Ασφάλεια αναισθητικής κρέμας: πότε γίνονται επικίνδυνες οι τοπικές αναισθητικές κρέμες πριν από θεραπεία;

Τι είναι η αναισθητική κρέμα και πριν από ποιες θεραπείες χρησιμοποιείται;

Τα προϊόντα που στην καθομιλουμένη λέγονται αναισθητικές κρέμες ονομάζονται στην ιατρική τοπικά αναισθητικά (που απλώνονται στο δέρμα). Περνούν μέσα από το δέρμα και σταματούν προσωρινά τη μετάδοση του σήματος του πόνου από τις νευρικές απολήξεις. Οι πιο συχνές δραστικές ουσίες είναι η λιδοκαΐνη, η πριλοκαΐνη, η τετρακαΐνη και η βενζοκαΐνη· σε ορισμένα προϊόντα συνδυάζονται δύο ή τρεις από αυτές. Κυκλοφορούν σε μορφή κρέμας, γέλης, αλοιφής και σπρέι.

Στην αισθητική ιατρική μπορούν να χρησιμοποιηθούν πριν από θεραπείες όπως η αποτρίχωση με laser, η αφαίρεση τατουάζ με laser, το κλασματικό laser, το microneedling με ραδιοσυχνότητες, το microneedling, η μεσοθεραπεία και τα fillers. Δεν χρειάζονται σε κάθε θεραπεία· πολλοί ολοκληρώνουν άνετα τη θεραπεία με ψύξη και παρόμοιες μεθόδους. Το αν θα χρησιμοποιηθούν και ποιο προϊόν θα επιλεγεί το αποφασίζει ο γιατρός σας.

Όταν χρησιμοποιούνται με το προϊόν, την ποσότητα, την περιοχή και τη διάρκεια που ορίζει ο γιατρός, οι κρέμες αυτές θεωρούνται γενικά ασφαλείς και η σοβαρή δηλητηρίαση είναι σπάνια. Τα περισσότερα προβλήματα σχετίζονται με την εφαρμογή του προϊόντος σε μεγαλύτερη επιφάνεια από τη συνιστώμενη, σε μεγάλη ποσότητα, για πολλή ώρα ή με κάλυψη από πάνω.

Πώς μπορεί μια κρέμα που απλώνεται στο δέρμα να προκαλέσει δηλητηρίαση;

Τα τοπικά αναισθητικά δεν μένουν μόνο εκεί όπου απλώνονται· ένα μέρος τους περνά από το δέρμα στην κυκλοφορία του αίματος. Όταν η ποσότητα που περνά στο αίμα είναι μικρή, ο οργανισμός την απομακρύνει χωρίς πρόβλημα. Όταν όμως η ποσότητα αυξηθεί, το φάρμακο αρχίζει να επηρεάζει τον ίδιο μηχανισμό αγωγιμότητας στα κύτταρα των νεύρων και της καρδιάς, αυτή τη φορά σε όλο τον οργανισμό. Στην ιατρική αυτό ονομάζεται συστηματική τοξικότητα από τοπικά αναισθητικά· οι πιο ανησυχητικές συνέπειές της αφορούν τον εγκέφαλο και την καρδιά.

Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις της Υπηρεσίας Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA), η ποσότητα του φαρμάκου που περνά στο αίμα αυξάνεται στις εξής περιπτώσεις:

• Μεγάλη επιφάνεια: εφαρμογή σε μεγάλες επιφάνειες, όπως ολόκληρα τα πόδια, η πλάτη ή το στήθος.
• Παχιά στρώση και μεγάλη ποσότητα: χρήση περισσότερης ποσότητας από τη συνιστώμενη, με τη σκέψη 'όσο περισσότερο βάλω, τόσο καλύτερα θα μουδιάσει'.
• Μεγάλη διάρκεια: διατήρηση της κρέμας περισσότερο από τον συνιστώμενο χρόνο ή επανειλημμένη εφαρμογή.
• Κάλυψη: περιτύλιξη της περιοχής με μεμβράνη τροφίμων, επίδεσμο ή άλλο κάλυμμα.
• Τραυματισμένο δέρμα: εφαρμογή σε ερεθισμένο δέρμα, δέρμα με εξάνθημα, πληγές ή κοψίματα από ξύρισμα ή σε δέρμα που μόλις υποβλήθηκε σε θεραπεία.
• Θερμότητα: αύξηση της θερμοκρασίας του δέρματος με άσκηση, ζεστό ντους, θερμαντικό επίθεμα ή σφιχτή περιτύλιξη.

