Babanın yaşı doğurganlığı ve bebeğin sağlığını etkiler mi? İleri baba yaşı riskleri

• Yeni mutasyonlar: İzlanda'da 78 aile üzerinde yapılan tüm genom çalışmasında, babanın yaşındaki her 1 yıllık artış çocuğa geçen yeni mutasyon sayısını yaklaşık 2 artırdı (Kong ve ark., Nature, 2012).
• Gebe kalma süresi: 2.112 gebe kadınla yapılan bir İngiltere çalışmasında, 45 yaş üstü erkeklerin eşlerinde gebeliğin 1 yıldan uzun sürmesi 25 yaş altı erkeklere göre 4,6 kat daha olasıydı (Hassan ve Killick, Fertility and Sterility, 2003).
• Düşük: 9 çalışmanın meta-analizinde, babası 45 yaş ve üzerinde olan gebeliklerde düşük riski 25–29 yaşa göre 1,43 kat bulundu (du Fossé ve ark., Human Reproduction Update, 2020).
• Otizm: 5 ülkede 5,7 milyondan fazla çocuğun izlendiği çalışmada otizm spektrum bozukluğu, 50 yaş ve üzeri babaların çocuklarında %0,87, 20–29 yaş babaların çocuklarında %0,51 oranında görüldü (Sandin ve ark., Molecular Psychiatry, 2016).
• Erken doğum: ABD'de 40,5 milyon doğumun incelendiği çalışmada 45 yaş ve üzeri babaların bebeklerinde erken doğum olasılığı %14 daha yüksekti (Khandwala ve ark., BMJ, 2018).
• Türkiye'de sperm dondurma: Yönetmelik, sperm saklamayı yalnız sayılan tıbbi zorunluluklarda izin verir; yaşa bağlı (isteğe bağlı) dondurma bu listede yoktur (ÜYTE Yönetmeliği, md. 20, 2014).

Evet, ama kadının yaşı kadar güçlü değil. Erkek ileri yaşta da sperm üretmeye devam eder. Buna karşın gebeliğin gerçekleşmesi daha uzun sürebilir.

İngiltere'de Hassan ve Killick'in 2.112 gebe kadınla yaptığı çalışmada, erkeğin yaşı arttıkça gebe kalma süresi uzadı. 45 yaş üstündeki erkeklerde bu süre yaklaşık 5 kat uzundu. 25 yaş altındaki erkeklerle karşılaştırıldığında, 45 yaş üstü erkeklerin eşlerinde gebeliğin 1 yıldan uzun sürmesi 4,6 kat, 2 yıldan uzun sürmesi 12,5 kat daha olasıydı. Sonuç, eşi genç olan çiftler ayrı incelendiğinde de benzerdi.

Sperm tahlilinde (spermiyogram) yaşla değişen değerler de bellidir. 90 çalışmayı ve 93.839 erkeği kapsayan bir meta-analizde yaşla birlikte meni hacmi, sperm hareketliliği, ileri doğru hareket eden sperm oranı ve normal biçimli sperm oranı azaldı. DNA'sı hasarsız sperm oranı da düştü. Beklenmedik biçimde, mililitredeki sperm sayısı (yoğunluk) yaşla anlamlı olarak düşmedi (Johnson ve ark., 2015).

Bir yıl düzenli ilişkiye rağmen gebelik olmuyorsa iki eş birlikte değerlendirilmelidir. Spermiyogramın nasıl yorumlandığını erkek kısırlığı ve spermiyogram rehberinde bulabilirsiniz.

De novo mutasyon, anne ya da babanın kendi genlerinde bulunmayan, ilk kez çocukta ortaya çıkan genetik değişikliktir. ACMG'ye göre sperm üretimi sırasında çok sayıda hücre bölünmesi olduğu için bu tür değişikliklerin oranı erkekte kadına göre çok daha yüksektir ve babanın yaşıyla artar. Her bölünme küçük bir kopyalama hatası olasılığı taşır.

Kong ve arkadaşlarının 2012'de Nature'da yayımladığı çalışma bu ilişkiyi ölçtü:

• Babaların ortalama yaşı 29,7 olan 78 ailede tüm genom dizilendi.
• Babanın yaşındaki her 1 yıllık artış, çocuğa geçen yeni mutasyon sayısını yaklaşık 2 artırdı.
• Hesaplamaya göre babadan gelen mutasyon sayısı yaklaşık her 16,5 yılda iki katına çıkıyordu.
• Rastlantısal değişkenlik dışında kalan farkın neredeyse tamamını babanın yaşı açıkladı.

Bu bulgu, babanın yaşının bazı hastalıklarla ilişkisini açıklayan biyolojik bir mekanizmadır. Amerikan Üreme Tıbbı Derneği (ASRM) 2025 görüşünde bu artışa karşın tek bir çocuk için genel riskin düşük kaldığını vurgular.

Bu üç durumla ilişki gösterilmiştir. Ancak sonuçları okurken göreli risk ile mutlak risk ayrımı önemlidir. Göreli risk, bir grubun riskinin başka bir gruba göre kaç kat olduğunu söyler. Mutlak risk ise gerçekte 100 ya da 1.000 çocuktan kaçında görüldüğünü söyler. Nadir bir durumda riskin iki katına çıkması, mutlak riskin hâlâ düşük olduğu anlamına gelebilir.

Otizm: Danimarka, İsrail, Norveç, İsveç ve Batı Avustralya'dan 5.766.794 çocuğun izlendiği çalışmada risk babanın yaşıyla düzenli olarak arttı. Ancak annenin ileri yaşı, 20 yaşından küçük olması ve anne-baba arasındaki yaş farkının büyük olması da riskle ilişkiliydi. Yani babanın yaşı tek başına belirleyici değildir.

Şizofreni: Kudüs'te doğan 87.907 kişinin izlendiği çalışmada, anne yaşı ve diğer etkenler hesaba katıldıktan sonra risk her 5 yıllık yaş grubunda arttı. Bu çalışma gözlemseldir; neden-sonuç ilişkisini kesin olarak kanıtlamaz.

Akondroplazi: ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin (MedlinePlus) bilgilerine göre bu durum 15.000 ile 40.000 yenidoğandan birinde görülür ve hastaların yaklaşık %80'i bu durumu taşımayan anne-babadan doğar. Yani çoğu yeni mutasyonla ortaya çıkar. Amerikan Tıbbi Genetik Koleji (ACMG) tablosuna göre 50 yaş üstü babada risk 7,8 kat artsa da mutlak risk yaklaşık 1.923'te 1 düzeyindedir.

ACMG aynı belgede, babanın yaşıyla ilişkili durumların çoğunda göreli riskin 2 kat ya da daha az olduğunu belirtir. Kromozom bozuklukları için güçlü kanıt yoktur. Olası istisnalar Down sendromu ve Klinefelter sendromudur.

Düşük: 2020'de yayımlanan sistematik derleme ve meta-analiz, anne yaşını hesaba katan 9 çalışmanın verisini birleştirdi. 25–29 yaşındaki babalarla karşılaştırıldığında düşük riski şöyleydi:

Yazarlar, babanın yaşının etkisinin annenin yaşının etkisinden daha zayıf olduğunu ve anne yaşının etkisinin tam olarak ayıklanamamış olabileceğini belirtir (du Fossé ve ark., 2020).

Ölü doğum ve geç gebelik kaybı: Danimarka'da 23.821 gebeliğin izlendiği çalışmada, babası 50 yaş ve üzerinde olan gebeliklerde gebelik kaybı riski yaklaşık 2 kat (1,88) bulundu. Ancak bu sonuç istatistiksel olarak kesin değildi. Geç gebelik kaybı riskinin 45 yaştan sonra artmaya başladığı görüldü. Yazarlar olay sayısının az olduğunu ve sonucun dikkatle yorumlanması gerektiğini vurgular (Nybo Andersen ve ark., 2004). Kısacası, ölü doğumla ilişki düşükle ilişkiye göre daha belirsizdir.

Doğum sonuçları: ABD'de 2007–2016 arasındaki 40.529.905 canlı doğumun incelendiği çalışmada, 45 yaş ve üzeri babaların bebeklerinde erken doğum olasılığı 25–34 yaştaki babalara göre %14 daha yüksekti. Bu babaların eşlerinde gebelik diyabeti olasılığı %34 daha yüksekti. Yazarlara göre bu etkinin toplum düzeyindeki yansıması şimdilik sınırlıdır (Khandwala ve ark., 2018).

Net bir sınır yoktur. ACMG'nin 2008 tarihli genetik danışmanlık belgesi, ileri baba yaşının açıkça kabul görmüş bir tanımı olmadığını, en sık kullanılan ölçütün gebelik anında 40 yaş ve üzeri olduğunu belirtir. ASRM'nin 2025 etik görüşü de tanım konusunda uzlaşma olmadığını yazar ve riski 30'lu ve 40'lı yaşlarda başlayan bir süreklilik olarak tanımlar.

Çalışmalar da farklı sınırlar kullanır: kimi 40, kimi 45, kimi 50 yaşını eşik alır. Bu yüzden "40 yaşından sonra risk birden artar" demek doğru değildir. Risk yavaş ve kademeli olarak yükselir.

Yaş geri alınamaz, ama atılabilecek adımlar vardır:

• Genel sağlığa dikkat: Sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak, kilo kontrolü ve düzenli hareket sperm sağlığı için önerilir. Ayrıntılar sperm sayısı nasıl artar yazısında.
• Kas geliştirici steroid ve dışarıdan testosteron kullanmamak: Bu ürünler sperm üretimini baskılayabilir. Bkz. anabolik steroid ve kısırlık.
• Gebelik takibini olağan şekilde sürdürmek: ACMG, babası ileri yaşta olan gebeliğin diğer gebeliklerle aynı doğum öncesi tarama kurallarıyla izlenmesini önerir. Babanın yaşına özgü bir tarama ya da tanı testi paneli yoktur. ACMG, bebeğin büyümesini değerlendirmek için 18–20. haftalarda ultrason yapılmasını önerir.
• Kişiye özel genetik danışmanlık: Ailede genetik hastalık öyküsü varsa ya da çiftin endişesi varsa genetik danışmanlık istenebilir (ACMG, 2008).

Sperm dondurma (kriyoprezervasyon), sperm örneğinin ileride kullanılmak üzere çok düşük sıcaklıkta saklanmasıdır. İngiltere'nin üreme tıbbı düzenleyicisi HFEA, dondurulmuş spermle tedavinin taze spermle tedavi kadar başarılı olduğunu belirtir. HFEA, şu durumlarda sperm dondurmanın düşünülebileceğini sıralar:

• Doğurganlığı etkileyebilecek bir tedavi öncesinde (örneğin kanser tedavisi; bkz. testis kanseri rehberi).
• Vazektomi öncesinde yedek seçenek olarak (bkz. vazektomi).
• Sperm kalitesi düşükse ya da düşmekteyse.

ASRM 2025 görüşü, erkeğin daha genç yaşta dondurulmuş spermini kullanmanın ileri yaşla ilişkili riskleri azaltabileceğini belirtir. Ancak yalnız ileri yaş nedeniyle sperm dondurmayı öneren bir kılavuz bu taramada bulunamadı.

