AB kuralı: Sohbet botu yapay zekâ olduğunu söyleyecek

Avrupa Komisyonu 31 Temmuz 2026'da bir basın açıklaması yayımladı. Buna göre Komisyon bünyesindeki Yapay Zekâ Ofisi (AI Office) ve üye devletlerin yetkili otoriteleri, 2 Ağustos'tan itibaren yasayı uygulamaya başladı. Aynı tarihte Yasa'nın 50'nci maddesindeki şeffaflık yükümlülükleri de uygulanmaya başladı.

Kuralların özü basit. Sohbet botu ve benzeri etkileşimli sistemler, kullanıcıya bir insanla değil yapay zekâyla konuştuğunu bildirecek. Derin sahte içerikler (deepfake, yapay zekâyla üretilmiş ya da değiştirilmiş görüntü, video veya ses) etiketlenecek. Üretken yapay zekâ çıktıları ise makinece okunabilir bir işaret taşıyacak.

Komisyon, bu kuralların nasıl yorumlanacağını anlatan rehberin içeriğini 20 Temmuz 2026'da onayladı. Belgenin kendisi de bunun bir taslak olduğunu belirtiyor. Rehber, tüm dil çevirileri hazır olunca resmen kabul edilecek ve ancak o zaman uygulanabilir hâle gelecek. Komisyon ayrıca yapay zekâ içeriğinin şeffaflığına ilişkin gönüllü uygulama kuralını imzalayan 180'i aşkın kuruluşun ilk listesini paylaştı.

Rehberin sağlığa değen birkaç örneği, hekimler açısından en somut kısım. Komisyon, sağlık dahil pek çok alanda kullanılan sohbet botlarını ve sesli asistanları doğrudan kapsamda sayıyor. Buna karşılık yalnızca eğitimli sağlık profesyonellerinin kullanacağı, tanıyı destekleyip tedavi öneren etkileşimli sistemleri "yapay zekâ olduğu açık" istisnasına örnek veriyor.

Rehber, bazı bağlamlarda tek seferlik bir uyarının yetmeyebileceğini de not ediyor. Sağlık tavsiyesi, kullanıcının yanıltılma riskinin yüksek olduğu alanlar arasında anılıyor. Yaşlılar ve engelliler gibi kırılgan kullanıcılarda periyodik hatırlatma gerekebileceği belirtiliyor.

İşaretleme tarafında da iki örnek dikkat çekiyor.

Tıbbi cihaz içindeki teknik görüntü işleme ya da rekonstrüksiyon işaretleme gerektirmiyor. Rehber burada ek açıklamaları, çerçeveleri, konturları ve ısı haritalarını sayıyor. Konuşma dökümleri de anlamı değiştirmediği için aynı grupta. Buna karşılık yapay zekâyla üretilmiş metin özetleri anlamsal değişiklik sayılıyor ve işaretleme gerektiriyor.

Kamu sağlığı gibi kamu yararına konulardaki metinler için ayrı bir kural var. Kamuoyunu bilgilendirmek için yayımlanan yapay zekâ metinleri, insan incelemesinden ya da editoryal denetimden geçmediyse etiketlenmeli. Rehber buna bir yaşam tarzı sitesindeki hastalık ve diyet karşılaştırması yazısını örnek gösteriyor.

Asıl takvim değişikliği Avrupa Parlamentosu ve Konseyi'nin 8 Temmuz 2026 tarihli (AB) 2026/1744 sayılı Tüzüğüyle geldi. "Digital Omnibus on AI" adlı bu metin 24 Temmuz'da AB Resmî Gazetesi'nde yayımlandı. Tüzüğe göre Ek III'teki yüksek riskli sistemlerin kuralları 2 Aralık 2027'de başlayacak. Ek I kapsamındaki düzenlenmiş ürünlere gömülü sistemler için tarih 2 Ağustos 2028.

