Doğum kontrol hapı ve menenjiyom: TİTCK'den desogestrel ve etonogestrel uyarısı

TİTCK'nin doktor mektubu dört önlem getiriyor. Menenjiyomu olan ya da öyküsünde menenjiyom bulunan kadınlarda desogestrel veya etonogestrel kullanılmamalı. Bu ilaçları kullanan kadınlar menenjiyom belirti ve bulguları yönünden izlenmeli. Menenjiyom tanısı konursa tedavi kesilmeli. Daha önce siproteron, nomegestrol, medroksiprogesteron ya da klormadinon gibi menenjiyom riskini artırdığı bilinen progestojenleri kullanmış kadınlarda risk daha yüksek olabileceği için tedaviye başlarken bu öykü göz önüne alınmalı (TİTCK, 2026).

Kurum, ürünlerin kısa ürün bilgisi (KÜB) ve kullanma talimatlarının güncelleneceğini, menenjiyomun sıklığı bilinmeyen bir yan etki olarak ekleneceğini belirtiyor. Desogestrel ve etonogestrel tek başına ya da etinilestradiol ile birlikte; tablet, vajinal halka ve deri altı implant biçiminde doğum kontrolü için kullanılıyor.

Menenjiyom, beyni ve omuriliği saran zarlardan (meninksler) gelişen, nadir ve çoğunlukla iyi huylu bir tümördür. İyi huylu olsa da bulunduğu yere göre ciddi sonuçlara yol açabilir ve ameliyat gerektirebilir. TİTCK'nin saydığı belirtiler özgül değildir: görme bozukluğu, işitme kaybı ya da kulak çınlaması, koku kaybı, zamanla kötüleşen baş ağrısı, hafıza kaybı, nöbet ve kol ya da bacaklarda güçsüzlük.

Artış küçük ve kullanım süresiyle büyüyor. Uyarının dayanağı, Fransa'nın ulusal sağlık veri sisteminde yapılan ve 2025'te British Medical Journal'da (BMJ) yayımlanan bir vaka-kontrol çalışması. Çalışmada 2020–2023 arasında kafa içi menenjiyom nedeniyle ameliyat olan 8.391 kadın, doğum yılı ve yaşadığı bölgeye göre eşleştirilmiş 83.910 kadınla karşılaştırıldı (Roland ve ark., BMJ 2025).

75 mikrogramlık desogestrel haplarının yalnız son bir yıldaki kısa süreli kullanımında risk artışı görülmedi (olasılık oranı 1,02; %95 güven aralığı 0,77–1,34). Bir yıl ve üzeri kesintisiz kullanımda olasılık oranı 1,32 (1,14–1,53) bulundu. Artış ağırlıkla beş yılı aşan kullanımdan geliyordu: beş-yedi yılda 1,51 (1,17–1,94), yedi yıl ve üzerinde 2,09 (1,51–2,90). Daha önce riskli bir progestojen kullanmış kadınlarda oran 3,30 (2,64–4,11) idi.

Mutlak risk küçük: ameliyat gerektiren bir ek menenjiyom vakası için yaklaşık 67.300 kadının ilacı kullanması gerektiği hesaplandı. İlaç bırakıldıktan bir yıl sonra artmış risk görülmedi. Aynı çalışmada levonorgestrel içeren haplarda, tek başına ya da östrojenle birlikte, kullanım süresinden bağımsız olarak risk artışı saptanmadı. TİTCK, desogestrel vücutta etonogestrele dönüştüğü için sonuçları etonogestrel için de klinik olarak geçerli sayıyor.

Türkiye'de bu iki maddeyi içeren altı ruhsatlı ürün var. TİTCK'nin 30 Ekim 2026 tarihli ruhsatlı beşeri tıbbi ürünler listesine göre bunlar: yalnız desogestrel içeren iki tablet, desogestrel ile etinilestradiol içeren iki tablet, etonogestrel içeren bir deri altı implant ve etonogestrel ile etinilestradiol içeren bir vajinal halka. Listede bulunmak, ürünün eczanede satışta olduğunu göstermez. Türkiye'de bu ürünleri kullanan kadın sayısına ilişkin resmî bir veriye bu yazının hazırlandığı tarihte ulaşılamadı. Kurum, şüpheli yan etkilerin Türkiye Farmakovijilans Merkezi'ne (TÜFAM) bildirilmesini istiyor.

Çalışma gözlemseldir; bir ilişki gösterir, nedenselliği tek başına kanıtlamaz. Yalnız ameliyat gerektiren menenjiyomlar sayıldı; ameliyatsız izlenen küçük tümörler kapsam dışında kaldı. Katılımcıların yaş ortalaması 59,7 idi ve veriler yalnız Fransa'dan geliyor. Etonogestrel implant ve halka doğrudan incelenmedi; bu ürünler için sonuç, iki maddenin metabolik ilişkisinden çıkarıldı. Çalışma, desogestrel içeren kombine haplar için ayrı bir risk değeri vermiyor.

Uyarı, ilacı kendi başına bırakmayı önermiyor; yöntemi başka bir korunma planı olmadan bırakmak istenmeyen gebelik olasılığını doğurur. Uzun süredir bu yöntemlerden birini kullananlar, özellikle daha önce başka bir progestojen tedavisi aldılarsa, bir sonraki kontrolde bunu hekimleriyle konuşabilir. Kötüleşen baş ağrısı, görme ya da işitmede değişiklik, nöbet ya da kol veya bacakta güçsüzlük gibi yeni belirtiler hekime başvurma nedenidir. Yöntem seçenekleri için doğum kontrol yöntemleri yazımıza bakılabilir.