2026 Nobel Tıp Ödülü optogenetiğe: Deisseroth, Hegemann ve Nagel

2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü, 5 Ekim 2026'da açıklandı. Ödül üç bilim insanına ortak verildi: Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel. Gerekçe, ışıkla kontrol edilen iyon kanalları ve optogenetik üzerine keşifleriydi (Karolinska Enstitüsü Nobel Kurulu basın bülteni).

Nobel Kurulu ödülü üç isme eşit paylaştırdı:

• Karl Deisseroth (1971 doğumlu): Howard Hughes Tıp Enstitüsü ve Stanford Üniversitesi, ABD. Biyomühendislik ile psikiyatri ve davranış bilimleri profesörü.
• Peter Hegemann (1954 doğumlu): Berlin Humboldt Üniversitesi, Almanya. Ödüle konu keşifler Martinsried'deki Max Planck Biyokimya Enstitüsü'nde yapıldı.
• Georg Nagel (1953 doğumlu): Würzburg Üniversitesi, Almanya. Ödüle konu keşifler Frankfurt'taki Max Planck Biyofizik Enstitüsü'nde yapıldı.

Ödül tutarı 12 milyon İsveç kronu. Tutar üç bilim insanı arasında eşit bölünecek.

Hikâye basit bir soruyla başladı. Hegemann, tek hücreli bir alg olan Chlamydomonas'ın ışığa doğru nasıl yüzdüğünü merak etti.

2000'lerin başında Hegemann ve Nagel, bu algin yüzeyinde "kanalrodopsin" adlı bir protein buldu. Mavi ışık bu proteine çarptığında bir kanal açılıyor. Hücreye yüklü parçacıklar (iyonlar) giriyor ve bir elektrik sinyali oluşuyor.

İki araştırmacı önemli bir şey daha gördü. Protein hangi hücreye konursa konsun, o hücre ışığa duyarlı hâle geliyordu.

Deisseroth, kanalrodopsin genini sıçan sinir hücrelerine yerleştirdi. Hücreleri mavi ışıkla aydınlatınca sinir sinyali başlatabildi. Bu sonucu 2005'te yayımladı.

İki yıl sonra aynı "ışık anahtarı" canlı farelerin beyninde de çalıştı. Işıkla sinir sinyallerini kontrol eden bu yönteme bugün optogenetik deniyor.

Bilim insanları uzun süre hangi beyin bölgesinin hangi işlevi yönettiğini ancak dolaylı yollarla tahmin edebildi. Neden-sonuç ilişkisini kanıtlamak zordu.

Optogenetik, belirli sinir hücrelerini canlı beyinde açıp kapatmayı mümkün kıldı. Böylece araştırmacılar şu konularda devreleri ortaya koyabildi:

• Belirli anıların nasıl oluştuğu
• Duyguların ve davranışların hangi sinir ağlarıyla yönetildiği
• Nörolojik ve psikiyatrik hastalıklarla ilişkili devreler

Nobel Komitesi Başkanı Per Svenningsson, yöntemin beyni bir zamanlar ancak hayal edilebilecek biçimde haritalamaya fırsat verdiğini söyledi.

Optogenetik bugün ağırlıklı olarak bir araştırma aracıdır. Nobel Kurulu'na göre klinik tıpta araştırmacılar, yöntemi görme bozukluğu olan kişilerde görmeyi geri kazandırma girişimlerinde kullanıyor.

Bu çalışmalar henüz rutin bir tedaviye dönüşmüş değil. Görme kaybı yaşayan kişilerin tedavi seçeneklerini göz hekimleriyle konuşması gerekir.