Gerucht: „Botulinetoxine (in de volksmond ‘botox’) is gif” — Wat zegt de wetenschap?

Kort antwoord: botulinetoxine wordt verkregen uit een stof die in de natuur bekendstaat als een krachtig gif; dat klopt. Maar een geregistreerd product dat na onderzoek door een arts en in een passende dosis wordt toegediend, is niet hetzelfde als een vergiftiging. Het echte risico neemt toe bij producten van onduidelijke herkomst, een verkeerde dosis en behandelingen door onbevoegden. Zoals bij elk geneesmiddel zijn er bijwerkingen, en die moeten met uw arts worden besproken.

Het deel van de mythe dat klopt

Botulinetoxine is een eiwit dat wordt aangemaakt door een bacterie met de naam Clostridium botulinum. Het toxine dat deze bacterie aanmaakt in bedorven conserven of in voedsel dat onder ongeschikte omstandigheden is bewaard, kan een ernstige ziekte veroorzaken die “botulisme” heet. Bij botulisme worden de spieren steeds zwakker; als de slik- en ademhalingsspieren worden aangetast, ontstaat levensgevaar.

Zeggen dat “botox afkomstig is van een toxine” is dus niet verkeerd. Wetenschappers rekenen deze stof ook tot de krachtigste bekende biologische toxines. De mythe wordt onjuist op het punt waar ze op basis van dit gegeven concludeert dat “elke behandeling een vergiftiging is”.

Waarom verandert de dosis alles?

In de geneeskunde bestaat een oud en fundamenteel principe: wat een stof tot gif of tot geneesmiddel maakt, is vaak de hoeveelheid. Veel geneesmiddelen die we in het dagelijks leven gebruiken, kunnen in een hoge dosis ernstige schade veroorzaken; in de juiste dosis werken ze juist genezend.

Botulinetoxine dat voor medisch gebruik wordt geproduceerd, is een gezuiverd geneesmiddel dat in gestandaardiseerde eenheden wordt gemeten en een registratieprocedure heeft doorlopen. De doses die bij esthetische behandelingen worden gebruikt, worden plaatselijk in bepaalde kleine spieren geïnjecteerd en liggen ver onder de hoeveelheden waarvan wordt aangenomen dat ze een algemene vergiftiging veroorzaken. Het doel is niet het hele lichaam, maar alleen de beoogde spier tijdelijk te ontspannen.

Daarom wordt dezelfde stof al vele jaren gecontroleerd gebruikt, zowel in de esthetiek als bij sommige medische aandoeningen (bijvoorbeeld bepaalde spierkrampen, overmatig zweten en sommige vormen van chronische migraine).

Waarom is behandeling door een arts anders?

Niet alleen het geneesmiddel zelf bepaalt de veiligheid. Door wie, met welk product en hoe de behandeling wordt uitgevoerd, is minstens even belangrijk:

• Geregistreerd product: er wordt een product gebruikt waarvan de herkomst traceerbaar is, dat in de koudeketen is bewaard en dat correct is bereid.
• Juiste dosis en injectiepunten: de arts beoordeelt de anatomie van het gezicht en de spieren en plant op basis daarvan de dosis en de injectiepunten.
• Onderzoek: situaties die de behandeling in de weg kunnen staan, zoals zwangerschap, bepaalde spier- en zenuwaandoeningen of geneesmiddelen die een wisselwerking kunnen hebben, worden vooraf nagevraagd.
• Behandeling van complicaties: als er een onverwachte situatie ontstaat, zijn er de kennis en de middelen om die te herkennen en te behandelen.

Wat zijn dan de echte risico's?

Ook bij behandelingen met een geregistreerd product door een arts kunnen bijwerkingen optreden. Die zijn meestal licht en tijdelijk: roodheid op de prikplaats, een blauwe plek, lichte hoofdpijn of een tijdelijk hangend ooglid of hangende wenkbrauw doordat naburige spieren worden beïnvloed.

Er is ook een zeldzamer maar ernstig risico: verspreiding van het effect van het toxine naar plekken ver van het behandelde gebied. In de bijsluiters van het geneesmiddel staat dit als een speciale waarschuwing vermeld. Verschijnselen zoals moeite met slikken en ademen, een spraakstoornis, dubbelzien of uitgebreide spierzwakte vragen om een dringende beoordeling.

Het eigenlijke gevaar: namaak- en niet-geregistreerde producten

Een groot deel van de ernstige gevallen die de afgelopen jaren zijn gemeld, houdt verband met producten die via internet zijn gekocht, namaak zijn of van onduidelijke herkomst zijn, en met behandelingen buiten een zorginstelling (zoals thuis of in een salon). Zo werden in 2024 in de VS bij een groot aantal mensen die door onbevoegden of buiten een zorginstelling waren behandeld, een hangend ooglid, moeite met slikken, kortademigheid en uitgebreide zwakte gemeld; sommigen van hen moesten in het ziekenhuis worden opgenomen.

Bij zulke producten zijn de samenstelling, de hoeveelheid en de bewaaromstandigheden onbekend. Een “goedkope” of “makkelijk verkrijgbare” behandeling kan daarom in werkelijkheid de meest riskante keuze zijn.

• Koop geen botulinetoxine via internet om het bij uzelf in te spuiten.
• Blijf weg van behandelingen op plaatsen die geen zorginstelling zijn.
• U kunt de arts die de behandeling uitvoert vragen of het gebruikte product geregistreerd is en waar het vandaan komt.

Conclusie

De uitspraak dat botulinetoxine gif is, weerspiegelt een feit over de herkomst van de stof, maar is onvolledig als beschrijving van het medisch gebruik. Een geregistreerd product gebruiken na beoordeling door een arts en in een passende dosis, is een gecontroleerde behandeling met een geneesmiddel. Dat betekent niet dat het risico nul is: zoals bij elk geneesmiddel zijn er bijwerkingen, en de beslissing moet na onderzoek samen met uw arts worden genomen.