Epididimit ve orşit: testiste ağrılı şişlik, nedenleri, tedavisi ve torsiyon farkı

• Sık bir hastalıktır. Avrupa Üroloji Derneği (EAU) kılavuzuna göre her yıl 10.000 yetişkin erkekten 25–65'inde epididimit görülür (EAU, 2026).
• Neden çoğu zaman bulunur. Uygun testlerle hastaların %90'a varan kısmında etken mikrop saptanabilir (EAU, 2026).
• Yaş kuralı kesin değildir. 237 hastalık bir Alman çalışmasında en sık etken bağırsak bakterisi E. coli (%56) idi. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar %14 oranında bulundu ve yalnız 35 yaş altıyla sınırlı değildi (Pilatz ve ark., 2015).
• Torsiyon her zaman akılda tutulur. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), ani ve şiddetli tek taraflı ağrıda ya da tanı belirsizse hemen üroloji değerlendirmesi ister (CDC, 2021).
• Partner de tedavi edilir. Cinsel yolla bulaşan bir neden düşünülüyorsa belirtiler başlamadan önceki 60 gündeki partnerler değerlendirilmeli ve tedavi edilmelidir (CDC, 2021).
• Kabakulak aşısı korur. CDC'nin aktardığı tahminlere göre kabakulak geçiren aşısız erkeklerde orşit yaklaşık %30, aşılı erkeklerde %6 sıklıkta görülür; risk en çok ergenlik sonrasındadır (CDC, 2025).

Epididim, testisin arka-üst yüzüne yapışık, spermin olgunlaştığı kıvrımlı bir kanaldır. Bu yapının iltihabına epididimit denir. Testise çok yakın olduğu için iltihap kolayca testise yayılır; bu duruma epididimo-orşit denir (StatPearls, 2023). Testisin tek başına iltihabı (orşit) seyrektir ve genellikle epididim iltihabıyla birlikte görülür. Tek başına orşitin en sık nedeni kana karışan virüslerdir; en bilineni kabakulaktır (StatPearls, 2023).

CDC 6 haftadan kısa süren tabloyu akut, 6 hafta ve daha uzun süren ağrıyı kronik epididimit olarak tanımlar (CDC, 2021).

Belirtiler: Tek taraflı testis ağrısı ve şişlik, torbada sıcaklık ve kızarıklık. Ağrı genellikle testisin arkasında başlar ve birkaç gün içinde artar (EAU, 2026). İdrarda yanma ya da penisten akıntı olabilir (NHS, 2024). Ateş görülebilir. Testis çevresinde sıvı birikmesi (hidrosel) de eşlik edebilir (NHS, 2024).

"35 yaş" bir başlangıç noktasıdır, kesin sınır değildir. EAU, genç yaşın ve cinsel öykünün etkeni tahmin etmek için tek başına yeterli olmadığını vurgular. Cinsel risk öyküsünün olmaması da cinsel yolla bulaşan enfeksiyonu dışlamaz (EAU, 2026). Bu nedenle cinsel olarak aktif her erkekte klamidya ve gonore testi yapılır.

Çocuklarda epididimit iki yaş grubunda yoğunlaşır: bir yaş altı ve 12–15 yaş (EAU, 2026).

Bu ayrım evde yapılamaz. Torsiyonda testisin kordonu döner ve kan akımı kesilir; saatler önemlidir. Epididimit ağrısı genellikle birkaç gün içinde artar. Ani başlayan, şiddetli, tek taraflı ağrı ve şişlik ise torsiyon şüphesi olarak ele alınır ve acil cerrahi değerlendirme gerektirir (EAU, 2026).

Bazı ipuçları vardır ama hiçbiri tek başına yeterli değildir. Örneğin EAU'ya göre ateş epididimitte daha sıktır, ama bu yalnız hastaların %11–19'unda görülür. Normal bir idrar tahlili epididimiti dışlamaz; anormal idrar tahlili de torsiyonu dışlamaz (EAU Çocuk Ürolojisi, 2026). Ayrıntılı karşılaştırma ve zamana göre testis kurtarma oranları için ani testis ağrısı yazısına bakın.

Ani ve şiddetli testis ağrısında önce torsiyon dışlanır; "epididimittir" diye beklenmez.