Ο FDA σημειώνει επίσης ότι η ποσότητα του φαρμάκου που περνά από το δέρμα μπορεί να διαφέρει από άτομο σε άτομο. Γι' αυτό μια χρήση που δεν προκάλεσε πρόβλημα σε κάποιον άλλο μπορεί σε εσάς να έχει διαφορετικό αποτέλεσμα. Για τα προϊόντα υψηλής περιεκτικότητας, τα άτομα με χαμηλό σωματικό βάρος και τα παιδιά, το περιθώριο ασφάλειας είναι στενότερο.

Γιατί ο FDA εξέδωσε προειδοποίηση; Οι προειδοποιήσεις του 2007 και του 2024

Τον Φεβρουάριο του 2007 ο FDA εξέδωσε προειδοποίηση δημόσιας υγείας για τα αναισθητικά προϊόντα που χρησιμοποιούνται πριν από αισθητικές θεραπείες. Η προειδοποίηση αναφέρεται σε δύο γυναίκες 22 και 25 ετών που άπλωσαν αναισθητική κρέμα στα πόδια τους για να μειώσουν τον πόνο της αποτρίχωσης με laser. Και οι δύο, όπως τους είχε ειπωθεί, είχαν τυλίξει τα πόδια τους με μεμβράνη τροφίμων για να ενισχύσουν τη δράση της κρέμας. Και οι δύο έπαθαν σπασμούς, έπεσαν σε κώμα και πέθαναν λόγω της τοξικής δράσης του φαρμάκου. Οι κρέμες που χρησιμοποιήθηκαν είχαν παρασκευαστεί σε φαρμακείο και περιείχαν μεγάλη ποσότητα λιδοκαΐνης και τετρακαΐνης.

Στην ίδια προειδοποίηση ο FDA ανέφερε ότι είχε λάβει αναφορές σοβαρών παρενεργειών, τόσο σε παιδιά όσο και σε ενήλικες, μετά τη χρήση αυτών των προϊόντων, όπως αρρυθμία, σπασμοί, κώμα και επιβράδυνση ή παύση της αναπνοής. Το σημείο στο οποίο έδωσε έμφαση ο οργανισμός ήταν το εξής: στις ιατρικές πράξεις η κρέμα εφαρμόζεται συνήθως από εκπαιδευμένο επαγγελματία υγείας· πριν από αισθητικές θεραπείες όμως το άτομο μπορεί να την απλώσει στο σπίτι, μόνο του και χωρίς επίβλεψη.

Τον Μάρτιο του 2024 ο FDA επανήλθε στο θέμα. Αυτή τη φορά η προειδοποίηση αφορούσε ορισμένα μη συνταγογραφούμενα αναλγητικά προϊόντα που διαφημίζονται για χρήση πριν, κατά ή μετά από θεραπείες όπως η μικροδερμοαπόξεση, η αποτρίχωση με laser, το τατουάζ και το piercing. Ο οργανισμός ανέφερε ότι ορισμένα από αυτά τα προϊόντα περιέχουν λιδοκαΐνη σε περιεκτικότητα μεγαλύτερη από την επιτρεπόμενη για μη συνταγογραφούμενα προϊόντα και σύστησε στους καταναλωτές:

• Να μη χρησιμοποιούν μη συνταγογραφούμενα αναλγητικά προϊόντα για το δέρμα που περιέχουν λιδοκαΐνη σε περιεκτικότητα πάνω από 4%.
• Να μην απλώνουν αυτά τα προϊόντα σε μεγάλες επιφάνειες δέρματος σε μεγάλη ποσότητα ή σε ερεθισμένο δέρμα με διαταραγμένη ακεραιότητα.
• Να μην καλύπτουν την περιοχή με μεμβράνη τροφίμων ή άλλο κάλυμμα.

Σύμφωνα με τον FDA, όταν αυτά τα προϊόντα χρησιμοποιούνται με τρόπο που αυξάνει την απορρόφηση από το δέρμα, μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές συνέπειες, όπως αρρυθμία, σπασμούς και δυσκολία στην αναπνοή· επιπλέον μπορεί να αλληλεπιδράσουν με φάρμακα και συμπληρώματα διατροφής που λαμβάνονται.

Το όριο περιεκτικότητας που αναφέρεται εδώ προέρχεται από προειδοποίηση του FDA προς τους καταναλωτές για προϊόντα που πωλούνται χωρίς συνταγή στις ΗΠΑ· δεν αποτελεί σύσταση χρήσης. Σε ορισμένες θεραπείες οι γιατροί μπορούν να χρησιμοποιούν προϊόντα υψηλότερης περιεκτικότητας, περιορίζοντας την επιφάνεια, την ποσότητα και τη διάρκεια και υπό επίβλεψη. Σε άλλες χώρες το ποιο προϊόν είναι συνταγογραφούμενο ή μη συνταγογραφούμενο μπορεί να διαφέρει.

Τι είναι η μεθαιμοσφαιριναιμία και με ποιες κρέμες εμφανίζεται;

Μεθαιμοσφαιριναιμία είναι η μετατροπή της αιμοσφαιρίνης του αίματος σε μια μορφή που δεν μπορεί να μεταφέρει επαρκώς οξυγόνο στους ιστούς. Από τα τοπικά αναισθητικά συνδέεται κυρίως με την πριλοκαΐνη και τη βενζοκαΐνη. Ο FDA ανέφερε ότι η βενζοκαΐνη μπορεί να προκαλέσει αυτή την κατάσταση, ότι η εικόνα μπορεί να είναι απειλητική για τη ζωή, και ζήτησε να προστεθεί τυποποιημένη προειδοποίηση για μεθαιμοσφαιριναιμία στις πληροφορίες όλων των συνταγογραφούμενων τοπικών αναισθητικών.

Σε σειρά περιστατικών που δημοσίευσε ένα κέντρο δηλητηριάσεων στη Γαλλία αναφέρεται ότι τρεις γυναίκες που άπλωσαν κρέμα με μείγμα λιδοκαΐνης και πριλοκαΐνης σε μεγαλύτερη επιφάνεια από τη συνιστώμενη πριν από αποτρίχωση με laser εμφάνισαν μεθαιμοσφαιριναιμία μαζί με συμπτώματα από την καρδιά και το νευρικό σύστημα. Οι συγγραφείς έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στο μέγεθος της επιφάνειας εφαρμογής.

Πιο ευάλωτα είναι τα βρέφη και τα μικρά παιδιά, όσοι έχουν ορισμένες κληρονομικές ενζυμικές ανεπάρκειες (για παράδειγμα ανεπάρκεια της αφυδρογονάσης της 6-φωσφορικής γλυκόζης) και όσοι παίρνουν φάρμακα που μπορεί να προδιαθέτουν σε αυτή την εικόνα. Αν ισχύει κάτι από αυτά για εσάς, ενημερώστε οπωσδήποτε τον γιατρό σας πριν από τη θεραπεία.

Ποια είναι τα συμπτώματα της δηλητηρίασης από αναισθητική κρέμα;

Τα συμπτώματα μπορεί να ξεκινήσουν λίγο μετά την εφαρμογή της κρέμας, αλλά μπορεί να εμφανιστούν και αφού η κρέμα σκουπιστεί. Τα πρώιμα συμπτώματα μπορεί να είναι ασαφή· γι' αυτό δεν πρέπει να υποτιμώνται.

1. Αφαιρέστε αμέσως την κρέμα και, αν υπάρχει, τη μεμβράνη· πλύνετε απαλά την περιοχή με άφθονο νερό και σαπούνι.
2. Καλέστε το 112. Αν δεν είστε μόνοι, ας καλέσει το άτομο που είναι μαζί σας· προσπαθήστε να μη μείνετε μόνοι.
3. Ξαπλώστε ανάσκελα. Μην οδηγήσετε και μην μπείτε σε ζεστό ντους.
4. Πείτε στο προσωπικό υγείας το όνομα του προϊόντος, τη δραστική ουσία, πόση ποσότητα, σε ποια περιοχή και πότε την απλώσατε· έχετε μαζί σας το σωληνάριο ή τη συσκευασία.
5. Ακόμη κι αν τα συμπτώματα υποχωρήσουν και περάσουν, μη συνεχίσετε τη θεραπεία χωρίς να γίνει εκτίμηση.