Ek I, tıbbi cihaz tüzüğünü (AB 2017/745) de içeren ürün mevzuatı listesi. Bu nedenle onaylanmış kuruluş değerlendirmesi gereken tıbbi cihaz yazılımlarının yüksek risk yükümlülükleri 2028'e kaldı. Tüzüğün gerekçesi, standartların ve ulusal denetim yapılarının gecikmesi. Aynı metin, 2 Ağustos 2026'dan önce piyasaya çıkmış üretken sistemlere işaretleme için 2 Aralık 2026'ya kadar süre tanıyor.

Bu bir klinik çalışma değil, yürürlükteki bir hukuk metni ve onun resmî yorum belgesi. Tarihler ve tüzük numarası EUR-Lex'teki resmî metinden doğrulandı.

Buna karşın 50'nci madde rehberi henüz resmen kabul edilmiş son metin değil; ifadeler değişebilir. Rehberdeki örnekler de bağlayıcı yorum değil, Komisyonun yaklaşımını gösteriyor. Nihai yorumu Avrupa Birliği Adalet Divanı yapar.

Bir sınırlılık daha var. Yasa'nın 99'uncu maddesi, şeffaflık ihlallerinde 15 milyon avroya ya da küresel yıllık cironun yüzde 3'üne kadar ceza öngörüyor. Ancak denetimin etkinliği, üye devletlerin ulusal otoriteleri atamasına ve yeterli kaynak ayırmasına bağlı. Komisyon da açıklamasında bunu vurguluyor.

Bildirim yükümlülüğü öncelikle sistemi tasarlayan sağlayıcıya ait. Yine de AB'de hizmet veren bir hastanenin randevu ya da semptom botu bu kurala uygun olmalı. Yalnızca eğitimli sağlık profesyonellerinin kullandığı karar destek aracı ise rehberde istisna örneği. Pratik bir kontrol listesi şöyle olabilir:

• Hastanın kullandığı sohbet botu, ilk mesajda yapay zekâ olduğunu açıkça söylüyor mu?
• Yaşlı ya da okuryazarlığı düşük hastalar için hatırlatma tekrarlanıyor mu?
• Hastaya giden yapay zekâ özetleri ve bilgilendirme metinleri insan denetiminden geçiyor mu?
• Tıbbi cihaz niteliğindeki yazılımlar için üreticiden 2028 takvimine uyum planı istendi mi?

Değişiklik tüzüğü ayrıca dördüncü maddeyi yumuşattı. Kurumların personelinin yapay zekâ okuryazarlığını destekleyecek önlemler alması gerekiyor. Ancak belirli bir düzeyi garanti etme yükümlülüğü yok.

Türkiye AB üyesi değil, ancak Yasa'nın kapsamı AB sınırlarıyla sınırlı kalmıyor. Yasa'nın ikinci maddesine göre AB'de ürün sunan sağlayıcılar, nerede kurulmuş olurlarsa olsunlar kurallara tabi. Çıktısı AB'de kullanılan üçüncü ülke sistemleri de kapsama giriyor. AB hastalarına hizmet veren Türk sağlık kuruluşları ve yazılım girişimleri bu nedenle takvimi izlemeli.

Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun (TİTCK) uyguladığı Tıbbi Cihaz Yönetmeliği, 2 Haziran 2021 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. Yönetmeliğin 109'uncu maddesi AB'nin 2017/745 sayılı tüzüğüne uyum amacıyla hazırlandığını belirtiyor. Ancak AB Yapay Zekâ Yasası'nın Türk mevzuatına aktarıldığına dair bir düzenleme bulamadık.

Hastanın sohbet botuna yazdığı şikâyet ve belirtiler de sağlık verisidir. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun (KVKK) altıncı maddesi bu veriyi özel nitelikli sayıyor. Türkiye'de bot kuran bir kurum, AB şeffaflık kuralından önce bu yerel çerçeveye tabi.