Travma Sonrası Stres Bozukluğu (PTSD) Türk yetişkin nüfusunun %5-9'unda yaşam boyu, 6 Şubat 2023 deprem sonrası bölgesel %15-25. Sebep: travmatik olay (deprem, kaza, savaş, cinsel saldırı, çocukluk istismarı, terör). DSM-5'te 4 belirti kümesi (en az 1 ay süreyle): (1) İntrüzyon (flashback, kabuslar, intrusiv anılar), (2) Kaçınma (travmayla ilişkili düşünce, kişi, yer), (3) Negatif duygu/biliş (kendini suçlama, "dünya tehlikeli", anhedoni), (4) Hiperaroüsal/reaktivite (irritabilite, abartılı irkilme, uyku bozukluğu, konsantrasyon zorluğu). Kompleks PTSD (ICD-11): kronik travma + emosyonel regülasyon bozukluğu + ilişki sorunları + olumsuz benlik. Akut stres bozukluğu (ASD): 3 gün-1 ay. Komorbidite çok yaygın: depresyon (%50+), madde kötüye kullanım, anksiyete, intihar riski 6 kat. Tedavi (kanıtlı): (1) Travma-odaklı CBT (TF-CBT) — birinci basamak. (2) Prolonged Exposure (PE) — kademeli maruz bırakma. (3) EMDR (Eye Movement Desensitization) — Türkiye'de yaygın, kanıtlı. (4) Cognitive Processing Therapy (CPT). İlaç: SSRI (sertralin, paroksetin — FDA onaylı), venlafaksin. Prazosin kabuslar için. 2024 MDMA-assisted therapy: FDA Ağustos 2024 REDDETTİ (önceki olumlu evre 3 çalışmasından sonra). Klinik araştırma devam. Psilosibin araştırma. Türkiye'de 6 Şubat 2023 deprem PTSD'si önemli halk sağlığı sorunu. Kırmızı bayrak: İntihar, kendine zarar, dissosiyatif kaçış, şiddetli flashback, alkol-madde kötüye kullanım.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (PTSD): EMDR, Prolonged Exposure ve 2024 MDMA-Assisted Therapy
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir. Acil: İntihar düşüncesi → 112 veya 182. TL;DR Travma Sonrası Stres Bozukluğu (PTSD) Türk yetişkin nüfusunun %5-9'unda…
Okumaya devam edin
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir.
Acil: İntihar düşüncesi → 112 veya 182.
TL;DR
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (PTSD) Türk yetişkin nüfusunun %5-9'unda yaşam boyu, 6 Şubat 2023 deprem sonrası bölgesel %15-25. Sebep: travmatik olay (deprem, kaza, savaş, cinsel saldırı, çocukluk istismarı, terör). DSM-5'te 4 belirti kümesi (en az 1 ay süreyle): (1) İntrüzyon (flashback, kabuslar, intrusiv anılar), (2) Kaçınma (travmayla ilişkili düşünce, kişi, yer), (3) Negatif duygu/biliş (kendini suçlama, "dünya tehlikeli", anhedoni), (4) Hiperaroüsal/reaktivite (irritabilite, abartılı irkilme, uyku bozukluğu, konsantrasyon zorluğu). Kompleks PTSD (ICD-11): kronik travma + emosyonel regülasyon bozukluğu + ilişki sorunları + olumsuz benlik. Akut stres bozukluğu (ASD): 3 gün-1 ay. Komorbidite çok yaygın: depresyon (%50+), madde kötüye kullanım, anksiyete, intihar riski 6 kat. Tedavi (kanıtlı): (1) Travma-odaklı CBT (TF-CBT) — birinci basamak. (2) Prolonged Exposure (PE) — kademeli maruz bırakma. (3) EMDR (Eye Movement Desensitization) — Türkiye'de yaygın, kanıtlı. (4) Cognitive Processing Therapy (CPT). İlaç: SSRI (sertralin, paroksetin — FDA onaylı), venlafaksin. Prazosin kabuslar için. 2024 MDMA-assisted therapy: FDA Ağustos 2024 REDDETTİ (önceki olumlu evre 3 çalışmasından sonra). Klinik araştırma devam. Psilosibin araştırma. Türkiye'de 6 Şubat 2023 deprem PTSD'si önemli halk sağlığı sorunu. Kırmızı bayrak: İntihar, kendine zarar, dissosiyatif kaçış, şiddetli flashback, alkol-madde kötüye kullanım.
İçindekiler
- PTSD Tanımı ve DSM-5
- Türkiye'de Tablo (Deprem Sonrası)
- Belirtiler ve Komorbidite
- EMDR — Türkiye'nin Tercihi
- Prolonged Exposure ve CBT
- İlaç Tedavisi
- 2024 MDMA-Assisted Therapy
- KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
- Doktorclub Hekim Notu
- Kaynakça
1. PTSD Tanımı ve DSM-5
Maruziyet kriteri (Criterion A)
- Gerçek veya tehdit edilen ölüm, ciddi yaralanma, cinsel şiddet
- Birinci derece (kendi), tanıklık, yakının başına gelmesi, mesleki maruziyet (ambulans, polis)
B. İntrüzyon (1+)
- Tekrarlayıcı intrusiv anılar
- Kabuslar
- Disosiyatif flashback
- Yoğun psikolojik distres
- Fizyolojik reaksiyon
C. Kaçınma (1+)
- İlişkili düşünce/duygulardan kaçınma
- Travmayı hatırlatan dış ipuçlarından kaçınma
D. Negatif bilişler/mood (2+)
- Önemli yönleri hatırlayamama
- Sürekli negatif inançlar ("ben kötüyüm", "kimseye güvenilmez")
- Çarpıtılmış suçlama
- Sürekli negatif duygu durum
- İlgi/aktiviteden azalma
- Yalnız/kopuk hissetme
- Pozitif duygu yaşayamama
E. Hiperarousal/reaktivite (2+)
- İritabilite, öfke patlaması
- Pervasız davranış, kendine zarar
- Hipervijilans
- Abartılı irkilme
- Konsantrasyon zorluğu
- Uyku bozukluğu
F. Süre: 1+ ay
Akut stres bozukluğu (ASD)
- 3 gün - 1 ay arası
- %50'sinde PTSD'ye dönüşür
Kompleks PTSD (ICD-11)
- Kronik/tekrarlayan travma (kaçılması zor — savaş esiri, evde şiddet, çocukluk istismarı)
- emosyonel regülasyon, ilişki, olumsuz benlik
2. Türkiye'de Tablo (Deprem Sonrası)
Genel
- Yaşam boyu %5-9
- Kadın 2 kat sık
- 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremi: bölge %15-25 PTSD
Risk faktörleri
- Önceki travma
- Çocukluk istismarı
- Psikiyatrik öykü
- Düşük sosyoekonomik
- Yetersiz sosyal destek
Türkiye'ye özgü kaynaklar
- AFAD psikososyal destek
- Türkiye Psikiyatri Derneği afet komisyonu
- TPD travma çalışma grubu
- Sivil toplum: TODAP, Mavi Kalem
3. Belirtiler ve Komorbidite
Belirtiler
(yukarıda DSM-5)
Fiziksel belirtiler
- Kronik ağrı
- GI semptomlar
- Kardiyovasküler şikayetler
- Otonom disregülasyon
Komorbidite
- Depresyon %50+
- Anksiyete
- Madde kötüye kullanım (alkol özellikle)
- İntihar riski 6 kat
- Borderline kişilik
- Disosiyatif bozukluk
- Yeme bozukluğu
Çocuk PTSD
- Belirtiler farklı (oyun, regression, ayrılık anksiyetesi)
- Aile bazlı travma terapisi
4. EMDR — Türkiye'nin Tercihi
EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing)
- Francine Shapiro, 1989
- Travmatik anı + bilateral göz hareketi (veya ses, dokunma)
- 8 fazlı protokol
Mekanizma (hipotez)
- Hafıza yeniden işlenmesi
- Hızlı göz hareketi REM benzeri konsolidasyon
- Tam mekanizma tartışmalı
Etkinlik
- Kanıtlı — meta-analizlerde CBT kadar etkili
- Genelde 8-12 seans
- Yan etki minimal
Türkiye'de yaygın
- EMDR Türkiye Derneği aktif
- Sertifikalı terapist çok
- Deprem sonrası geniş uygulama
Avantajları
- Ev ödevi azalmış
- Yoğun konuşma zorunluluğu yok
- Çocukta uygulanabilir
5. Prolonged Exposure ve CBT
Prolonged Exposure (PE)
- In vivo + imaginal exposure
- Foa et al
- 8-15 seans
- Hasta travma anısını detaylı anlatır + kaydeder + tekrar dinler
CPT (Cognitive Processing Therapy)
- "Stuck points" - takılı bilişler
- 12 seans
- Yazı temelli alternatif
TF-CBT (Travma-Odaklı CBT)
- Çocuk/ergen
- Aile dahil
Etkinlik
- PE + CPT en kanıtlı protokoller
- Yanıt oranı %50-70
Türkiye'de erişim