• Muayene: Hekim hassasiyetin yerine, testisin konumuna ve şişliğe bakar. Gerekirse prostat da muayene edilir (NHS, 2024).
• İdrar testleri: İlk akım idrarında klamidya ve gonore için nükleik asit amplifikasyon testi (NAAT; mikrobun genetik izini arayan test) yapılır. Ayrıca idrar kültürü alınır (CDC, 2021; EAU, 2026).
• Diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar: CDC, akut epididimitli tüm erkeklerde HIV ve frengi testi önerir (CDC, 2021).
• Ultrason: Esas olarak torsiyonu dışlamak için kullanılır. Normal ultrason epididimiti dışlamaz (CDC, 2021). EAU, ultrasonun tanıda yalnız idrar tahlilinden daha doğru olduğunu ve apse gibi sorunları göstermeye yardımcı olduğunu belirtir (EAU, 2026).

Tedavi, test sonuçları beklenmeden ilk başvuruda başlanır. İlaç seçimi en olası mikroba göre yapılır, sonuçlar gelince gerekirse değiştirilir (CDC, 2021; EAU, 2026). Doz ve süreyi hekim belirler.

Tablo: CDC, 2021; EAU, 2026; BASHH, 2020. Florokinolon grubu ilaçlar gonorede kullanılmaz; direnç nedeniyle yerel öneriler dikkate alınır (EAU, 2026).

• Destek: Ağrı kesici, soğuk uygulama ve destekleyici iç çamaşırı rahatlatır (EAU, 2026; NHS, 2024).
• Kürü tamamlayın: Kendinizi iyi hissetseniz de antibiyotiği bırakmayın (NHS, 2024).
• Kontrol: Tedaviye başladıktan sonra 72 saat içinde düzelme yoksa yeniden değerlendirme gerekir (CDC, 2021). NHS'ye göre çoğu kişi birkaç günde iyileşmeye başlar, ama tam iyileşme 3 ayı bulabilir (NHS, 2024).
• Hastaneye yatış: Şiddetli ağrı, yüksek ateş, apse ya da genel durum bozukluğunda damar yoluyla tedavi için yatış gerekir (EAU, 2026).
• Çocuklarda: Ergenlik öncesi çocukların çoğunda antibiyotik gerekmez; idrar kültüründe bakteri yoksa dinlenme ve ağrı kesiciyle iyileşir (EAU Çocuk Ürolojisi, 2026).

Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların tedavisi ve kontrol testleri için klamidya ve gonore rehberine, idrar yanmasıyla başlayan tablolar için üretrit yazısına bakabilirsiniz.

Neden cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyonsa evet.

• CDC, belirtiler başlamadan önceki 60 gün içindeki tüm partnerlerin değerlendirilmesini, test edilmesini ve tedavi edilmesini önerir. Son ilişki 60 günden önceyse en son partner tedavi edilir (CDC, 2021).
• NHS'ye göre klamidya ya da gonore bulunursa son 6 aydaki partnerlere test önerilebilir (NHS, 2024).
• Cinsel ilişkiye ara verilmelidir. CDC'ye göre kişi ve partneri tedavi tamamlanıp belirtiler geçene kadar beklemelidir. NHS, klamidya ya da gonorede tedavi bittikten sonra 7 gün daha beklemeyi önerir (CDC, 2021; NHS, 2024).
• EAU, cinsel yolla bulaşan enfeksiyon kanıtlanmış ya da olası hastaların, tedavi bittikten 14 gün sonra iyileşme açısından yeniden görülmesini önerir (EAU, 2026).

Çoğu hasta zamanında tedaviyle iz bırakmadan iyileşir. Yine de bazı komplikasyonlar görülebilir:

• Apse ve testis kaybı: Pilatz ve arkadaşlarının 237 hastalık serisinde hastaların 6'sında (%2,5) testisin cerrahi olarak alınması gerekti (Pilatz ve ark., 2015). EAU, apseyi boşaltmak ya da ölü dokuyu temizlemek için ameliyat gerekebileceğini belirtir (EAU, 2026).
• Sperm kalitesi: Bir çalışmada sperm değerleri hastalık sırasında bozuldu, tedaviden sonra düzeldi (EAU, 2026).
• Geçmeyen şişlik: Tedaviden sonra süren şişlik ya da hassasiyet; apse, testis tümörü, tüberküloz gibi başka nedenler açısından araştırılmalıdır (CDC, 2021).
• Kabakulak orşiti: CDC'ye göre kabakulak orşiti geçirenlerin yarısına varan kısmında etkilenen testiste küçülme gelişir. Geçici kısırlık ya da sperm sayısında azalma riski vardır. Kalıcı kısırlık riskini değerlendiren çalışma ise yoktur (CDC, 2025). EAU, kabakulak orşitli testislerin %30'unda bir derece küçülme görüldüğünü, doğurganlığa uzun dönem etkisinin net olmadığını belirtir (EAU Çocuk Ürolojisi, 2026).

Doğurganlık kaygısı için: spermiyogram rehberi.

Aşı kabakulağı ve dolayısıyla orşiti büyük ölçüde önler. CDC'nin aktardığı 2021 Cochrane derlemesine göre kızamık-kızamıkçık-kabakulak (KKK) aşısının kabakulağa karşı etkinliği iki dozda %86, tek dozda %72'dir (CDC, 2025). Kabakulak orşiti en çok ergenlik sonrası erkeklerde görülür (CDC, 2025). Aşı durumunu bilmeyen genç erkekler aile hekimine danışabilir.

• Ani, şiddetli testis ağrısında randevu beklenmez; acil servise gidin ya da 112'yi arayın.
• Yavaş başlayan ağrı ve şişlikte aynı gün bir hekime görünmek gerekir. Acil servis ya da MHRS üzerinden üroloji polikliniği uygundur. Çocuklarda çocuk cerrahisi ya da çocuk ürolojisi değerlendirir.
• Kabakulak aşısı: Sağlık Bakanlığı Ulusal Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi'nde (1 Eylül 2026'da güncellendi) KKK aşısı 9. ayda ek doz, 12. ayda ve 48. ayda verilir. Takvimdeki aşılar Sağlık Bakanlığı kurum ve kuruluşlarında ücretsiz uygulanır. Erişkin dönem kartında KKK, risk grubundaki erişkinler için önerilen aşılar arasında yer alır (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2026).
• Partner bildirimi: Türkiye'de partnerin ilacının kişiye verilmesi (hızlandırılmış partner tedavisi) uygulamasına ilişkin resmî bir düzenleme doğrulanamadı. Partnerinizin ayrıca hekime başvurması en güvenli yoldur.
• Türkiye verisi: Türkiye'de epididimit sıklığı ve etken dağılımına ilişkin ulusal veri doğrulanamadı.

• Testiste ya da karında ani, dayanılmaz ağrı. Testis torsiyonu olabilir (NHS, 2024).
• Testis ağrısına bulantı, kusma ya da karın ağrısının eşlik etmesi (NHS, 2023).
• Bir saatten uzun süren ya da dinlenirken geçmeyen testis ağrısı (NHS, 2023).
• Yüksek ateş, titreme, genel durum bozukluğu; torbada hızla artan kızarıklık ya da sertlik.
• Tedaviye rağmen 72 saatte düzelmeyen ya da artan ağrı ve şişlik (CDC, 2021).

Bu durumlarda 112'yi arayın ya da acil servise gidin. NHS, kendiniz araç kullanmamanızı önerir.

• 1 Eylül 2026 – Türkiye aşı takvimi güncellendi: Sağlık Bakanlığı 26 Ağustos 2026 tarihli yazıyla Ulusal Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi'nin içerik ve tasarımını yeniledi. Güncel takvimde KKK 9., 12. ve 48. aylarda yer alıyor.
• Mart 2026 – EAU Ürolojik Enfeksiyonlar ve Çocuk Ürolojisi kılavuzları sınırlı güncellemesi: Akut epididimit bölümünde gonore olasılığına göre iki ayrı başlangıç tedavisi ve ileri yaşta yalnız bağırsak bakterilerinin hedeflenmesi öneriliyor.
• Haziran 2025 – CDC kabakulak sürveyans el kitabı: Orşit sıklığı ve KKK etkinliği verileri güncel bölümde yer alıyor.
• CDC'nin epididimit sayfası en son Temmuz 2021'de incelendi; bu tarihten sonra yeni bir CDC önerisi bulunmadı.