Στην Τουρκία, όταν υπάρχει υποψία δηλητηρίασης, μπορείτε να συμβουλευτείτε και το Ulusal Zehir Danışma Merkezi (Εθνικό Κέντρο Δηλητηριάσεων της Τουρκίας, 114)· αν όμως υπάρχουν τα παραπάνω συμπτώματα, προτεραιότητα έχει το 112.

Μπορεί να υπάρξει αλλεργία στην αναισθητική κρέμα;

Μπορεί, αλλά πρόκειται για διαφορετική κατάσταση από τη δηλητηρίαση. Το πιο συχνό είναι ερυθρότητα, κνησμός και διόγκωση στο σημείο εφαρμογής της κρέμας, που εμφανίζονται μέσα σε ώρες ή μέρες (δερματίτιδα εξ επαφής). Αυτού του είδους η ευαισθητοποίηση αναφέρεται πιο συχνά με ουσίες εστερικής δομής, όπως η βενζοκαΐνη και η τετρακαΐνη, απ' ό,τι με ουσίες αμιδικής δομής, όπως η λιδοκαΐνη και η πριλοκαΐνη. Η σοβαρή αλλεργική αντίδραση με δύσπνοια, γενικευμένη κνίδωση και πρήξιμο σε χείλη και γλώσσα είναι πολύ σπάνια, αλλά επείγουσα.

Η παροδική χλωμάδα ή η ήπια ερυθρότητα που φαίνεται αμέσως μετά το σκούπισμα της κρέμας οφείλεται συνήθως στη δράση του φαρμάκου στα αγγεία και δεν σημαίνει αλλεργία. Αν είχατε στο παρελθόν πρόβλημα με κάποιο αναισθητικό φάρμακο ή κρέμα, πείτε το πριν από τη θεραπεία. Τη διαφορά ανάμεσα στην αλλεργία, τη λιποθυμία και τις άλλες αντιδράσεις την εξηγούμε αναλυτικά στο άρθρο μας «Αλλεργική αντίδραση σε αισθητικές θεραπείες».

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε παιδιά, στην εγκυμοσύνη και στον θηλασμό;

Σε αυτές τις ομάδες την απόφαση την παίρνει μόνο ο γιατρός. Τα παιδιά έχουν χαμηλό σωματικό βάρος και σχετικά μεγάλη επιφάνεια δέρματος· η ίδια ποσότητα κρέμας μπορεί να οδηγήσει σε πολύ υψηλότερα επίπεδα στο αίμα. Τα βρέφη και τα μικρά παιδιά είναι επίσης πιο επιρρεπή στη μεθαιμοσφαιριναιμία. Ο FDA ανέφερε ότι οι σοβαρές παρενέργειες που κατέγραψε εμφανίστηκαν και σε παιδιά. Μην προσαρμόζετε σε παιδί την κρέμα, την ποσότητα ή τη διάρκεια που συστήθηκε για ενήλικα· φυλάσσετε την κρέμα σε σημείο που δεν φτάνουν τα παιδιά.

Στην εγκυμοσύνη και στον θηλασμό οι περισσότερες θεραπείες με αισθητικό σκοπό μπορούν να αναβληθούν· αν εξετάζεται θεραπεία που απαιτεί αναισθητική κρέμα, το όφελος και ο κίνδυνος εκτιμώνται μαζί με τον γιατρό. Τη γενική προσέγγιση σε αυτή την περίοδο θα τη βρείτε στο άρθρο μας «Αισθητική ιατρική στην εγκυμοσύνη και τον θηλασμό» και τις θεραπείες κάτω των 18 ετών στο άρθρο μας «Αισθητική ιατρική σε εφήβους».

