder (Crerand CE, Phillips KA, Menard W, Fay C). Psychosomatics 2005;46(6):549–555. PMID: 16288134 — Psychosomatics, 2005
- Pharmacotherapy and psychotherapy for body dysmorphic disorder (Ipser JC, Sander C, Stein DJ). Cochrane Database Syst Rev 2009;(1):CD005332. PMID: 19160252 — Cochrane Database of Systematic Reviews, 2009
هیئت متخصصان پزشکی زیبایی
متن اصلی ترکی این مقاله توسط هیئت متخصصان پزشکی زیبایی Doktorclub بررسی شده است. این صفحه ترجمه‌ای است که با متن اصلی مقایسه شده و هنوز توسط پزشکی فارسی‌زبان بررسی نشده است.
