Hastalık rehberi · Baş ağrısı ve migren
Gerilim tipi baş ağrısı
En sık görülen baş ağrısı: başta bant gibi saran baskı hissi, epizodik ve kronik türleri, migrenden farkı, tetikleyiciler, tedavi ve önleme.
Kısa cevap
Gerilim tipi baş ağrısı en sık görülen baş ağrısıdır. Uluslararası Baş Ağrısı Sınıflaması’na (ICHD-3) göre farklı çalışmalarda insanların yüzde 30 ile 78’i yaşamlarının bir döneminde bu ağrıyı yaşar.
Ağrı genellikle başın iki yanında, baskı ya da sıkışma şeklindedir; hafif ya da orta şiddettedir ve yürümek gibi günlük etkinliklerle artmaz. Ayda 15 günden az olursa epizodik, üç aydan uzun süre ayda 15 gün ya da daha fazla olursa kronik gerilim tipi baş ağrısı denir. Seyrek ağrılar çoğu zaman hekim bakımı gerektirmez; kronik tür ise yaşam kalitesini belirgin biçimde düşürebilir.
Neden olur, kimde görülür?
Nedeni tam olarak bilinmiyor. Eskiden yalnızca ruhsal kaynaklı sanılırdı; bugün özellikle sık ve kronik türlerde sinir sistemine bağlı bir temeli olduğu düşünülüyor. Seyrek ağrılarda baş ve boyun dokularındaki ağrı mekanizmaları, kronik türde ise beynin ağrıyı işleme biçimindeki değişiklikler daha önemli görünüyor. Baş ve boyun kaslarında dokunmaya hassasiyet en belirgin bulgudur.
Ağrıyı tetikleyebilen ya da artırabilen durumlar şunlardır:
- Stres, kaygı ve depresyon
- Uyku sorunları ve yorgunluk
- Başı uzun süre aynı pozisyonda tutmak, örneğin bilgisayar başında çalışmak
- Alkol ve fazla kafein
- Öğün atlamak ve aşırı çalışmak
- Ağrı kesicilerin çok sık kullanılması
Çok yaygındır; baş ağrılarının en sık görülen türüdür.
Belirtiler
- Başın iki yanında, alında, şakaklarda ya da ense ve omuzlarda ağrı
- Başı bant gibi saran baskı ya da sıkışma hissi; zonklama genellikle yoktur
- Hafif ya da orta şiddet; yürümek ya da merdiven çıkmak ağrıyı artırmaz
- Bulantı ve kusma genellikle olmaz; ışıktan ya da sesten rahatsızlık olabilir, ancak ikisi birden olmaz
- Ağrılı bölgede dokunmaya hassasiyet
Epizodik türde ağrı 30 dakika ile 7 gün arasında sürer. Kronik türde ağrı saatlerce, günlerce ya da kesintisiz sürebilir ve hafif bir bulantı eşlik edebilir.
Migren ise çoğu zaman tek taraflı ve zonklayıcıdır, orta ya da şiddetlidir, günlük etkinliklerle artar; bulantı, kusma, ışık ve sese hassasiyet sık görülür. Sık baş ağrısı olan birçok kişide iki tür birlikte bulunur. Tedavileri farklı olduğu için hangi ağrının hangisi olduğunu ayırt etmeyi öğrenmek önemlidir.
Tanı ve testler
Tanı, ağrının nasıl tarif edildiğine ve muayeneye dayanır; bunu gösteren bir kan testi ya da görüntüleme yoktur. Hekiminiz ağrınızın sıklığını sınıflamak için bir baş ağrısı günlüğü tutmanızı isteyebilir. ICHD-3’e göre:
- Seyrek epizodik: ayda ortalama 1 günden az
- Sık epizodik: üç aydan uzun süre ayda ortalama 1 ile 14 gün
- Kronik: üç aydan uzun süre ayda ortalama 15 gün ya da daha fazla
Tanısı konmuş gerilim tipi baş ağrısında, yalnızca içinizin rahat etmesi için beyin görüntülemesi önerilmez. Ancak gerilim tipi baş ağrısının ölçütleri kusma ya da zonklama gibi belirtilerin yokluğuna dayandığı için başka hastalıklar da benzer bir tablo verebilir. Bu nedenle yeni başlamış bir baş ağrısında hekiminiz başka nedenleri dışlamak için tetkik isteyebilir.
Tedavi yaklaşımı
Ağrı sırasında parasetamol, aspirin ya da ibuprofen gibi steroid olmayan iltihap giderici ağrı kesiciler önerilir. Kafein içeren kombine ağrı kesiciler ikinci seçenektir. Opioidler önerilmez; triptanlar ve kas gevşeticiler bu ağrıda etkili değildir. Ağrı kesicileri haftada iki günden fazla kullanmamak, ilaç aşırı kullanımı baş ağrısını önlemek için önemlidir.
