Boğaz ağrısı Türkiye'de aile hekimi başvurusunun #1 sebebi — %80'i viral (rinovirüs, koronavirüs, adenovirüs, EBV, influenza), antibiyotik işe yaramaz. %15-30'u bakteriyel — büyük çoğunluğu A grubu beta hemolitik streptokok (S. pyogenes) ve antibiyotik gerektirir. Türkiye'de antibiyotik aşırı kullanımı boğaz ağrısı vakalarında çok yaygın → direnç + zarar. Doğru yaklaşım — Centor kriterleri (modifiye McIsaac): (1) Ateş > 38°C, (2) Bademcik eksudası, (3) Servikal ağrılı lenfadenopati, (4) Öksürük YOK, (5) Yaş 3-14 (+1) veya 45+ (-1). 0-1: Antibiyotik gereksiz. 2-3: Hızlı strep testi (RADT). 4-5: Test ve tedavi. Tedavi: Penisilin V 500 mg × 3-4/gün × 10 gün (altın standart) veya amoksisilin 1 g × 2/gün × 10 gün. Penisilin alerjisi: sefaleksin, klindamisin, makrolid. Hedef: Akut romatizmal ateş önleme + komplikasyon. Komplikasyonlar: Peritonsiller abse (kuincey), retrofaringeal abse, akut romatizmal ateş (Türkiye'de hâlâ görülür), poststreptokokal glomerulonefrit. Kırmızı bayrak: Trismus (ağız açamama), stridor, yutkunma güçlüğü, asimetrik bademcik şişliği, drooling — peritonsiller abse acil.
Boğaz Ağrısı: Viral mi Streptokok mu? Antibiyotik Gerekli mi?
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir. TL;DR Boğaz ağrısı Türkiye'de aile hekimi başvurusunun #1 sebebi — %80'i viral (rinovirüs, koronavirüs, adenovirüs,…
Okumaya devam edin
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir.
TL;DR
Boğaz ağrısı Türkiye'de aile hekimi başvurusunun #1 sebebi — %80'i viral (rinovirüs, koronavirüs, adenovirüs, EBV, influenza), antibiyotik işe yaramaz. %15-30'u bakteriyel — büyük çoğunluğu A grubu beta hemolitik streptokok (S. pyogenes) ve antibiyotik gerektirir. Türkiye'de antibiyotik aşırı kullanımı boğaz ağrısı vakalarında çok yaygın → direnç + zarar. Doğru yaklaşım — Centor kriterleri (modifiye McIsaac): (1) Ateş > 38°C, (2) Bademcik eksudası, (3) Servikal ağrılı lenfadenopati, (4) Öksürük YOK, (5) Yaş 3-14 (+1) veya 45+ (-1). 0-1: Antibiyotik gereksiz. 2-3: Hızlı strep testi (RADT). 4-5: Test ve tedavi. Tedavi: Penisilin V 500 mg × 3-4/gün × 10 gün (altın standart) veya amoksisilin 1 g × 2/gün × 10 gün. Penisilin alerjisi: sefaleksin, klindamisin, makrolid. Hedef: Akut romatizmal ateş önleme + komplikasyon. Komplikasyonlar: Peritonsiller abse (kuincey), retrofaringeal abse, akut romatizmal ateş (Türkiye'de hâlâ görülür), poststreptokokal glomerulonefrit. Kırmızı bayrak: Trismus (ağız açamama), stridor, yutkunma güçlüğü, asimetrik bademcik şişliği, drooling — peritonsiller abse acil.
İçindekiler
- Boğaz Ağrısı Sebepleri
- Viral vs Bakteriyel Ayırım
- Centor (McIsaac) Kriterleri
- Hızlı Strep Testi (RADT)
- Strep Tedavisi
- Komplikasyonlar
- Yetişkin Tekrarlayan Tonsillit
- EBV (İnfeksiyöz Mononükleoz)
- Türkiye'de Antibiyotik Aşırı Kullanımı
- KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
- Doktorclub Hekim Notu
- Kaynakça
1. Boğaz Ağrısı Sebepleri
Viral (%80)
- Rinovirüs (soğuk algınlığı)
- Koronavirüs
- Adenovirüs
- İnfluenza, parainfluenza
- EBV (mononükleoz)
- HSV
- COVID-19
Bakteriyel
- A grubu strep (GAS) — en sık
- C, G grubu strep
- Fusobacterium necrophorum (Lemierre)
- Gonore (oral seks öyküsü)
- Difteri (aşı sayesinde nadir)
- Mycoplasma
Diğer
- Post-nazal akıntı
- Reflu (LPR)
- Allerji
- İrritanlar (sigara, hava)
- Tiroidit
- Sjögren
2. Viral vs Bakteriyel Ayırım
Viral lehine
- Öksürük, burun akıntısı, ses kısıklığı
- Konjunktivit
- Yavaş başlangıç
- Kas ağrısı yaygın
- Yaş > 45
Strep lehine
- Ateş > 38
- Eksuda (sarı-beyaz bademcik)
- Servikal lenf nodu büyümesi (ağrılı)
- Öksürük YOK
- Yaş 3-14
- Skarlatina (sandalye gibi cilt döküntüsü — strep toksini)
- Ani başlangıç
Önemli not
Tek başına klinik %50-70 doğru — test gereklidir.
