Kreatinin Yüksekliği ve eGFR: Böbrek Yetmezliği mi?

Tek bir yüksek kreatinin değeri böbrek yetmezliği anlamına gelmez. KDIGO 2024 kılavuzuna göre kronik böbrek hastalığı (KBH) denebilmesi için bozukluğun 3 aydan uzun sürmesi gerekir. Sıvı kaybı, fazla kas kütlesi, pişmiş et ve kreatin takviyesi de kreatinini yükseltebilir. Sonucunuzu raporunuzdaki laboratuvar referans aralığıyla ve eGFR ile birlikte yorumlayın.

Türkiye'de raporlarda test "Kreatinin" adıyla ve mg/dL birimiyle yer alır (Sağlık Bakanlığı Test Ölçüm Birimleri, 2021). Kreatininin yanında "eGFR" ya da "tahmini GFR" satırını da görebilirsiniz. eGFR'nin birimi mL/dk/1,73 m²'dir.

Türk Biyokimya Derneği'nin 2016 kılavuzu, 18 yaş üstünde kreatininle birlikte eGFR'nin de raporlanmasını önerir. Kılavuz, hesap için CKD-EPI denklemini ister. Aynı kılavuza göre 90'ın üzerindeki değerler ">90" diye yazılabilir. eGFR 60'ın altındaysa raporda bir uyarı notu yer almalıdır.

e-Nabız'daki "Tahlillerim" bölümü sonuçları referans değerleriyle birlikte listeler. Aralık dışındaki değerleri renklendirerek gösterir. Grafik simgesiyle aynı testin zaman içindeki seyrini de görebilirsiniz.

Yabancı raporlarda kreatinin µmol/L olarak yazılabilir. mg/dL değerini 88,4 ile çarparak µmol/L'ye çevirebilirsiniz (KDIGO 2024). Örneğin 1,2 mg/dL yaklaşık 106 µmol/L eder.

Sağlık Bakanlığı'nın Karar Sınırı prosedürü (2020) kreatinin için yıldızla (*) işaretlenen bir karar sınırı tanımlamaz. Bu yüzden raporda gördüğünüz aralık, sağlıklı kişilerden elde edilen referans aralığıdır. Prosedür yalnızca kritik (panik) değeri belirler: 16 yaş ve üstünde 10,0 mg/dL ve üzeri.

Kreatinin aralığı cinsiyete, kas kütlesine ve ölçüm yöntemine göre değişir. Aşağıdakiler örnek/tipik değerlerdir; sizin için geçerli olan, raporunuzdaki aralıktır.

mg/dL karşılıkları, kaynaktaki µmol/L değerlerinden KDIGO 2024 dönüşüm katsayısıyla hesaplandı. Referans aralığı sağlıklı kişilerin %95'ini kapsar; sağlıklı kişilerin yaklaşık 20'de biri aralığın biraz dışında çıkabilir.

eGFR kategorileri (KDIGO 2024):

KDIGO 2024'e göre böbrek hasarı belirtisi yoksa G1 ve G2 tek başına KBH sayılmaz. eGFR 60'ın altında olsa bile KBH tanısı için bu durumun 3 aydan uzun sürmesi gerekir.

Nedenler, sık ve zararsız olanlardan ciddi olanlara doğru sıralandı:

• Testten önce et yemek: KDIGO 2024'e göre pişmiş et veya balık yedikten sonra kreatinin yaklaşık 0,23 mg/dL yükselebilir. Bu etki 2–4 saat içinde en yüksek düzeye çıkar.
• Kas kütlesi ve takviyeler: Vücut geliştirme, yüksek proteinli diyet ve kreatin takviyesi kreatinini böbrekten bağımsız yükseltir (KDIGO 2024).
• Sıvı kaybı: Kusma, ishal veya az su içmek böbreğe giden kanı azaltır. KDIGO 2024, sıvı kaybettiren hastalıkları akut böbrek hasarı riskiyle ilişkilendirir.
• İlaçlar: Trimetoprim kreatinini geri dönüşlü yükseltir ve eGFR hesabını etkiler. Aminoglikozitler, vankomisin, lityum ve bazı kanser ilaçları ise böbreğe zarar verebilir (SB Toplam Test Süreci Rehberi, 2024). İlacınızı kendiniz bırakmayın; hekiminize danışın.
• Akut böbrek hasarı: Kreatinin günler içinde hızla yükseliyorsa bu, KBH'den farklı ve daha acil bir durumdur. KDIGO 2024, tek bir anormal değerin yakın zamanda geçirilen akut hasarı yansıtabileceğini vurgular.
• Kronik böbrek hastalığı: eGFR'nin 60'ın altında kalması veya idrarda albümin kaçağı 3 aydan uzun sürerse KBH tanısı konur. Türkiye'deki CREDIT çalışmasında yüksek tansiyon ve diyabet, KBH olanlarda daha sık bulundu.

Kreatinin kaslarda oluşur; kas kütlesi azsa kreatinin de düşük olur (KDIGO 2024). KDIGO 2024 vejetaryen ve düşük proteinli beslenmeyi, ampütasyonu ve yeme bozukluklarını kreatinini etkileyen durumlar arasında sayar. Gebelikte de kreatinin fizyolojik olarak düşer.

Burada bir tuzak vardır. Kas kütlesi çok azsa (ileri yaş, uzun süre yatak istirahati) kreatinin "normal" görünür. Bu durumda eGFR böbrek fonksiyonunu olduğundan iyi gösterebilir. KDIGO 2024 böyle durumlarda sistatin C ile hesaplanan eGFR'yi önerir.

• Kreatinin ve üre birlikte yüksek: Böbrek hastalığı olabileceği gibi sıvı kaybı da olabilir. Üre ile BUN arasındaki dönüşümü ve oranı Üre (BUN) yüksekliği yazısında anlattık.
• Düşük eGFR veya idrarda albümin/kreatinin oranı (ACR) 30 mg/g ve üzeri: Bunlardan biri 3 aydan uzun sürerse KBH tanısı konur. Risk, iki değer birlikte değerlendirilerek sınıflanır (KDIGO 2024).
• Kreatinin yüksek, sistatin C ile eGFR normal: Kas kütlesi, kreatin takviyesi veya ilaç etkisi düşünülür (KDIGO 2024).
• Kreatinin ve potasyum birlikte yüksek: Böbrek potasyumu yeterince atamıyor olabilir. Ama potasyum yüksekliği yapay da olabilir. Sıkı turnike, yumruk sıkma ve hemolizli örnek potasyumu yalancı yükseltir (psödohiperkalemi). KDIGO 2024 bu şüphede kanın uygun koşullarda yeniden alınmasını önerir.
• Kreatinin yüksek, albümin düşük: Böbrekten protein kaybı veya başka bir hastalık olabilir; bkz. Albümin düşüklüğü.

• Testten önceki 12 saat et veya balık yemeyin. KDIGO 2024 bunu yemeğe bağlı yükselmeyi önlemek için önerir.
• Sağlık Bakanlığı Toplam Test Süreci Rehberi (2024), kanın tercihen sabah 07:00–09:00 arasında ve 12 saat açlıktan sonra alınmasını önerir. Bu sürede yalnız su içebilirsiniz.
• Kan alımından önceki 24 saat alkol almayın (SB Toplam Test Süreci Rehberi, 2024).
• Testten önceki gün ağır egzersiz yapmayın. KDIGO 2024 yoğun egzersizi kreatinini böbrekten bağımsız etkileyen etkenler arasında sayar.
• Kreatin takviyesi, protein tozu ve kullandığınız tüm ilaçları test isteyen hekime söyleyin.
• Potasyum da bakılacaksa kan alınırken yumruğunuzu tekrar tekrar sıkıp açmayın (SB Toplam Test Süreci Rehberi, 2024).

• İlk adım: Aile hekimi veya iç hastalıkları (dahiliye). Hafif yükseklikte önce tekrar ölçüm istenir.
• Tekrar ve tamamlayıcı testler: Kreatinin ve eGFR, spot idrarda albümin/kreatinin oranı (ACR), tam idrar tahlili, potasyum.
• Kas kütlesi veya takviye şüphesinde: Sistatin C ile eGFR (KDIGO 2024).
• Görüntüleme: Gerekirse böbrek ultrasonu.
• Nefroloji: eGFR 3 aydan uzun süre 60'ın altındaysa, ACR yüksekse veya eGFR hızla düşüyorsa. KDIGO 2024'e göre KBH'de eGFR'nin sonraki testte %20'den fazla düşmesi beklenen oynamayı aşar ve değerlendirme gerektirir.

• Yaygınlık: 2011'de yayımlanan CREDIT çalışmasında 10.748 yetişkin değerlendirildi. Türkiye'de KBH sıklığı %15,7 bulundu; kadınlarda %18,4, erkeklerde %12,8 idi.
• eGFR denklemi: Türk Biyokimya Derneği'nin 2016 kılavuzu CKD-EPI denklemini önerir. KDIGO 2024 ise eGFR hesabında ırk katsayısının kullanılmamasını ister. CKD-EPI denklemi 2021'de ırk katsayısı olmadan yeniden geliştirildi. Laboratuvarınızın hangi sürümü kullandığını laboratuvardan öğrenebilirsiniz.
• Türk toplumu verisi: Türkiye'de yapılan referans aralığı çalışmasında kreatinin için kadın ve erkekte ayrı aralık gerektiği görüldü (Bakan ve ark., 2016).
• Ulusal birim standardı: Türkiye'de kreatinin mg/dL, sistatin C mg/L, idrar albümin/kreatinin oranı ise mg/g kreatinin birimiyle raporlanır (SB Test Ölçüm Birimleri V2, 2021).
• e-Nabız ile izlem: 3 ay arayla yapılan ölçümleri e-Nabız'daki grafik görünümüyle yan yana görebilirsiniz.

• Laboratuvar sizi kritik değer için aradıysa (ör. kreatinin 10,0 mg/dL ve üzeri veya potasyum 6,0 mmol/L ve üzeri): beklemeden acil servise gidin.
• İdrar miktarı belirgin azaldıysa veya hiç idrar yapamıyorsanız: acil servis.
• Bacaklarda hızla artan şişlik ve nefes darlığı varsa: acil servis veya 112.
• Çarpıntı, belirgin kas güçsüzlüğü ve bilinen yüksek potasyum birlikteyse: 112.
• Kusma veya ishal nedeniyle sıvı tutamıyor, baş dönmesi ya da bilinç bulanıklığı yaşıyorsanız: acil servis.
• Kreatinin önceki sonucunuza göre birkaç gün içinde belirgin yükseldiyse: aynı gün hekime başvurun.

• Tahlil Rehberi: tüm testler
• Üre (BUN) yüksekliği
• Albümin düşüklüğü
• Sodyum düşüklüğü ve yüksekliği
• Ürik asit yüksekliği
• Yaşla birlikte böbrek taraması: eGFR ve albümin
• İdrar tahlili nasıl okunur?

• KDIGO 2024 KBH kılavuzuna göre yazıldı: tanı için 3 aydan uzun süre, G ve A kategorileri, ırk katsayısı içermeyen eGFR.
• Türk Biyokimya Derneği 2016 laboratuvar kılavuzu ve Sağlık Bakanlığı 2020 kritik değer listesiyle uyumlu hale getirildi.
• Referans aralıkları için Türk toplumunda yapılmış ölçüm verisi kullanıldı.