Hastalık rehberi · Baş ağrısı ve migren
İlaç aşırı kullanımı baş ağrısı
Baş ağrısı için alınan ilaçlar çok sık kullanıldığında ağrının neredeyse her güne yayılması: tanı ölçütleri, kimde görüldüğü, ilaçların bırakılması ve önleyici tedavinin yeri.
Kısa cevap
İlaç aşırı kullanımı baş ağrısı, zaten migren ya da gerilim tipi baş ağrısı olan bir kişide, ağrı için alınan ilaçların uzun süre çok sık kullanılmasıyla baş ağrısının ayda 15 gün ya da daha fazlasına çıkmasıdır. Eskiden "rebound" ya da geri tepme baş ağrısı da denirdi.
Uluslararası Baş Ağrısı Sınıflaması’na (ICHD-3) göre ayda 15 gün ya da daha sık baş ağrısı çekenlerin yarıdan fazlasında bu tablo vardır. İyi haber, çoğu kişide aşırı kullanılan ilaç bırakıldığında ağrının azalması ve önleyici tedavilere yanıtın düzelmesidir. Durum büyük ölçüde önlenebilir.
Neden olur, kimde görülür?
ICHD-3’e göre tanı için şu üç koşul gerekir: önceden var olan bir baş ağrısı hastalığı olan kişide ayda 15 gün ya da daha fazla baş ağrısı; baş ağrısı ilaçlarının üç aydan uzun süre düzenli aşırı kullanımı; tablonun başka bir tanıyla daha iyi açıklanamaması.
Aşırı kullanım sayılan gün sayısı ilacın grubuna göre değişir:
- Triptanlar, ergotaminler, opioidler ve kombine ağrı kesiciler: ayda 10 gün ya da daha fazla
- Parasetamol, aspirin ve diğer steroid olmayan iltihap giderici ağrı kesiciler: ayda 15 gün ya da daha fazla
- Farklı gruplardan ilaçlar, hiçbiri tek başına sınırı aşmadan: toplamda ayda 10 gün ya da daha fazla
Kombine ağrı kesici, iki ya da daha fazla farklı gruptan etken maddeyi birleştiren ilaçtır; örneğin kafein ya da kodein eklenmiş ağrı kesiciler. Bu gün sınırları güçlü çalışmalardan değil, uzman görüşünden gelir.
Bu baş ağrısı daha çok migreni ya da gerilim tipi baş ağrısı olanlarda gelişir; küme baş ağrısı gibi diğer baş ağrılarında seyrektir. Sık baş ağrısı olanlarda risk daha yüksektir. Bazı kişilerde ilaç kullanımı bağımlılığa benzer bir davranış biçimi kazanabilir.
Belirtiler
Tipik gidiş şöyledir: önceleri arada bir gelen ataklar sıklaşır, ilaçlar eskisi kadar ve eskisi kadar hızlı etki etmez, ağrı neredeyse her güne yayılır.
- Baş ağrısının karakteri değişebilir; tek taraflı migren ağrısı iki taraflı ve yaygın bir ağrıya, gerilim tipi ağrıya benzer hâle gelebilir.
- Ağrı ataklar arasında da sürebilir, saçlı deride dokunmaya hassasiyet olabilir.
- Halsizlik, yorgunluk, dikkat güçlüğü ve unutkanlık sık eşlik eder.
- Ergotamin türevlerinin aşırı kullanımında çarpıntı ve el-ayak uçlarında solukluk ve üşüme görülebilir.
Tanı ve testler
Tanı, öykü ve baş ağrısı günlüğüne dayanır; bunu gösteren bir kan testi ya da görüntüleme yoktur. Hekiminiz en az birkaç hafta boyunca ağrılı günleri, ağrının şiddetini ve reçeteli ya da reçetesiz aldığınız bütün ilaçları yazmanızı isteyebilir.
Önceden tanısı konmuş bir baş ağrısında, yalnızca içinizin rahat etmesi için beyin görüntülemesi önerilmez. Uyarı işaretleri varsa ileri inceleme yapılır.
Kesin değerlendirme çoğu zaman ilaç bırakıldıktan sonra yapılır. Kronik migren gibi görünen kişilerin yaklaşık yarısında, ilaç bırakılınca migren yeniden ayda 15 günün altına iner.
Tedavi yaklaşımı
Tedavinin ilk adımı bilgilendirmedir. Durumun nedenini ve sonuçlarını anlamak, birçok kişide aşırı kullanımı bırakmak için yeterli olabilir.