Σε άτομα με καρδιακή αρρυθμία, ηπατική ή νεφρική νόσο και σε όσους παίρνουν ορισμένα αντιαρρυθμικά φάρμακα μπορεί επίσης να αλλάξει η απομάκρυνση του φαρμάκου από τον οργανισμό ή η δράση του στην καρδιά. Γι' αυτό είναι σημαντικό να ενημερώσετε τον γιατρό σας για όλα τα φάρμακα και τα συμπληρώματα που παίρνετε· όσα πρέπει να πείτε στον γιατρό πριν από τη θεραπεία τα έχουμε συγκεντρώσει στο άρθρο μας «Προετοιμασία πριν από αισθητική θεραπεία».

Αν θα απλώσω μόνος μου την κρέμα στο σπίτι, τι πρέπει να προσέξω;

Σε ορισμένες κλινικές η κρέμα απλώνεται στην κλινική πριν από τη θεραπεία· σε άλλες ζητείται από τον ασθενή να την απλώσει στο σπίτι πριν έρθει. Στη δεύτερη περίπτωση οι οδηγίες πρέπει να είναι γραπτές και σαφείς. Οι παρακάτω αρχές συμφωνούν με τις συστάσεις του FDA προς τους καταναλωτές:

• Χρησιμοποιείτε μόνο το προϊόν που ορίζει ο γιατρός σας. Μη χρησιμοποιείτε προϊόντα με άγνωστη σύνθεση και περιεκτικότητα που αγοράσατε από το διαδίκτυο, από στούντιο τατουάζ ή από κάποιον γνωστό.
• Ρωτήστε σε ποια περιοχή, πόση ποσότητα και για πόσο χρόνο θα την απλώσετε και μην ξεφύγετε από αυτά. Περισσότερη κρέμα, περισσότερος χρόνος ή μεγαλύτερη επιφάνεια δεν σημαίνει 'καλύτερο μούδιασμα', αλλά μεγαλύτερη απορρόφηση.
• Μην τυλίγετε την περιοχή με μεμβράνη τροφίμων, εκτός αν σας το πει ρητά ο γιατρός σας. Αν σας ζητήθηκε να την τυλίξετε, ρωτήστε επιπλέον για ποια περιοχή και για πόση ώρα.
• Μην την απλώνετε σε ερεθισμένο δέρμα, σε δέρμα με ηλιακό έγκαυμα, εξάνθημα ή κοψίματα· ενημερώστε τον γιατρό σας για την κατάσταση.
• Όσο έχετε την κρέμα πάνω σας, μη γυμνάζεστε, μην μπαίνετε σε ζεστό ντους και μη χρησιμοποιείτε θερμαντικό επίθεμα.
• Αν την ίδια μέρα θα γίνουν περισσότερες από μία περιοχές, ρωτήστε αν είναι σωστό να την απλώσετε σε όλες μαζί.
• Μην την απλώνετε γύρω από τα μάτια, μέσα στο στόμα και στον βλεννογόνο των γεννητικών οργάνων χωρίς σύσταση γιατρού· πλύνετε τα χέρια σας μετά την εφαρμογή.
• Αν δεν αισθάνεστε καλά μετά την εφαρμογή, σκουπίστε την κρέμα και μην περιμένετε.

Το μουδιασμένο δέρμα δεν αισθάνεται τη θερμότητα και τον πόνο. Αυτό μπορεί να δυσκολέψει την έγκαιρη αναγνώριση ενός εγκαύματος σε θεραπείες με ενέργεια, όπως το laser· αν κατά τη θεραπεία νιώσετε ασυνήθιστη ζέστη ή κάψιμο, πείτε το οπωσδήποτε. Τον πόνο και τις επιλογές ανακούφισης στην αποτρίχωση με laser θα τα βρείτε στο άρθρο μας «Αποτρίχωση με laser» και τη διαδικασία αφαίρεσης τατουάζ στο άρθρο μας «Αφαίρεση τατουάζ με laser».

Αν αυτός που κάνει τη θεραπεία δεν είναι γιατρός, αν σας δίνεται η κρέμα χωρίς να σας πουν τη σύνθεσή της ή αν λάβετε μια προφορική και γενική οδηγία όπως 'απλώστε τη σε όλο το πόδι και τυλίξτε το με μεμβράνη', αυτά είναι σημάδια ότι πρέπει να σταματήσετε και να το ξανασκεφτείτε. Σχετικά μπορεί να σας καθοδηγήσει το άρθρο μας «Πλαστά προϊόντα και παράνομες θεραπείες».