3. Centor (McIsaac) Kriterleri
Centor kriterleri (modifiye)
- Ateş > 38°C
- Bademcik eksudası
- Ağrılı servikal lenfadenopati
- Öksürük YOK
McIsaac modifikasyonu (yaş)
- 3-14 yaş: +1
- 15-44: 0
- 45+: -1
Yorumlama
| Skor | Yaklaşım |
|---|---|
| 0-1 | Tedavi yok |
| 2-3 | Hızlı strep testi (RADT) |
| 4-5 | Test + ampirik tedavi düşün |
Pratik
- Test olanağı yoksa skor 4-5'te ampirik tedavi
- Test sonucuna göre antibiyotik
4. Hızlı Strep Testi (RADT)
Rapid Antigen Detection Test
- Boğaz sürüntüsü
- 5-10 dakika sonuç
- Hassasiyet %85-90, spesifisite %95+
- Pozitifse → tedavi
- Negatifse:
- Çocuk → kültür ile doğrula
- Yetişkin → genelde tedavi gereksiz
Boğaz kültürü
- Altın standart
- 24-48 saat sonuç
- Antibiyotik duyarlılığı
Türkiye'de erişim
- Bazı aile hekimi ve özel polikliniklerde RADT
- Devlet hastanelerinde kültür
5. Strep Tedavisi
Birinci tercih
- Penisilin V (oral) 500 mg × 3-4/gün × 10 gün (yetişkin)
- Penisilin V 250 mg × 2-3/gün × 10 gün (çocuk < 27 kg)
- VEYA Amoksisilin 1 g × 2/gün × 10 gün (oral) — daha pratik
- VEYA Benzatin penisilin 1.2 milyon IM tek doz (yetişkin)
Penisilin alerjisi
- Sefaleksin (anaflaksi yoksa)
- Klindamisin 300 mg × 3/gün
- Azitromisin 500 mg × 1/gün × 5 gün
- Klaritromisin 250-500 mg × 2/gün × 10 gün
Tedavi hedefleri
- Belirti süresini azaltır (1-2 gün)
- Akut romatizmal ateş önler
- Bulaşmayı 24 saatte durdurur
- Komplikasyon önler (peritonsiller abse)
Tedavi gerçekleştirmenin önemi
- Akut romatizmal ateş 9 gün içinde başlanırsa önlenebilir
- 10 gün süre kritik (yarıda kesme yasak)
Semptomatik
- Asetaminofen veya ibuprofen (ağrı, ateş)
- Bol sıvı
- Boğaz pastili
- Gargara (tuzlu su)
- İstirahat
6. Komplikasyonlar
Süpüratif (cerahatli)
- Peritonsiller abse (kuincey) — drenaj gerekli
- Retrofaringeal abse — çocukta tehlikeli
- Servikal lenfadenit
- Otitis media
- Sinüzit
Non-süpüratif
- Akut romatizmal ateş (ARF) — Türkiye'de hâlâ görülür
- 2-3 hafta sonra
- Jones kriterleri
- Kalp kapak hasarı
- Profilaktik penisilin (5+ yıl)
- Akut poststreptokokal glomerulonefrit (PSGN) — çocukta
- 1-3 hafta sonra
- Hematüri, ödem, HT
Akut romatizmal ateş önleme
- Strep tonsilliti erken tanı ve tam tedavi
- Antibiyotiğin 10 günü tamamlanmalı
7. Yetişkin Tekrarlayan Tonsillit
Paradise kriterleri (yetişkinde de)
- Yılda 7+ epizot
- 2 yılda 5+/yıl
- 3 yılda 3+/yıl
- her epizotta dokumanteli klinik (ateş, eksuda, lenfadenopati)
Tonsillektomi
- Endikasyon yukarıdaki kriterler
- Şiddetli peritonsiller abse öyküsü
- Tıkayıcı (uyku apnesi)
Yetişkinde
- İyileşme daha uzun, ağrı daha şiddetli (çocuktan)
- Kanama riski
8. EBV (İnfeksiyöz Mononükleoz)
Klinik
- Genç yetişkin (15-25 yaş sık)
- Şiddetli boğaz ağrısı, eksudaya benzer
- Yaygın lenfadenopati (özellikle posterior servikal)
- Splenomegali
- Halsizlik haftalarca
Önemli not
Amoksisilin → ürtikeryal döküntü (MNI'da klasik). Klinik şüphede amoksisilin verme.
Tanı
- Monospot testi
- EBV serolojisi (VCA-IgM)
- Atipik lenfositoz, lökositoz, trombositopeni
Tedavi
- Destek (antibiyotik etkisiz)
- Steroid (havayolu obstrüksiyonu)
- Spor yasak 4 hafta (splenik rüptür)
9. Türkiye'de Antibiyotik Aşırı Kullanımı
İstatistikler
- Yetişkin antibiyotik tüketim Avrupa'nın 2-3 katı
- Boğaz ağrısı vakalarında antibiyotik %70-80 yazılır (oysa %30 gerekli)
Sebepleri
- Aile baskısı ("hızlı iyileşmeli")
- Hekim defansif tutum
- Yanlış teşhis
- Hızlı test yetersiz erişim
Sonuç
- Antibiyotik direnci artışı
- C. difficile koliti
- Mikrobiyom bozulması
- Allerji
- Maliyet
Doğru yaklaşım
- Centor skorlama
- RADT mümkünse
- Eğitim (viral = antibiyotik gereksiz)
- Aile ile sabırlı iletişim
10. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
KIRMIZI bayraklar (acil)
- Trismus (ağız açamama)
- Stridor, nefes alma güçlüğü
- Drooling (tükürük yutamama)
- Asimetrik bademcik şişliği (peritonsiller abse)
- Şiddetli boyun ağrısı, sertlik
- Yüksek ateş + sepsis bulgusu
- Kötü kokulu nefes + sistemik
- Lemierre sendromu (jugular trombüs)
SSS
S: Boğaz ağrım var, kendi geçer mi? A: Çoğunlukla evet (viral). 7-10 gün. Şiddetli/yüksek skor → değerlendirme.
S: Antibiyotik almazsam strep tehlikeli mi? A: Düşük risk ama akut romatizmal ateş için tedavi mantıklı. 9 gün içinde başla yeterli.
S: Boğazımda eksuda var, kesin strep mi? A: Hayır — viral (özellikle EBV) de yapar. Test gerekli.
S: Çocuğum 3 ay önce strep tedavisi aldı, yine başladı — tekrar antibiyotik? A: Test ve tedavi tekrarlanır. Sık tekrarlarda tonsillektomi değerlendirme.
S: Sigara boğaz ağrısı yapar mı? A: Evet — kronik irritasyon. Sigara bırakma.
S: Reflü boğaz ağrısı? A: LPR (laringofarengeal reflü) — sabah ses kısıklığı, postnasal akıntı.
11. Doktorclub Hekim Notu
Boğaz ağrısı çoğunlukla viral, antibiyotik gerektirmez — Türkiye'de en yaygın yanlış reçete kategorisi. Centor/McIsaac kriterleri + RADT doğru karar verme. A grubu strep'i kaçırma ama her boğaz ağrısına antibiyotik vermeme dengesi kritik. Penisilin V 10 gün Türk popülasyonunda hâlâ etkili — direnç yok. Akut romatizmal ateş Türkiye'de hâlâ görülüyor — tedavi tam ve kürlü olmalı. Peritonsiller abse, retrofaringeal abse acil müdahale gerektirir. Aile eğitimi: Viral boğaz ağrısı 7-10 gün sürer, antibiyotik hızlandırmaz. Doktorclub'da aile hekimi, KBB, çocuk hekimine ulaşabilirsiniz.
12. Kaynakça
- IDSA — Group A Streptococcal Pharyngitis Guidelines (2012, update 2023).
- NICE Guideline NG84 — Sore Throat (Acute): Antimicrobial Prescribing (2018, update).
- AAP — Group A Streptococcal Infections (2024).
- Türk KBB Derneği — Akut Tonsillofarenjit Konsensüsü (2023).
- McIsaac WJ et al. Empirical validation of the McIsaac score. JAMA. 2004.
- Centor RM et al. The diagnosis of strep throat. Med Decis Making. 1981.
- WHO — Antibiotic Stewardship (2024).
Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Boğaz ağrısı için hekim değerlendirmesi gereklidir. Kırmızı bayraklar acil.
İlgili Yazılar
Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler: