Gıda kaynaklı hastalıklar: WHO'ya göre yılda 866 milyon hasta, 1,52 milyon ölüm

Rapor, 194 üye ülkede 42 mikrobik ve kimyasal tehlikenin 2000–2021 arasındaki yükünü tahmin ediyor ve WHO'nun önceki hesaplarının yerini alıyor. 2021'de toplam yük 57,1 milyon sağlıklı yaşam yılı kaybı (DALY) olarak hesaplandı. Hastalıkların yüzde 77'si (666 milyon) ishal hastalıklarıydı. Kimyasallara bağlı bulaşıcı olmayan hastalıklar ise hastalıkların yalnız yüzde 1'ini oluştururken ölümlerin yüzde 73'üne (1,12 milyon) yol açtı. WHO, güvenli olmayan gıdanın 2021'de yaklaşık 310 milyar ABD doları üretkenlik kaybına neden olduğunu da hesaplıyor.

En çok hastalığa yol açan etken Campylobacter bakterisi oldu: 2021'de yaklaşık 148 milyon vaka. Onu bir bağırsak solucanı olan Ascaris (143 milyon), ishal yapan bir E. coli türü (131 milyon) ve Shigella (118 milyon) izledi. Norovirüs 55 milyon vakayla beşinci sıradaydı. Ölümlerde tablo farklı: beş yaş ve üzerinde inorganik arsenik yaklaşık 641 bin, kurşun yaklaşık 466 bin ölümle ilk iki sırada. Arsenik akciğer, deri ve mesane kanserleriyle; kurşun ise zihinsel gelişim geriliği ve kalp-damar hastalıklarıyla ilişkilendirildi.

Beş yaş altı çocuklar 2021'de dünya nüfusunun yüzde 9'u iken gıda kaynaklı yükün yüzde 29'unu taşıdı. Bu yükün büyük bölümü ishalden geliyor; beş yaş altındaki ölümlerde de ishal hastalıkları başı çekiyor. Bu yaş grubunda en çok ölüme yol açan etken, tifo dışı Salmonella oldu (yaklaşık 21.700 ölüm). Daha büyük yaşlarda ise kimyasallar ve vücuda yayılan (invaziv) enfeksiyonlar öne çıkıyor.

Raporda Türkiye için ayrı bir sayı yok; ülke tahminleri WHO'nun veri portalında yayımlanıyor ve bu yazıda doğrulanmadı. Türkiye'nin yer aldığı WHO Avrupa Bölgesi'nde 2021'de yaklaşık 24 milyon gıda kaynaklı hastalık ve 84.400 ölüm tahmin edildi; bölgedeki ölümlerin yüzde 94'ü kimyasal tehlikelere bağlıydı. Türkiye'de gıdayla ilgili şikâyet ve ihbarlar Tarım ve Orman Bakanlığı'nın ALO 174 Gıda Hattı'na telefonla ya da internet sitesi üzerinden iletilebiliyor. Zehirlenme şüphesinde Sağlık Bakanlığı'nın Ulusal Zehir Merkezi (UZEM) 114 hattından 24 saat danışmanlık alınabiliyor, acil durumda 112 aranmalı.

Rakamlar sayım değil, model tahmini. Belirsizlik payı geniş: Avrupa Bölgesi'ndeki ölüm tahmini 30.500 ile 186.000 arasında değişiyor. Veriler 2021 yılına ait, yani beş yıl öncesini gösteriyor. Pek çok ülkede doğrudan veri az olduğu için bölgesel karşılaştırmalar dikkatle yorumlanmalı. Rapor yalnız 42 tehlikeyi kapsıyor, bu yüzden gerçek yük daha yüksek olabilir. Üretkenlik kaybı yöntemi de WHO'ya göre yeniden gözden geçiriliyor.

Ev mutfağında yapılabilecekler WHO'nun beş anahtarında özetleniyor: temiz tutmak, çiğ ve pişmiş gıdayı ayırmak, iyice pişirmek, gıdayı güvenli sıcaklıkta saklamak, güvenli su ve hammadde kullanmak. Pratikte bu; tavuk ve kıyma için ayrı kesme tahtası, yemek öncesi ve çiğ et sonrası el yıkama, pişmiş yemeği oda sıcaklığında uzun süre bekletmemek ve bilinmeyen kaynaktan su içmemek demek. Küçük çocuklarda, gebelerde ve yaşlılarda ishal ve kusma daha hızlı sıvı kaybına yol açabilir. İlk yardım için gıda zehirlenmesi rehberimize bakılabilir.