Anti-tTG IgA Pozitif: Çölyak mı, Biyopsi Gerekir mi?

Anti-tTG IgA pozitifliği çölyak hastalığını güçlü biçimde düşündürür, ama tek başına kesin tanı değildir. Test, gluten yemeye devam ederken ve total IgA ile birlikte yapılmalıdır. BSG 2026 kılavuzu, belirtisi olan seçilmiş erişkinlerde değer üst sınırın 10 katı veya üzerindeyse biyopsisiz tanıya izin verir. Çocuklarda ESPGHAN 2020 ölçütleri, yorumda ise raporunuzdaki laboratuvarın kendi üst sınırı esas alınır.

Çölyak testleri raporda genellikle şu adlarla yer alır:

• Doku transglutaminaz IgA (tTG-IgA, anti-tTG IgA): İlk tercih edilen testtir. Sonuç sayısal verilir; yanında laboratuvarın üst sınırı ya da "negatif/pozitif" aralığı yazar.
• Total IgA (serum immünglobulin A): IgA eksikliğini dışlamak için istenir. Birim çoğunlukla g/L ya da mg/dL'dir.
• Anti-endomisyum IgA (EMA-IgA): Zayıf pozitif tTG sonucunu doğrulamak için kullanılır; sonuç pozitif/negatif ya da titre olarak verilir.
• DGP-IgG ve tTG-IgG: IgA eksikliği olan kişilerde kullanılan IgG tabanlı testlerdir.
• HLA-DQ2/DQ8: Genetik yatkınlık testidir; yalnız seçilmiş durumlarda istenir.

Birim ve üst sınır, kullanılan kite göre değişir. Bu yüzden iki farklı laboratuvarın sayıları doğrudan karşılaştırılamaz. BSG 2026, 10 kat kuralının her laboratuvarın kendi testine göre uygulanmasını ister. e-Nabız "Tahlillerim" bölümü sonuçları referans değerleriyle listeler ve aralık dışındakileri renklendirerek gösterir.

Kaynak: BSG erişkin çölyak kılavuzu (2026); NICE NG20 (2015).

Referans aralığı sağlıklı kişilerin %95'ini kapsar; sağlıklı kişilerin yaklaşık 20'de biri aralığın biraz dışında çıkabilir. BSG 2026'ya göre seçici IgA eksikliği yaklaşık 500–700 kişiden birinde görülür. Çölyak hastalarının yaklaşık %2'sinde IgA eksikliği vardır. IgA eksikliği olan kişilerin ise yaklaşık %6'sında çölyak bulunur.

Gluten yiyen bir kişide anti-tTG IgA pozitifliği, en sık çölyak hastalığına bağlıdır. Yine de kesin tanı için sonraki adımlar gerekir:

• Erişkinde değer üst sınırın 10 katı veya üzerindeyse: BSG 2026'ya göre belirtisi olan ve uzman merkezde değerlendirilen erişkinlerde biyopsisiz tanı seçeneği vardır. Bu yol isteğe bağlıdır ve hasta ile ortak kararla seçilir.
• Biyopsisiz yolun uygun olmadığı durumlar: IgA eksikliği, yeni tip 1 diyabet tanısı, alarm belirtileri ya da başka bir hastalık şüphesi. BSG 2026, yeni tanı tip 1 diyabette tTG'nin geçici yükselebileceğini belirtir.
• Değer 10 katın altındaysa: NICE NG20'ye göre pozitif serolojisi olan erişkinler, endoskopik ince bağırsak biyopsisi için gastroenteroloji uzmanına yönlendirilir.
• Çocuklarda: ESPGHAN 2020'ye göre tTG-IgA üst sınırın 10 katı veya üzerinde ve ikinci bir kan örneğinde EMA-IgA pozitifse, biyopsisiz tanı konabilir. Bu kararı çocuk gastroenteroloji uzmanı verir.

ACG 2023 kılavuzu da erişkinlerin çoğunda tanının biyopsiyle doğrulanmasını ister. Biyopsi yapılacaksa BSG 2026, onikiparmak bağırsağının ikinci kısmından en az 4, ilk kısmından 2 parça alınmasını önerir.

Yanlış pozitiflik de olabilir. BSG 2026, kronik karaciğer hastalığı, tip 1 diyabet gibi otoimmün hastalıklar, bağırsak enfeksiyonları ve test farklılıklarını sayar. Serolojisi pozitif ama biyopsisi normal ya da çok hafif olan kişilere "potansiyel çölyak" denir.

Gluten yiyen ve total IgA'sı normal bir kişide negatif anti-tTG IgA, çölyağı büyük ölçüde uzaklaştırır. BSG 2026'ya göre sonucu yanlış negatif yapabilecek durumlar şunlardır:

• Testten önce glutenin azaltılması ya da kesilmesi.
• IgA eksikliği; bu kişilerde IgA tabanlı testler negatif çıkar.
• Bağışıklığı baskılayan ilaçlar ya da bağışıklık yetmezliği.

NICE NG20'ye göre serolojisi negatif olduğu hâlde çölyak şüphesi süren kişiler gastroenteroloji uzmanına yönlendirilir.

• tTG-IgA pozitif + total IgA normal + EMA-IgA pozitif: Çölyak olasılığı yüksektir. NICE NG20, zayıf pozitif tTG ile pozitif EMA birlikteliğini de pozitif seroloji sayar.
• tTG-IgA negatif + total IgA düşük: Sonuç güvenilir değildir. BSG 2026, IgG tabanlı testler ve biyopsi önerir.
• tTG-IgA pozitif + ferritin, B12 ya da folat düşük: Emilim bozukluğuna bağlı eksiklik olabilir. NICE NG20, açıklanamayan demir, B12 veya folat eksikliğinde çölyak testi önerir.
• tTG-IgA pozitif + karaciğer enzimleri yüksek: NICE NG20, nedeni bilinmeyen kalıcı enzim yüksekliğinde çölyak testini düşünür. Kronik karaciğer hastalığı ise tTG'yi yalancı pozitif yapabilir.
• HLA-DQ2 ve DQ8 negatif: BSG 2026'ya göre çölyak olasılığı çok düşüktür ve başka tanı düşünülmelidir.

• Gluteni kesmeyin. NICE NG20, testten önce en az 6 hafta her gün birden fazla öğünde gluten yenmesini önerir.
• Daha önce glutensiz diyete geçtiyseniz: BSG 2026, hekim gözetiminde günde 3–6 g gluten ile en az 6 hafta "gluten yüklemesi" önerir.
• Tanı kesinleşmeden glutensiz diyete başlamayın. NICE NG20 bunu açıkça önerir.
• İlaçlarınızı söyleyin. Bağışıklığı baskılayan ilaçlar sonucu etkileyebilir; bu ilaçları kendiniz bırakmayın.
• Yüksek doz biyotin kullanıyorsanız laboratuvara bildirin. Sağlık Bakanlığı Toplam Test Süreci Rehberi'ne (2024) göre biyotin bazı immünolojik testleri etkileyebilir.

• Erişkin: Gastroenteroloji. Sıradaki testler total IgA, gerekirse EMA-IgA, IgA eksikliğinde IgG tabanlı testler ve endoskopik biyopsidir.
• Çocuk: Çocuk gastroenteroloji. ESPGHAN 2020 ölçütlerine göre ikinci örnekte EMA-IgA istenebilir.
• Eşlik eden eksiklikler için: Hemogram, ferritin, B12 ve folat. Kansızlık bulguları için tam kan sayımı rehberine bakabilirsiniz.
• Tanı kesinleşirse: ACG 2023'e göre tedavi sıkı glutensiz diyettir ve tıbbi izlem ömür boyu sürer.

• Ulusal rehber: Sağlık Bakanlığı'nın Çölyak Hastalığında Aile Hekimleri İçin Tanı, Tedavi ve İzlem Rehberi (2019, Yayın No 1111), doku transglutaminaz IgA'yı ilk tercih edilecek test olarak tanımlar. Rehber, IgA eksikliğinin araştırılmasını ve gerekirse IgG tabanlı testlerle desteklenmesini ister.
• Biyopsi: Aynı rehber, serolojisi pozitif hastalarda üst endoskopi ve biyopsi öngörür; biyopsi gluten içeren diyet sürerken yapılmalıdır. BSG 2026'daki erişkin biyopsisiz yol bu rehberde yer almaz.
• Sıklık: Rehberde aktarılan Türkiye verilerine göre 20.190 okul çocuğunda çölyak sıklığı %0,47 (212'de 1), erişkinlerde %1,0 bulunmuştur.
• Risk grupları: Birinci derece akrabalarında çölyak olanlar, tip 1 diyabet, Hashimoto tiroiditi, seçici IgA eksikliği, Down, Turner ve Williams sendromu rehberde sayılan gruplar arasındadır.
• Glutensiz etiket: Türk Gıda Kodeksi'ne göre "glutensiz" ibaresi, gluten düzeyi 20 mg/kg'ı aşmayan gıdalarda kullanılabilir.
• İzlem: Rehber, tanıdan sonraki ilk yıl 3–6 ayda bir, sonra yılda bir kez kan testleriyle izlem önerir.

• Şiddetli ishal ile birlikte baş dönmesi, çok az idrar yapma ya da bayılma gibi sıvı kaybı belirtileri: aynı gün acil servise gidin; bayılmada 112'yi arayın.
• Dışkıda kan, siyah dışkı ya da kanlı kusma: hemen acil servise başvurun.
• Çocukta sürekli kusma, sıvı alamama, belirgin halsizlik ya da uyku hâli: hemen acil servise gidin.
• İstemsiz kilo kaybıyla birlikte şiddetli karın ağrısı: aynı gün hekime başvurun.
• Laboratuvar sizi kritik bir sonuç için aradıysa: aynı gün hekiminize ya da acil servise başvurun.

• Tahlil Rehberi: tüm testler
• Çölyak belirtileri nelerdir?
• Kalprotektin yüksekliği: Crohn mu, IBS mi?
• Tam kan sayımı (hemogram) nasıl okunur?
• Tiroid testleri: TSH, T3, T4, anti-TPO

• BSG'nin 2026 erişkin çölyak kılavuzu eklendi: seçilmiş erişkinlerde isteğe bağlı biyopsisiz tanı ve günde 3–6 g gluten yüklemesi.
• Çocuklar için ESPGHAN 2020, erişkinler için ACG 2023 ölçütleri esas alındı.
• Türkiye için Sağlık Bakanlığı 2019 aile hekimliği çölyak rehberi kullanıldı.