Türkiye'de durum farklıdır. 2014 tarihli Üremeye Yardımcı Tedavi (ÜYTE) Yönetmeliği'nin 20. maddesine göre sayılan tıbbi zorunluluklar dışında üreme hücrelerinin saklanması yasaktır. Erkeklerde sayılan durumlar şunlardır:

• Spermin cerrahi yöntemle elde edilmesi.
• Kemoterapi, radyoterapi gibi üreme hücrelerine zarar veren tedaviler öncesi.
• Testislerin alınması gibi üreme işlevini ortadan kaldıracak ameliyatlar öncesi.
• Meni içinde çok az sperm bulunması (kriptozoospermi).

Yaşa bağlı ya da isteğe bağlı sperm dondurma bu listede yer almaz.

• Nereye başvurulur: Gebelik planlayan ya da gebelik elde edemeyen çiftlerde erkek için MHRS üzerinden Üroloji polikliniğine randevu alınabilir. Kadın eş Kadın Hastalıkları ve Doğum polikliniğinde değerlendirilir. Genetik danışmanlık için hastanelerin Tıbbi Genetik bölümlerine başvurulabilir.
• Sperm saklama: ÜYTE Yönetmeliği md. 20'ye göre sperm yalnız sayılan tıbbi zorunluluklarda saklanabilir. Saklama süresi merkezde en fazla 5 yıldır; daha uzun saklama Sağlık Bakanlığı iznine bağlıdır. Saklama 1 yılı aşarsa kişinin her yıl rızasının sürdüğünü bildiren imzalı dilekçe vermesi gerekir.
• SGK: Tüp bebek tedavisinde SGK koşulları erkek kısırlığı rehberinde anlatılmıştır. Tıbbi nedenle sperm dondurma ve saklama ücretinin SGK tarafından karşılanıp karşılanmadığı bu taramada güncel resmî metinden doğrulanamadı.
• Türkiye verisi: Türkiye'de babaların ortalama yaşı ya da ileri baba yaşına bağlı sonuçlara ilişkin resmî bir veri bu taramada doğrulanamadı.

Babanın yaşı kendi başına acil bir durum değildir. Ancak gebelikte ve erkek üreme sağlığında şu durumlarda beklemeyin, en yakın acil servise gidin ya da 112'yi arayın:

• Gebe eşte vajinal kanama, şiddetli karın ya da kasık ağrısı.
• Gebeliğin ileri haftalarında bebek hareketlerinin belirgin olarak azalması ya da kesilmesi.
• Gebe eşte şiddetli baş ağrısı, görme bozukluğu ya da nöbet.
• Erkekte ani başlayan şiddetli testis ağrısı (bkz. ani testis ağrısı).

• Mayıs 2025 – ASRM etik görüşü: ASRM, ileri anne ve baba yaşında yardımcı üreme tedavisine ilişkin yeni bir etik görüş yayımladı (Fertility and Sterility, 2025). Görüş, kesin bir yaş sınırı koymaz; yaş politikasını merkezlere bırakır, ileri yaştaki erkeklerin de kadınlar gibi yaşın etkileri hakkında bilgilendirilmesini ister.
• Nisan 2025 – Danıştay kararı: Danıştay, ÜYTE Yönetmeliği'nin embriyo saklamaya ilişkin fıkrasının bir bölümünü iptal etti. Erkeklerde sperm saklamanın tıbbi zorunluluk listesinde, bu tarama sırasında değişiklik bulunmadı.
• Haziran 2025 – ESHRE kongresi: İtalya ve İspanya'da 6 merkezde 1.712 yumurta bağışı döngüsünün geriye dönük analizinde, 45 yaş üstü erkeklerde düşük oranı %23,8, 45 yaş ve altında %16,3 bulundu. Canlı doğum oranı sırasıyla %35,1 ve %41'di. Bu bir kongre bildirisidir; ESHRE bu konuda resmî bir kılavuz yayımlamadı.
• Son 24 ayda ileri baba yaşına özel yeni bir ESHRE ya da ACMG kılavuzu bu taramada bulunamadı.