Aşırı kullanılan ilacın bırakılması ya da azaltılması tedavinin temelidir:
- Basit ağrı kesiciler ve triptanlar çoğu zaman bir anda bırakılabilir. İngiltere’nin NICE kılavuzu, aşırı kullanılan ilaçların azaltarak değil, bir anda bırakılmasını önerir.
- Uzun süredir kullanılan opioid, barbitürat ya da sakinleştiriciler yavaş azaltılmalıdır; bu süreç uzman gözetimi gerektirir.
- Bırakma çoğu kişide evde, yakın izlemle yapılabilir. Opioid kullananlarda, eşlik eden önemli hastalığı olanlarda ya da önceki denemeleri başarısız olanlarda uzmana sevk ya da hastanede bırakma düşünülür.
Bırakmanın ilk günlerinde baş ağrısı geçici olarak artabilir; bulantı, uyku bozukluğu ve huzursuzluk olabilir. Hekiminiz bu dönemi hafifletecek ilaçlar önerebilir. Tanı ve tedavi, bırakmanın başlamasından 4 ile 8 hafta sonra yeniden değerlendirilir.
Altta yatan baş ağrısı için önleyici tedavi de başlanabilir. Kronik migren ve ilaç aşırı kullanımı olanlarda topiramat, onabotulinumtoksinA ve CGRP’ye yönelik antikorların etkili olduğu gösterilmiştir. Uluslararası Baş Ağrısı Derneği’ne göre bu tedavilerle başlarken aşırı kullanılan ilacı hemen kesmek her zaman gerekmeyebilir; azaltma ile önleyici tedavi aynı anda da başlanabilir. Topiramat, etkili doğum kontrolü kullanmayan doğurganlık çağındaki kadınlarda kullanılmamalıdır.
Günlük yaşam ve izlem
Bırakma başarılı olduktan sonra da tablo geri dönebilir. Çalışmalarda bir yıl içinde yeniden aşırı kullanıma dönme oranı yüzde 13 ile 41 arasında bulunmuştur; geri dönüşlerin çoğu ilk yılda olur. Basit ağrı kesicileri aşırı kullanmış olmak, migrenle gerilim tipi baş ağrısının birlikte olması, sık baş ağrısı, sigara ve alkol bu riski artırabilir.
- Baş ağrısı günlüğünüzü sürdürün ve ilaç aldığınız günleri sayın.
- Ağrı kesicileri haftada iki günden fazla almamaya çalışın.
- Düzenli hekim kontrolü ve gerekiyorsa psikolojik destek, geri dönüşü önlemeye yardımcı olabilir.
Türkiye’de
Türk Nöroloji Derneği’nin baş ağrısı kitabında aktarılan 2008 tarihli hane tabanlı çalışmada, 18–65 yaş arası yetişkinlerde ilaç aşırı kullanımı baş ağrısı sıklığı yüzde 2,1 bulunmuştur. Bu oran kesin migren tanısı olanlarda yüzde 8,2, yalnız gerilim tipi baş ağrısı olanlarda yüzde 1,9’dur.
Sık sorulan sorular
Ağrı kesiciyi bırakırsam ağrım artar mı?
İlk günlerde artabilir; bu genellikle geçicidir. Bu dönemi hekiminizle planlamak ve yakın izlemde geçirmek işi kolaylaştırır.
Reçetesiz ağrı kesiciler de bu baş ağrısına yol açar mı?
Evet. Parasetamol, aspirin ya da ibuprofen gibi ilaçlar üç aydan uzun süre ayda 15 gün ya da daha fazla alındığında da bu tablo gelişebilir.
Bırakınca tamamen düzelir miyim?
Çoğu kişide baş ağrısı belirgin azalır ve önleyici tedaviye yanıt iyileşir; ancak herkes düzelmez ve bazı kişilerde tablo bir süre sonra geri döner.
İlacı bırakmadan önleyici tedaviye başlanabilir mi?
Bazı önleyici tedaviler ilaç aşırı kullanımı sürerken de etkilidir; bu nedenle azaltma ve önleyici tedavi birlikte başlatılabilir. Yine de aşırı kullanımı bırakma önerisi tedavinin parçasıdır. Sıralamaya hekiminizle karar verin.
Hastaneye yatmam gerekir mi?
Çoğu zaman hayır. Yatış; opioid ya da barbitürat kullananlar, önemli eşlik eden hastalığı olanlar ve önceki bırakma denemeleri başarısız olanlar için düşünülür.
Kaynakların ülke bağlamı
Kaynağın ülkesi ayrıca belirtilir. Kılavuzlar, ilaçlara erişim ve geri ödeme ülkeye göre değişir. Türkiye’deki uygulama için güncel resmî bilgi ve hekiminiz esas alınır.