İlaç dışı yöntemler tedavinin önemli bir parçasıdır. Biyogeribildirim, yani kas gerginliğini bir cihazla görerek gevşemeyi öğrenmek, ve bilişsel davranışçı terapinin etkili olduğuna dair kanıt vardır. Gevşeme egzersizleri, stresle başa çıkma yöntemleri ve fizik tedavi de kullanılır. NICE, kronik gerilim tipi baş ağrısını önlemek için bir akupunktur kürünü önerilebilecek seçenekler arasında sayar.
Ağrı haftada iki günden sık oluyorsa, saatlerce sürüyorsa, günlük yaşamınızı kısıtlıyorsa ya da ağrı kesicileri çok sık kullanıyorsanız önleyici ilaç tedavisi gündeme gelir. Türk Nöroloji Derneği’ne göre kronik gerilim tipi baş ağrısında ilk seçenek bir trisiklik antidepresan olan amitriptilindir; mirtazapin ve venlafaksin ikinci seçeneklerdir. Bu ilaçlar burada depresyon için değil, ağrıyı önlemek için kullanılır. Etkileri çoğu zaman sınırlıdır ve yan etkiler olabilir. Botulinum toksininin bu ağrıda kanıtlanmış bir yararı yoktur.
Günlük yaşam ve izlem
- Bir baş ağrısı günlüğü tutarak sizi tetikleyen durumları belirleyin.
- Düzenli ve yeterli uyuyun; yastığınızı ve uyku pozisyonunuzu gözden geçirin. Alçak ve sert bir yastık boyun ağrısına iyi gelebilir.
- Ekran başında ya da yakın çalışırken duruşunuza dikkat edin, sık sık mola verip boyun ve omuzlarınızı esnetin.
- Egzersiz, yoga ve gevşeme teknikleri gibi stresle başa çıkma yollarını deneyin.
- Çay, kahve ve kola gibi kafeinli içecekleri azaltın.
- Bazı kişiler masaj ya da sıcak-soğuk uygulamadan rahatlama tarif eder; bunların bilimsel kanıtı sınırlıdır.
Ağrı kesiciyi haftada iki günden fazla almanız gerekiyorsa hekiminize başvurun. Kronik gerilim tipi baş ağrısında ilaç aşırı kullanımı sık görülür; aşırı kullanım bırakıldıktan sonra ağrı çoğu zaman yeniden epizodik türe döner.
Gebelik, çocuklar ve özel durumlar
Gebelikte ağrı kesici olarak ilk seçenek parasetamoldür. Gebeyseniz ya da gebe kalabilecekseniz, düzenli ilaç kullanmadan önce hekiminize danışın.
16 yaşından küçük çocuklara aspirin verilmez. 12 yaşından küçük bir çocukta baş ağrısı geceleri uyandırıyorsa, sabah uyanınca varsa, giderek kötüleşiyorsa, öksürme, hapşırma ya da eğilmeyle tetikleniyorsa, kusma, şaşılık ya da yukarı bakamama eşlik ediyorsa aynı gün hekime başvurun. Görme, konuşma, yutma, denge ya da yürüme güçlüğü veya belirgin uyku hâli varsa 112’yi arayın.
Sık sorulan sorular
Gerilim tipi baş ağrısı sadece stresten mi olur?
Hayır. Stres sık bir tetikleyicidir; ancak uyku sorunları, duruş, kafein ve ağrı kesicilerin aşırı kullanımı gibi başka etkenler de rol oynar. Özellikle sık ve kronik türlerde sinir sisteminin ağrıyı işleme biçimi de önemlidir.
Ağrımın migren mi, gerilim tipi mi olduğunu nasıl anlarım?
Gerilim tipi ağrı genellikle iki taraflı, sıkıştırıcı ve hafif-orta şiddettedir; hareketle artmaz ve bulantı yapmaz. Zonklayan, tek taraflı, bulantı ya da ışık-ses hassasiyeti yapan ağrı migreni düşündürür. Emin değilseniz bir baş ağrısı günlüğüyle hekiminize başvurun.
Kas gevşetici ilaçlar işe yarar mı?
Gerilim tipi baş ağrısında kas gevşeticilerin etkili olduğu gösterilmemiştir ve önerilmez.
Ne zaman hekime gitmeliyim?
Baş ağrınız haftada birkaç kez oluyorsa ya da şiddetliyse, ağrı kesiciler ve gevşeme yöntemleri yardımcı olmuyorsa, ağrı zonklayıcı ve tek taraflıysa ya da bulantı, kusma veya ışık-ses hassasiyeti eşlik ediyorsa hekiminize başvurun.
Ağrı kesicileri ne sıklıkla alabilirim?
Ağrı kesicileri haftada iki günden fazla kullanmamak önerilir. Daha sık kullanmak baş ağrısının kendisini artırabilir.
Kaynakların ülke bağlamı
Kaynağın ülkesi ayrıca belirtilir. Kılavuzlar, ilaçlara erişim ve geri ödeme ülkeye göre değişir. Türkiye’deki uygulama için güncel resmî bilgi ve hekiminiz esas alınır.