- Yetişkin TF-CBT eğitimi sınırlı
- Üniversite hastanesi
6. İlaç Tedavisi
Birinci basamak
- Sertralin (Lustral) — FDA onaylı, 50-200 mg
- Paroksetin (Paxil) — FDA onaylı, 20-60 mg
- Venlafaksin (Effexor) — etkili, off-label
Yan etki
- Cinsel disfonksiyon
- GI
- Uyku bozukluğu (geçici)
- Sertralin önce 50 mg
Kabuslar için
- Prazosin 1-15 mg gece
- Alfa-1 bloker
Adjuvan
- Mirtazapin (uyku)
- Trazodone
YASAK / önerilmez
- Benzodiazepin — uzun süreli zarar
- Antipsikotik rutin — sınırlı, dirençli vakada düşük doz
Psikoterapi tercih
- İlaç tek başına yetersiz çoğu vakada
- Kombine tedavi standart
7. 2024 MDMA-Assisted Therapy
Konsept
- MDMA (eski "ecstasy") + 3 yoğun psikoterapi seansı (MAPS protokolü)
- Empati artırır, korkuyu azaltır
- Travma yeniden işlenir
Faz 3 sonuçlar (2021, 2023)
- MAPP1, MAPP2 çalışmaları
- PTSD belirtilerinde dramatic iyileşme (%67 remisyon)
2024 FDA reddi
- Ağustos 2024
- Veri kalitesi, yan etki, denetim konusunda eleştiri
- Önemli geri adım
Mevcut durum
- Klinik araştırma sürüyor
- Yeni FDA başvurusu için ek veri gerek
- Avustralya 2023'te onayladı
Diğer psikedelikler
- Psilosibin — depresyon, anksiyete
- Ayahuasca — bağımlılık, depresyon
- Ketamin/esketamin — depresyon onaylı
Türkiye'de
- MDMA + tedavi izinli değil
- Akademik araştırma evresi
8. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
KIRMIZI bayraklar
- Aktif intihar düşüncesi/plan
- Şiddetli dissosiyatif yaşantı
- Kontrolsüz alkol/madde kullanımı
- Şiddetli flashback + işlev kaybı
- Kendine zarar verme
- Aile/şiddet — çocuk koruma
SSS
S: Travma hatırlamıyorum, PTSD olabilir mi? A: Evet — disosiyatif amnezi PTSD'nin parçası olabilir.
S: Trazodon kullanıyorum, EMDR yapabilir miyim? A: Genelde uyumlu. Psikiyatrist + EMDR terapist koordine.
S: PTSD geçer mi? A: Tedavi ile %50-70 hasta belirgin iyileşme. Tam remisyon çoğunda mümkün.
S: Çocukluk istismarı şimdi etkili? A: Geç başlayan PTSD/kompleks PTSD yaygın. Tedaviye geç başlamak da değerli.
S: Deprem sonrası bütün insanlar PTSD olmaz mı? A: Hayır — akut stres yaygın, %15-25 PTSD'ye dönüşür. Resilience var.
S: Beni vurarak terapiye götürmediler — hata mı? A: ASD hafif vakada doğal düzelme. Şiddetli + 1 ay sonra devam → tedavi.
9. Doktorclub Hekim Notu
PTSD tedavi edilebilir bir tablo — EMDR ve Prolonged Exposure Türkiye'de erişilebilir altın standart. 6 Şubat 2023 deprem sonrası PTSD önemli halk sağlığı yükü; AFAD ve TPD koordineli yardım. İlaç + psikoterapi kombinasyonu standart. MDMA-assisted therapy 2024'te FDA reddiyle gecikti ama gelecek umut. Benzodiazepin uzun süre yasak. Doktorclub'da psikiyatri uzmanlarına ulaşabilirsiniz. Acil: 112 veya 182.
10. Kaynakça
- DSM-5 — PTSD Criteria. APA (2013).
- APA Clinical Practice Guideline — Treatment of PTSD in Adults (2017, update 2024).
- ISTSS — PTSD Prevention and Treatment Guidelines (2018).
- Türkiye Psikiyatri Derneği — Travma ve PTSD Klinik Pratik (2023).
- Mitchell JM et al. MDMA-assisted therapy for severe PTSD (MAPP1). Nat Med. 2021.
- Foa EB et al. Prolonged Exposure Therapy for PTSD: Therapist Guide (2nd ed., 2019).
- EMDR Türkiye Derneği — Klinik Pratik Notları (2024).
Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. PTSD için psikiyatri/travma terapisti gereklidir. Acil: 112 veya 182.
İlgili Yazılar
Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler: